III Rzesza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Deutsches Reich
Rzesza Niemiecka
Republika Weimarska
Federalne Państwo Austriackie
Terytorium Saary
1933–1945 Okupacja aliancka Niemiec
Okupacja aliancka Austrii
Protektorat Saary
Flaga III Rzeszy
Godło III Rzeszy
Flaga III Rzeszy Godło III Rzeszy
Dewiza: (niem.) Ein Volk, ein Reich, ein Führer
(Jeden Naród, jedna Rzesza, jeden Wódz)
Hymn: Das Lied der Deutschen
(Pieśń Niemców)
Położenie III Rzeszy
Język urzędowy niemiecki
Stolica Berlin
Ustrój polityczny republika (totalitaryzm)
Ostatnia głowa państwa Reichspräsident Karl Dönitz
Ostatni szef rządu kanclerz Lutz Schwerin von Krosigk
Powierzchnia
 • całkowita

1939: 633 786 km²
1943: 907 047 km²
Liczba ludności (1939)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

69 314 000
109,4 osób/km²
Niemcy, Żydzi, Czesi, Polacy, Francuzi, Ukraińcy, Słoweńcy
Jednostka monetarna marka niemiecka (Reichsmark)
Proklamacja w Poczdamie powołująca III Rzeszę Niemiecką na miejsce Republiki Weimarskiej
15 marca 1933
Rozwiązanie III Rzeszy Niemieckiej
23 maja 1945
Religia dominująca katolicyzm, protestantyzm
Strefa czasowa UTC +1 (zima)
UTC +2 (lato)
Kod ISO 3166 DE
Terytoria zależne Państwa okupowane:
  • Polska
    wrzesień 1939 – luty 1945 ,
  • Norwegia i Dania
    kwiecień 1940 – maj 1945,
  • Francja
    maj 1940 – sierpień 1944,
  • Luksemburg
    maj 1940 – wrzesień 1944,
  • Belgia
    maj 1940 – wrzesień 1944,
  • Holandia
    maj 1940 – maj 1945,
  • Grecja
    kwiecień 1941 – październik 1944,
  • Jugosławia
    kwiecień 1941 – kwiecień 1945,
  • Włochy
    wrzesień 1943 – maj 1945,
  • zachodnie tereny ZSRR
    czerwiec 1941 – styczeń 1944.


Państwa zależne:

Commons Multimedia w Wikimedia Commons

III Rzesza (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 19331945. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), od 1938 (po Anschlussie Austrii) używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Państwo Niemcy przyjmowało termin Rzesza w poprzednich wiekach swojego istnienia. Jako I Rzesza istniało Święte Cesarstwo Rzymskie (niem. Heiliges Römisches Reich) w latach 962-1806, zaś następnie jako II Rzesza istniało Cesarstwo Niemieckie (niem. Deutsches Kaiserreich) w latach 1871–1918. Po I wojnie światowej została powołana do życia Republika Weimarska (1918–1933). Niemieckie słowo „Reich” oznacza w zasadzie „imperium”, jest używane także w stosunku do innych dużych monarchii jak Cesarstwo Rzymskie czy Japonia. Pojęcie „Republika Weimarska” jest terminem historycznym, a nie urzędową nazwą państwa. Urzędowa nazwa niemieckiego państwa w latach 1919–1945 brzmiała „Deutsches Reich” (pol. „Rzesza Niemiecka”[1]). Ustrój Niemiec w czasie dyktatury Hitlera oficjalnie nazywano „republiką o ustroju wodzowskim”, ponieważ parlament (Reichstag) formalnie istniał.

Formalnie państwo niemieckie przyjęło nazwę III Rzeszy 15 marca 1933 (proklamacja w Poczdamie), niemniej nazwy tej używa się często do określenia Niemiec od objęcia przez Adolfa Hitlera funkcji kanclerza (30 stycznia 1933 – tzw. Machtergreifung) do podpisania kapitulacji III Rzeszy (8 maja 1945). Po raz pierwszy nazwa ta pojawiła się w 1923 roku w książce Arthura Moellera van den Brucka pod takim samym tytułem. Wyrażała ona ideę obalenia republiki weimarskiej oraz wskrzeszenia zjednoczonej monarchii niemieckiej (I Rzeszą było Święte Cesarstwo Rzymskie, a II Rzeszą – Cesarstwo Niemieckie istniejące w latach 1871–1918). Później, obszar Niemiec i przyłączone tereny austriackie, od marca 1938 nazywano mianem Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich) bądź Wielkie Niemcy. Termin III Rzesza, a także Tysiącletnia Rzesza był szeroko wykorzystywany przez propagandę narodowosocjalistyczną.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Narodowy socjalizm.

