III powstanie śląskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pomnik w Wodzisławiu Śl. w hołdzie Powstańcom Śląskim poległym w bitwie pod Olzą
Zasięg powstań śląskich

III powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne od 2/3 maja do 5 lipca 1921 mające na celu przyłączenie Górnego Śląska do Polski.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Obszar plebiscytowy z przybliżonym rozkładem głosów (nie zaznaczono m.in. miast, gdzie padły głosy na Niemcy) oraz projekty linii granicznej
Sztandar 4 Pułku Powstańców Śląskich im. Stefana Batorego
Powstańcy z Katowic przed wyjściem na front
Jeden z mostów na Odrze wysadzonych w ramach akcji "Mosty".
Grupa oficerów polskich podczas III powstania śląskiego przed pałacem w Slawentzitz (Sławięcice). Na pierwszym planie stoją od prawej: kapitan Leon Bulowski, kapitan Robert Oszek (2. z prawej), kapitan Jan Chodźko, porucznik Jan Kowalewski
Pociąg wykolejony przez powstańców pod Kędzierzynem
Wojsko polskie na czele z gen. Szeptyckim wkracza do Katowic – 22 czerwca 1922
Tablica upamiętniająca powrót Śląska do Polski
Zasięg III powstania śląskiego i tereny opanowane przez Niemców na skutek ich kontrofensywy
Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach.
Największy i najcięższy pomnik w Polsce, postawiony w 1967

Powstanie, jako opcję na wypadek zwycięstwa zwolenników pozostawienia Górnego Śląska w granicach Niemiec, planowano już na długo przed plebiscytem. Podobne zresztą działania planowali Niemcy na wypadek niekorzystnego dla siebie wyniku głosowania. Już w trakcie wstępnych prac nad traktatem wersalskim teren ten stał się przedmiotem targów, jako jeden z najcenniejszych obszarów przemysłowych Europy. Niemcy przedstawiali sprawę w aspekcie swoich zdolności płatniczych i możliwości wywiązania się z nałożonych na nich reparacji wojennych[1]. Powstanie wybuchło, żeby doprowadzić do przyłączenia Górnego Śląska do Polski, w związku ze złamaniem ustaleń plebiscytowych dotyczących obliczania wyników. Duże znaczenie dla wyników plebiscytu miały też głosy emigrantów z Górnego Śląska, czyli osób urodzonych na obszarze plebiscytowym, które opuściły go przed rokiem 1904. W chwili głosowania było ich 191 308. Regulację tę jednak wprowadzono na wniosek prof. Eugeniusza Romera ze Lwowa, głównego eksperta do spraw geograficznych przy Delegacji Polskiej na Konferencji pokojowej w Paryżu, liczącego na to, że ludzie ci wzmocnią głosy polskie. W rzeczywistości zdecydowana większość emigrantów (ponad 90%) głosowała za Niemcami, zaś ich wybór zasadniczo wpłynął na wyniki w powiatach lublinieckim i zabrskim.[2]

Plebiscyt odbywał się w atmosferze terroru stosowanego przez obie strony, w tym pamięci o wcześniejszych mordach politycznych, dokonanych przez nacjonalistyczne bojówki niemieckie (śmierć Piotra Niedurnego i dra. Andrzeja Mielęckiego) oraz polskie (śmierć Teofila Kupki i Pawła Szymury). Na Górnym Śląsku w tym czasie działało wiele polskich ośrodków konspiracji wojskowej. Najważniejszą rolę spośród nich odegrały Centrala Wychowania Fizycznego (CWF) i Dowództwo Obrony Plebiscytu (DOP). Centrala Wychowania Fizycznego była kontynuacją oficjalnie rozwiązanej Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Była głównym ośrodkiem organizacyjnym przyszłej armii powstańczej. Organizacja ta dysponowała ściśle zakonspirowaną siecią inspektorów i dowódców w terenie. W styczniu 1921 roku została rozwiązana, ale jej agendy zostały przekazane do dyspozycji I oddziału DOP. Zadaniem tej organizacji było tworzenie zakonspirowanego wojska, które w ciągu kilku miesięcy osiągnęło liczbę 40 tysięcy przyszłych powstańców. Zadbano też o ścisłą współpracę z dowódcami sąsiadujących z Górnym Śląskiem polskich wojskowych okręgów generalnych: gen. Kazimierzem Raszewskim w Poznaniu i gen. Stanisławem Szeptyckim w Krakowie.

W plebiscycie wzięło udział 1 190 637 osób, z czego za Niemcami głosowało 707 393 osób (59,4%), a za Polską 479 365 (40,3%). Z 1510 gmin w 834 mieszkańcy opowiedzieli się za przyłączeniem do Niemiec (55,3%), a w 674 do Polski (44,7%).[3] Niemcy zwyciężyli we wszystkich powiatach grodzkich (Bytom, Gliwice, Katowice, Królewska Huta, Opole, Racibórz) oraz w powiatach ziemskich: głubczyckim, kozielskim, kluczborskim, lublinieckim, oleskim, opolskim, prudnickim, raciborskim i zabrskim, natomiast Polacy w powiatach ziemskich: bytomskim, katowickim, pszczyńskim, rybnickim, tarnogórskim, toszeckim i strzeleckim.