Pierwotnie założenia państwa III Rzeszy powstały na bazie ideologii Adolfa Hitlera i programu partii NSDAP (25-punktowy program ogłoszony 24 lutego 1920), jak również tez zawartych w książce Hitlera Mein Kampf. Stały one w sprzeczności do Republiki Weimarskiej oraz zmierzały do zmiany sytuacji Niemiec powstałej w wyniku postanowień Traktatu wersalskiego z 1919 oraz do zniesienia Konstytucji weimarskiej. W kwestiach społeczno-narodowych ideologia narodowosocjalistyczna propagowała Volkizm oraz Blut und Boden.

Struktura państwowa III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Kancelaria Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Rząd III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Parlament[edytuj | edytuj kod]

Organizacje polityczne[edytuj | edytuj kod]

Najwyżsi urzędnicy III Rzeszy
Osoba Funkcja
Adolf Hitler-1933.jpg
Adolf Hitler
Kanclerz
1933–1945

Führer
1934–1945
Karl Dönitz.jpg
Karl Dönitz
Naczelny Dowódca
Kriegsmarine

1943–1945
Prezydent
1945
Goeringcaptivity2.jpg
Hermann Wilhelm Göring
Naczelny dowódca
Luftwaffe

1935–1945
Reichsmarschall
1941–1945
Premier Prus
1933–1945
Bundesarchiv Bild 183-R99621, Heinrich Himmler.jpg
Heinrich Himmler
Reichsführer SS
1929–1945
Minister
spraw wewnętrznych

1943–1945
Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg
Joseph Goebbels
Minister
propagandy

1933–1945
Kanclerz
1945
Bundesarchiv Bild 183-H04810, Joachim von Ribbentrop.jpg
Joachim von Ribbentrop
Minister
spraw zagranicznych

1938–1945
Wilhelm Frick 72-919.jpg
Wilhelm Frick
Minister
spraw wewnętrznych

1933–1943
Protektor
Czech i Moraw

1943–1945
Albert Speer Neurenberg.JPG
Albert Speer
Minister
zbrojeń

1942–1945
Architekt Hitlera
Rudolf Hess at Nuremberg prison.jpg
Rudolf Hess
Sekretarz osobisty Hitlera
1925–1941
Minister
bez teki

1933–1941

Wojskowość[edytuj | edytuj kod]

Rodzaje armii[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojskowość III Rzeszy.

Organizacje paramilitarne[edytuj | edytuj kod]

Policja i aparat bezpieczeństwa[edytuj | edytuj kod]

Organizacje społeczne[edytuj | edytuj kod]

  • Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (NSV) – Narodowosocjalistyczna Opieka Dla Potrzebujących

Korporacje branżowe[edytuj | edytuj kod]

  • NS-Schwesternschaft – Narodowosocjalistyczny Związek Pielęgniarek
  • Deutscher Sozialbeamtenbund – Niemiecki Związek Urzędników Społecznych
  • Reichsfachschaft Deutscher Hebammen (RDH) – Związek Branżowy Niemieckich Akuszerek Rzeszy

Organizacje akademickie[edytuj | edytuj kod]

  • Nationalsozialistischer Deutscher Dozentenbund (NSDDB) – Narodowosocjalistyczny Związek Docentów
  • Nationalsozialistischer Deutscher Studentenbund (NSDStB) – Narodowosocjalistyczne Niemieckie Zrzeszenie Studentów

Organizacje pomocnicze[edytuj | edytuj kod]

Organizacje religijne[edytuj | edytuj kod]

  • Deutsche Christen – Niemieccy Chrześcijanie
  • Protestantische Reichskirche – Protestancki Kościół Rzeszy

Polityka wewnętrzna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

Prowincje III Rzeszy tzw. Reichsgau, sierpień 1941

Sprawy społeczne[edytuj | edytuj kod]

III Rzesza, której korzenie tkwią w niemieckim demokratycznym wyborze NSDAP, szybko stała się państwem totalitarnym, z dyktaturą narodowosocjalistycznej władzy nazistowskiej. Władzę w państwie sprawował A. Hitler pełniący funkcję zarówno wodza (niem. Führer), jak i kanclerza. Nieograniczoną władzę zapewniała mu ustawa o pełnomocnictwach rządu z 1933, wedle której Führer mógł wydawać ustawy sprzeczne z ustawą zasadniczą.

Wprowadzono zakaz prowadzenia działalności partiom i związkom zawodowym niezgadzającym się z ideologią NSDAP, a także likwidowano politycznych przeciwników Hitlera oraz ruch oporu (noc długich noży, działalność Geheime Staatspolizei, Kripo itp.).

Wraz z dojściem NSDAP do władzy rozpoczęto sukcesywne znoszenie podstawowych wolności obywatelskich, rozpoczęto nagonkę na wszelkich faktycznych bądź propagandowych przeciwników reżimu. Po rozpoczęciu II wojny światowej, a w szczególności wojny z Rosją sowiecką uruchomiono olbrzymi program eksterminacji Żydów. W tych celach założono całą sieć obozów koncentracyjnych i zagłady.

Polityka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z badaniami naukowymi Roberta Proctora opisanymi w książce The Nazi War on Cancer[2], III Rzesza miała najsilniejszy ruch antynikotynowy na świecie. Pod rządami nazistów rozkwitły badania nad paleniem tytoniu i jego wpływem na zdrowie[3], które były najbardziej znaczącymi badaniami tego typu w tym okresie[4].

Jako część kampanii mającej na celu poprawienie zdrowia ludności oczyszczono źródła wody, pozbyto się ołowiu i rtęci z produktów konsumenckich, a kobiety były nakłaniane do regularnego przechodzenia badań wykrywających raka piersi[5].

Ponadto społeczeństwo niemieckie uzyskiwało wsparcie socjalne na podstawie instytucji i programów jak Narodowosocjalistyczna Opieka Dla Potrzebujących (Nationalsozialistische Volksvohlfahrt, NSV), Dzieło Pomocy Zimowej (Winterhilfswerk), Dzieło Pomocy Matce i Dziecku (Hilfswerk Mutter und Kind).

Gleichschaltung[edytuj | edytuj kod]

Oddziaływanie i wpływ na społeczeństwo odbywało się poprzez Gleichschaltung – pod tym znaczeniem powstałym w terminologii nazistowskiej rozumiano proces ujednolicania całego życia społecznego i politycznego – zarówno publicznego jak i prywatnego. Sam termin wywodzi się z elektrotechniki i oznacza „połączenie szeregowe”.

Istotną rolę odgrywało również motywowanie ludności poprzez wprowadzenie do życia publicznego odznaczeń orderów, przyznawanych za wzorową postawę obywatelską w myśl ideologii nazistowskiej. Były to np. Order Krwi, Krzyż Matki, Order Niemiecki.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczenia niemieckie (III Rzesza).

Propaganda[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Propaganda nazistowska.

Istotne znaczenie w rządach III Rzeszy stanowiła propaganda nazistowska, z jej głównym ideologiem Josephem Goebbelsem, który kierował nią od 1930. Przykładami oddziaływania na ludność przez propagandę był Eintopfsonntag, Volksempfänger. Bardzo ważną rolę odgrywały przy tym media: gazety Völkischer Beobachter, Der Stürmer, Das Schwarze Korps, „Das Reich” oraz tworzone filmy propagandowe, np. Triumf woli. A także akcje niszczenia książek autorów niezgodnych z ideologią nazistowską. Wśród społeczeństwa była propagowana ponadto denuncjacja.

Rasizm i eugenika[edytuj | edytuj kod]

Za swój nadrzędny cel państwo nazistowskie uznało wspieranie nordyckiej rasy panówAryjczyków. Byli oni szeregowani jako rasowo „cenni” (niem. wertvoll) bądź „wysokowartościowi” (niem. hochwertig). W tym kierunku tworzono ustawodawstwo wspomagające oraz preferujące przedstawicieli ludzi uznanych za gatunkowo „lepszych”. Indoktrynacja społeczeństwa w każdej sferze służyła temu, aby ideologia rasowej wyższości przenikała do narodu niemieckiego. Tym celom przyświecało tworzenie takich instytucji i programów jak Lebensborn.

Z drugiej strony, już od początku rządów NSDAP nastąpiło wzmożone wydzielanie, separowanie, a także eliminacja osób i grup społecznych uznanych za małowartościowe (niem. minderwertig) – np. ludzi obciążonych chorobą dziedziczną, upośledzonych psychicznie i fizycznie, lecz także społecznie niezaradnych, homoseksualistów, prostytutki, jak również osoby niemile widziane pod względem politycznym. W tym zakresie swoje zadania wypełniała także służba zdrowia, opieka społeczna. Celem oddzielania od reszty społeczeństwa już od 1933 tworzono obozy koncentracyjne, w których osadzano osoby nieprzydatne lub wrogie Rzeszy. Umieszczenie w obozie lub zakładzie następowało na zasadzie aresztu ochronnego (niem. Schutzhaft). Tworzone były także „kolonie dla aspołecznych”, gdzie umieszczano osoby uznane za „sprzecznych wobec wspólnoty”. Oprócz separowania prowadzono także mordowanie osób uznanych za nieprzydatne i zbędne – działalność tę nazywano cynicznie mianem „eutanazji”. Szczególnym programem fizycznej eliminacji ludzi upośledzonych była Akcja T4.

 Osobny artykuł: Obozy niemieckie 1933-1945.
 Osobny artykuł: Małżeństwo w III Rzeszy.

Prześladowanie Żydów[edytuj | edytuj kod]

Partia nazistowska i jej przywódca Adolf Hitler po dojściu do władzy w 1933 rozpoczęli realizację programu rasistowskiego i antysemickiego, przewidującego izolację ludności żydowskiej i stopniowe pozbawienie jej wszelkich praw obywatelskich oraz cywilnych. Główną podstawą prawną dyskryminujących posunięć były ustawy norymberskie z 1935 roku. W okresie przedwojennym Niemcy rozwinęli także uzasadniającą te kroki wielką akcję propagandową, oskarżając Żydów o pasożytnictwo, wyzysk, demoralizowanie i niszczenie narodów, wśród których zamieszkują. Propaganda nagłaśniała także rzekomą organizację międzynarodowego spisku, obejmującego żydowskich bankierów i przemysłowców, a także polityków pochodzenia żydowskiego i znajdujących się pod wpływem Żydów.

Jednocześnie propaganda nazistowska stworzyła pojęcie „zhańbienia rasy” (niem. Rassenschande), aby uzasadnić konieczność wprowadzenia restrykcyjnego prawa zakazującego małżeństw kobiet niemieckich z Żydami. Jedna z ustaw norymberskich, „ustawa o ochronie niemieckiej krwi i czci” (niem. Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre) z 15 września 1935 wprowadzała sankcje karne za łamanie jej postanowień, zwykle w postaci więzienia lub zesłania do obozu koncentracyjnego. Punktem kulminacyjnym prześladowania ludności żydowskiej była noc kryształowa (niem. Kristallnacht) – pogrom Żydów, który miał miejsce w nocy z 9 na 10 listopada 1938. Określenie „Kristallnacht” było ówczesnym szyderczym określeniem tego zdarzenia, używanym przez nazistów. Współczesna niemiecka historiografia używa określenia „Pogromnacht” (noc pogromu).

Dalszym etapem prześladowania i mordowania ludności żydowskiej był holocaust realizowany podczas II wojny światowej, spotęgowany w formie tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” – Endlösung.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Lebensraum[edytuj | edytuj kod]

Polityka zagraniczna zakładała pierwotnie rozszerzenie terytorium Rzeszy na całą Europę („Rzesza od Atlantyku aż po Ural”), zaś później także podbój Rosji i Afryki Północnej. Miała być ona zrealizowana z myślą o zdobyciu tzw. Lebensraum, czyli „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego.

Pierwszym zyskiem terytorialnym był obszar Saary, który powrócił do Niemiec w wyniku referendum i był legitymizowany decyzją ludności. Uznaje się, że politykę agresywnej ekspansji zapoczątkował Anschluss Austrii w 1938. Przyłączenie Austrii i dalsze terytoria zaanektowane przez III Rzeszę zostały przejęte w wyniku politycznego wymuszenia, gróźb militarnych oraz wojennej okupacji.

Polityka podbojów wymagała rozpoczęcia zbrojenia się. Państwo niemieckie właściwie od 1935 stało się państwem totalnym, przygotowywanym tylko pod kątem wojny (niemal cały przemysł kontrolowany przez państwo i ukierunkowany na zbrojenie). Ustawy z 1935 o odbudowie sił zbrojnych, powołaniu Wehrmachtu były sprzeczne z traktatem wersalskim, podobnie jak późniejsza remilitaryzacja Nadrenii.

Przyłączenie Saary[edytuj | edytuj kod]

W 1920 roku Saara została odłączona od Rzeszy Niemieckiej i przekazana pod zarząd Ligi Narodów jako Terytorium Saary. W przeprowadzonym w 1935 roku referendum większość mieszkańców Saary opowiedziała się za powrotem do Niemiec.

Anschluss Austrii[edytuj | edytuj kod]

Anschluss Austrii został zrealizowany wraz z wkroczeniem Wehrmachtu do Austrii 12 marca 1938.

Podporządkowanie Czechosłowacji[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie żądaniem Hitlera było przejęcie Kraju Sudetów, zamieszkiwanego przez Niemców Sudeckich, a będącego częścią państwa Czechosłowacja. Sudeckoniemiecka Partia (SDP) miała stawiać żądania nie do przyjęcia dla Czechosłowacji i nieustannie podtrzymywać atmosferę konfliktu i napięcia. W rzeczywistości celem nie było li tylko „wyzwolenie” Niemców sudeckich, lecz całkowite rozbicie Czechosłowacji. W tym zakresie opracowano tzw. Fall Grün (Plan Zielony). W toku mediacji Wielkiej Brytanii i Francji oraz dalszej presji i gróźb Hitlera, podpisano Układ monachijski, będący faktycznie oddaniem Czechosłowacji pod rządy nazistów. Po pół roku Niemcy pogwałciły ten układ, zajmując pozostałą część Czech (niem. Rest-Tschechei ), na terenie których utworzony został Protektorat Czech i Moraw.

Wsparcie Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Legion Condor – niemiecki korpus wspierał siły gen. Francisco Franco podczas hiszpańskiej wojny domowej (1936–1938). Udział sił niemieckich stanowił próbę generalną przed II wojną światową. W skład legionu Condor wchodziły wojska lotnicze (dowódca Hugo Sperrle) oraz pancerno-zmechanizowane (dowódca Viktor von Thoma).

Aneksja Kłajpedy[edytuj | edytuj kod]

W 1939 przyłączono okręg Kłajpedy, należący do Litwy.

Pakty międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Rzesza zawarła porozumienie z faszystowskimi Włochami i Japonią tworząc tzw. oś Berlin-Rzym-Tokio.

Sojusz z ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej, 23 sierpnia 1939 III Rzesza podpisała ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich pakt Ribbentrop-Mołotow – pakt o nieagresji, faktycznie zaś – zgodnie z tajnym protokołem dodatkowym stanowiącym załącznik do oficjalnego dokumentu umowy i faktyczną treść paktu – stanowiący rozbiór terytoriów lub rozporządzenie niepodległością suwerennych państw: Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Rumunii przez ZSRR i III Rzeszę.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: II wojna światowa.

1 września 1939 III Rzesza rozpoczęła II wojnę światową atakiem na Polskę.

Na terenach okupowanych żołnierze III Rzeszy (szczególnie SS, SD, Gestapo – uznanych później za organizacje przestępcze) na rozkaz najwyższych dowódców dokonywali zbrodni ludobójstwa, głównie na ludności żydowskiej, ale także Cyganach, Słowianach, członkach ruchu oporu i innych.

Po samobójczej śmierci Hitlera, funkcję kanclerza przejął Joseph Goebbels a Karl Dönitz − prezydenta Rzeszy. Po samobójczej śmierci Goebbelsa prezydent III Rzeszy Karl Dönitz desygnował go na stanowisko kanclerza Niemiec, jednak Schwerin von Krosigk odmówił objęcia tego urzędu. 7 maja 1945 Rzesza skapitulowała (dzień później na życzenie Stalina powtórzono gest podpisania aktu kapitulacji, zaznaczając, że dotyczy całych Niemiec). Dönitz wydał swoim przedstawicielom pełnomocnictwa do podpisania bezwarunkowej kapitulacji Wehrmachtu przed aliantami w Reims, a 8 maja ponownie w Berlinie. Po kapitulacji Brytyjczycy utworzyli wokół Flensburga strefę nieokupowaną, nosząc się z zamiarem powierzenia Dönitzowi i jego rządowi tymczasowej administracji Niemiec. Jednak 23 maja pod naciskiem Rosjan i Amerykanów zdecydowali się, acz niechętnie, na aresztowanie prezydenta i rządu[6]. Dönitz wydał przy tej okazji pisemne oświadczenie, że nie rezygnuje ze swojego stanowiska jako głowy państwa i że powołany przez niego rząd pozostaje prawnie u władzy. Za formalny koniec jego (z punktu widzenia niemieckiego prawa i tak niebyłej) prezydentury można uznać przejęcie 5 czerwca 1945 władzy najwyższej nad Niemcami przez głównodowodzących wojsk alianckich – Sojuszniczą Radę Kontroli Niemiec.

 Osobny artykuł: Kapitulacja III Rzeszy.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja przed dojściem do władzy[edytuj | edytuj kod]

Postanowienia Traktatu wersalskiego spowodowały ograniczenie możliwości gospodarczych Niemiec. Niedobór artykułów rolnych i surowców był pokrywany nadwyżką eksportu. Jednak kryzys światowy w roku 1929 spowodował odpływ pożyczek i kredytów zagranicznych oraz załamanie handlu międzynarodowego.

Zmniejszone możliwości eksportu prowadziły do zwiększenia bezrobocia. W 1932 liczba zarejestrowanych bezrobotnych osiągnęła szczytową wartość przeszło 6 milionów. Zwolennicy gospodarki rynkowej nie znaleźli poparcia. Natomiast koncepcja samowystarczalności gospodarczej cieszyła się poparciem wpływowych ośrodków opiniotwórczych, zwłaszcza rozumiana jako autarkia na obszarze wykraczającym poza granice Niemiec. Wzorowano się na imperiach kolonialnych Wielkiej Brytanii i Francji. W ramach tej koncepcji rozpatrywano obszar obejmujący poza Niemcami kraje bałtyckie, Austrię, Europę wschodnią i Bałkany. W tej to Europie środkowo-wschodniej (Zwischeneuropa czyli państwa powstałe po I Wojnie między Rosją a Niemcami) przepływ produktów rolnych, surowców i wyrobów przemysłowych byłby wolny od cła, a produkcja sterowana przez państwo. Niemcom przypadłaby pozycja dominująca.

Taka koncepcja samowystarczalności gospodarczej[7] została podchwycona przez NSDAP, która to partia przed kryzysem światowym nie miała żadnego atrakcyjnego pomysłu w zakresie gospodarki. Jednocześnie do tej koncepcji wpasowano pomysł Hitlera o „przestrzeni życiowej”. Autarkia stała się hasłem ekonomicznym NSDAP, która w wyborach 1930 roku uzyskała drugie miejsce. Wzrost znaczenia partii hitlerowskiej następował jednocześnie z dalszym pogarszaniem się położenia gospodarczego Niemiec.

Zbrojenia od 1933 roku[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po objęciu stanowiska kanclerza okazało się, że Hitler zamierza przezwyciężyć kryzys gospodarczy nie tylko przez rządowe programy tworzenia nowych miejsc pracy, a również przez wprowadzenie gospodarki zbrojeniowej[8] (Wehrwirtschaft). Było to kształtowanie gospodarki narodowej w czasie pokoju do celów wojennych stosownie do założeń wojskowych.

Realizacja ideologicznych zamierzeń NSDAP w zakresie nowych zdobyczy terytorialnych była uwarunkowana rozbudową sił zbrojnych. Wprowadzenie w życie ideologii przestrzeni życiowej oraz programu samowystarczalności gospodarczej doprowadziło do powstania systemu centralnego planowania, a mianowicie przede wszystkim:

  • ustalenie zapotrzebowania surowców dla przemysłu zbrojeniowego oraz przemysłu cywilnego,
  • zabezpieczenie zaopatrzenia materiałów pędnych,
  • dopasowanie sieci transportowej do przyszłych zadań wojskowych,
  • uregulowanie finansowania zbrojeń bezpośrednich i pośrednich.

Znacząca była intensyfikacja programu budowy dróg i mostów z roku 1929 oraz rozwój przemysłu motoryzacyjnego. Organizatorem i menedżerem budowy autostrad został Fritz Todt. Do pełnego zatrudnienia w Niemczech przyczynił się, zarówno program budowy autostrad (w odniesieniu do grupy robotników niewykwalifikowanych), jak i wzrost zatrudnienia w branżach zbrojeniowych, przede wszystkim w przemyśle stoczniowym i lotniczym. Również znaczący był wzrost liczebności sił zbrojnych ze 100 tysięcy do około 1 miliona w roku 1939. Od 1935 młodociani byli wcielani do Służby Pracy Reichsarbeitsdienst (RAD).

Eksploseum w Bydgoszczy, prezentacja architektury przemysłowej III Rzeszy

Ostatecznie do roku 1939 osiągnięto w wybranych zagadnieniach następujące wskaźniki:

  • bezrobocie[9] w roku 1938 spadło poniżej 1 miliona zarejestrowanych,
  • budowa autostrad[10] – zatrudnienie wzrosło 25 razy,
  • produkcja pojazdów mechanicznych[11] – wzrost zatrudnienia prawie 6-krotny,
  • przemysł lotniczy[12] – wzrost zatrudnienia 41 razy,
  • flota morska[13] nakłady wzrosły 12 razy.

Zwalczanie bezrobocia przebiegało jednocześnie z likwidacją niezależnych związków zawodowych. Dnia 2 maja 1933 zajęto budynki związkowe, majątek został skonfiskowany, a przywódcy związkowi uwięzieni. Formalne pośrednictwo między pracownikami a przedsiębiorcami przejął Niemiecki Front Pracy (der Deutsche Arbeitsfront (DAF) kierowany przez Roberta Ley. Również wczasy zostały upaństwowione za pośrednictwem instytucji pod nazwą Siła przez radość (Kraft durch Freude (KdF)).

Największą fabryką zbrojeniową (pod względem areału) w hitlerowskich Niemczech była DAG Fabrik Bromberg, gdzie obecnie znajduje się skansen architektury przemysłowej III Rzeszy.

Plan Czteroletni[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Plan Czteroletni (III Rzesza).

Finanse[edytuj | edytuj kod]

Hjalmar Schacht jako prezes banku centralnego (Reichbank) umożliwił wprowadzenie do obiegu tak zwanych weksli Mefo-Wechsel celem finansowania programów tworzenia nowych miejsc pracy oraz programu zbrojeniowego. Te weksle wystawiane przez firmę-atrapę Metallurgische Forschungsgesellschaft m.b.H. i gwarantowane przez państwo pokryły w latach 1934–1938 30% wydatków na zbrojenia.

Już następnego dnia po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy (Anschluss Austrii 12 marca 1938) dokonano transferu 78,3 ton czystego złota oraz dewiz i walut z austriackiego banku narodowego Österreichische Nationalbank do niemieckiego Banku Rzeszy (Reichsbank) w Berlinie[14]. Ilość złota z Austrii przewyższała 3-krotnie niemieckie rezerwy tego kruszcu.

Płatności zbrojeniowe były realizowane w różnych systemach kredytowania. Akceptowano wysokie zadłużenie, zwłaszcza w kredytach krótkoterminowych. Liczono na zdobycze terytorialne wymuszone przez lokalne działania militarne[15]. Pomimo zaniechania pokrycia pieniądza rezerwą złota i nadmiernego zadłużenia nie wystąpiła oczekiwana przez teoretyków inflacja. Wskaźnik cen detalicznych wykazywał oficjalnie wzrost około 1% rocznie, co wynikało z kontroli rynku przez państwo, ceny i marże były regulowane. Politycznie wymuszona stabilność pieniądza nie miała uzasadnienia gospodarczego, toteż reichsmarka nie cieszyła się zaufaniem na międzynarodowym rynku walutowym. Z powodu braku dużych międzynarodowych inwestycji w gospodarce niemieckiej wystąpił chroniczny brak dewiz.

Prywatyzacja[edytuj | edytuj kod]

W okresie 1934-37 przeprowadzili szereg prywatyzacji, sprywatyzowali m.in. firmy kolejowe, stoczniowe, hutnicze, górnicze, banki czy municypalne zakłady użyteczności publicznej[16]. Chociaż naziści prywatyzowali własność publiczną i usługi jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką[17].

Złoto III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Złoto III Rzeszy.

W czasie II wojny światowej złoto odgrywało ważną rolę przy realizacji transakcji finansowych[18]. Ten metal występuje w różnej postaci: jako sztabki, złote monety oraz jako biżuteria. Może być przetopiony i przetworzony tak, że ulegają zatarciu wszelkie ślady jego pochodzenia. Dlatego złoto było ulubionym środkiem płatniczym na całym świecie, a po wymianie na dewizy operacje finansowe były ułatwione. Szwajcaria była centrum związanych z tym operacji. Centralny bank III Rzeszy (Reichsbank) sprzedawał znaczne ilości złota szwajcarskiemu bankowi narodowemu Schweizerische Nationalbank (SNB) aż do końca wojny, pisał o tym Gian Trepp[19]. Wprawdzie SNB kupował jednocześnie złoto od aliantów, ale to zupełnie inna sprawa, ponieważ pochodzenie tego złota nie nasuwa wątpliwości.

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kultura i sztuka w III Rzeszy.

Objęcie władzy przez NSDAP sprowadziło kulturę i sztukę do roli narzędzi propagandy. Sztuka nowatorska uznana została za „zwyrodniałą” i dość szybko wyeliminowana z życia publicznego. Różnorodność gustów przedstawiano jako konsekwencję sprzeczności ideologicznych, a przede wszystkim obcości rasowej – sztuka nowoczesna, czyli „zwyrodniała” kojarzona była przede wszystkim z „żydowskim gustem”.

Opozycja antyhitlerowska w III Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Pomimo akceptacji i wspierania reżimu przez społeczeństwo niemieckie, w państwie działała w pewnej skali opozycja antyhitlerowska, nie zgadzająca się w różnym stopniu na politykę nazistów oraz podejmująca próby sprzeciwu, jak również czynnego oporu i zamachów. Niemiecki ruch oporu w III Rzeszy określany jest mianem Widerstand. Jedną ze znanych organizacji antyhitlerowskich była Biała Róża, której działalność została zdławiona. Ponadto powołano do życia przykładowo ruch Komitet Narodowy Wolne Niemcy. Oprócz tego podejmowano zamachy na Hitlera, z których najsłynniejszy z zamach z 20 lipca 1944. Ruch skierowany przeciw reżimowi, czynny opór oraz spiski miały wprawdzie działanie uświadamiające i motywujące społeczeństwo niemieckiego, jednak okazały się nieskuteczne odnośnie powstrzymania zbrodniczej działalności III Rzeszy.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Opozycja antyhitlerowska w Niemczech.

Kraje sąsiadujące[edytuj | edytuj kod]

Skutki i procesy[edytuj | edytuj kod]

Po bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy 8 maja 1945 i przejęciu kontroli nad państwem przez państwa alianckie, przeprowadzono procesy sądowe, podczas których sądzono zbrodniarzy wojennych oraz osoby popełniające przestępstwa w ramach władzy nazistowskiej. Najważniejszym z postępowań był proces prowadzony przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Dalsze 12 procesów norymberskich prowadzono w następnych latach powojennych.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Procesy zbrodniarzy hitlerowskich.

Ponadto realizowana była denazyfikacja – proces podjęty w celu wykorzenienia zasad, ustaw oraz organizacji nazistowskich z życia polityczno-społecznego Niemiec, a także Austrii.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zob. np. Deklaracja między Polską a Niemcami o niestosowaniu przemocy, podpisana w Berlinie dnia 26 stycznia 1934 r., Dz. U. z 1934 r. Nr 16, poz. 124.
  2. Robert Proctor: The Nazi War on Cancer. Princeton University Press, 1999. ISBN 0691070512. (ang.)
  3. Robert N. Proctor: Nazi Medicine and Public Health Policy (ang.). Dimensions, Anti-Defamation League, 1996. [dostęp 2008-06-01].
  4. George Norman Clark, Asa Briggs, A. M. Cooke: A History of the Royal College of Physicians of London. Oxford University Press, 2005. ISBN 019925334X. (ang.)
  5. Robert N. Proctor: Nazi Medicine and Public Health Policy (ang.). Dimensions, Anti-Defamation League, 1996. [dostęp 2008-06-01].
  6. Aresztowanie Prezydenta III Rzeszy. [dostęp 2013-09-02].
  7. Studie des Reichsamtes für Wirtschaftsaufbau über die Möglichkeiten einer Großraumwirtschaft unter deutscher Führung. Juli 1939 Studium o możliwościach gospodarki regionalnej pod niemieckim kierownictwem (de).
  8. Alexander Graf von Brockdorff, Weltwirtschaft und Weltrüstung, w: Wehrtechnische Monatshefte, 39 (1935) Gospodarka światowa i zbrojenia (de).
  9. Ursula Albert: Die deutsche Wiederaufrüstung der Dreißiger Jahre als Teil der stattlichen Arbeitsbeschaffung und ihre Finanzierung durch das System der Mefowechsel, Dissertation, Nürnberg 1956 Zbrojenia a tworzenie nowych miejsc pracy (de).
  10. Jürgen Stelzner: Arbeitsbeschaffung und Wiederaufrüstung 1933–1936, Dissertation, Göttingen 1973.
  11. Heinz Wehner: Die Rolle des faschistischen Verkehrswesens in der ersten Phase des Zweiten Weltkrieges, in: Bulletin des Arbeitskreises Zweiter Weltkrieg, 1966.
  12. Edward Homze: Arming the Luftwaffe, Lincoln 1976.
  13. Jost Dülffer, Weimar: Hitler und die Marine, Düsseldorf 1973.
  14. http://www.oenb.at/de/ueber_die_oenb/geldmuseum/oesterr_geldgeschichte/schilling/vom_schilling_zum_euro.jsp Historia pieniądza austriackiego.
  15. http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/industrie/index.html Strona niemieckiego muzeum historycznego w Berlinie.
  16. http://www.ub.edu/graap/nazi.pdf
  17. Guillebaud, Claude W. 1939. The Economic Recovery of Germany 1933-1938. London: MacMillan and Co. Limited.
  18. Raport szwajcarskiej niezależnej komisji ekspertów: Szwajcaria a transakcje złotem w czasie II Wojny Światowej (de, fr).
  19. Trepp, Gian: Bankgeschäfte mit dem Feind. Die Bank für Internationalen Zahlungsausgleich im Zweiten Weltkrieg. Von Hitlers Europabank zum Instrument des Marshallplans, Zürich 1993. Trepp, Gian: Der Finanzplatz Schweiz im 2. Weltkrieg. Was wussten und tolerierten die Alliierten?, Zürich 1997 (de).
Herb Niemiec
Historia Niemiec
Monografie
Państwo niemieckie
Pozostałe
Portale
Niemcy • Historia

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]