Po niekorzystnych dla Polski wynikach plebiscytu oraz propozycjach podziału Górnego Śląska przedstawionych przez Międzynarodową Komisję Rządowo-Plebiscytową, polskie Dowództwo Obrony Plebiscytu przystąpiono do przygotowań powstańczych. W kwietniu 1921 roku opracowano plan wystąpienia zbrojnego, który został zatwierdzony przez Wojciecha Korfantego. Jednocześnie wśród ludności polskiej wzrastało wrzenie spowodowane perspektywą powrotu panowania niemieckiego i towarzyszącego mu odwetu na ludności polskiej. Po przegranym plebiscycie i wobec docierających do Ślązaków informacji o planach niekorzystnego dla Polski podziału Górnego Śląska stało się jasne, że jedynym sposobem obrony przed uciskiem narodowym jest walka zbrojna[4]. Polskie władze wojskowe również przygotowywały się do zbrojnego konfliktu uzupełniając zapasy broni i amunicji nad granicą śląską. Przygotowywano środki transportu, służbę łączności i szpitale. Działania te jednak prowadzone były na ewentualność zaatakowania Górnego Śląska przez Niemców, ponieważ wiadomym było, że takie przygotowania mają miejsce (odkryto niemieckie magazyny z bronią) oraz że na Górny Śląsk są kierowane zdemobilizowane oddziały wojsk niemieckich. Po drugim powstaniu i zlikwidowaniu „Sicherheitspolizei”, Niemcy przystąpili do utworzenia nowej siły wojskowej. Była to tajna, ukryta pod płaszczykiem różnych organizacji społecznych i kulturalnych a ściśle związana z ogólnoniemiecką organizacją Organisation Escherich (tzw. „Orgeschem”) – Oberschlesischer Selbstschutz (Samoobrona Górnośląska). Jej liczebność w chwili wybuchu powstania obliczano na kilkuset oficerów i około 20 000 żołnierzy. Z grona tej organizacji, z najbardziej doświadczonych żołnierzy, były tworzone oddziały specjalne zwane „Stostrupen”. Organizacja dysponowała znacznymi środkami finansowymi i technicznymi. Nagły wybuch powstania zaskoczył Selbstschutz do tego stopnia, że praktycznie nigdzie nie zdołał stawić skutecznego oporu a magazyny jego zostały przejęte przez powstańców [1]. Rząd polski nie przewidywał rozpoczęcia konfliktu i tuż przed wybuchem premier Wincenty Witos zakazał Korfantemu podejmowania akcji zbrojnej. W walce z Polakami, jeszcze przed powstaniem, Niemcy wykorzystali czynnik ekonomiczny. Wielu właścicieli fabryk zwalniało propolsko nastawionych robotników zastępując ich Niemcami. Grozili też unieruchomieniem zakładów przemysłowych w razie przyznania Polsce Górnego Śląska.

Pisma śląskie 30 kwietnia zamieściły wiadomość o wysłaniu przez Komisję Międzysojuszniczą do Rady Najwyższej dwóch różnych propozycji podziału Górnego Śląska:

  • francuska, tzw. linia Le Ronda, praktycznie pokrywająca się z tzw. linią Korfantego (Polsce miały przypaść wszystkie wschodnie powiaty Górnego Śląska razem z całym okręgiem przemysłowym).
  • angielsko-włoska, tzw. linia Percival–De Marinis (Polska miała otrzymać jedynie południowo-wschodnie obszary powiatów rolniczych i skrawki powiatu katowickiego, zaś powiaty północno-wschodnie i cały obszar przemysłowy miały przypaść Niemcom).

Informacja ta spowodowała rozgoryczenie i wzburzenie ludności polskiej oraz obawy związane z ostateczną decyzją Rady Najwyższej. Na znak protestu 2 maja wybucha strajk generalny w kopalniach i hutach[1]. III powstanie śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921. Głównym jego organizatorem była Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Decyzję o jego rozpoczęciu podjęto pomimo sprzeciwu rządu polskiego, na czele którego stał Wincenty Witos.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Powstanie wybuchło, gdy Komisja Międzysojusznicza przedstawiła projekt przyznania Niemcom prawie trzech czwartych obszaru plebiscytowego. Jednocześnie z rozpoczęciem działań w nocy z 2 na 3 maja specjalny oddział powstańczy pod dowództwem por. Tadeusza Puszczyńskiego-Wawelberga (grupa Wawelberg) w ramach akcji "Mosty" wysadził w powietrze mosty kolejowe na Odrze. W ten sposób przerwano połączenia kolejowe z resztą Niemiec.

Cztery fazy powstania:

  • Pierwsza (3–10 maja) - powstańcy polscy opanowali tereny zakreślone "linią Korfantego";
  • Druga (11–20 maja) - umocnili się na zdobytych rubieżach, broniąc łańcucha opanowanych miejscowości;
  • Trzecia (21 maja – 6 czerwca) - gwałtowne walki podczas kontrakcji niemieckiej. Wtedy to rozegrała się bitwa o Górę Świętej Anny, którą powstańcy polscy utracili oraz Kędzierzyn, ale nie dopuścili do przerwania linii frontu i do wtargnięcia Niemców w głąb okręgu przemysłowego;
  • Czwarta (7–24 czerwca) - ustanie walk i rozpoczęcie pertraktacji rozejmowych, przy pośrednictwie aliantów. Polacy i Niemcy stopniowo wyprowadzali swoje oddziały z terenu plebiscytowego.[5]

W Szopienicach powstała powstańcza Rada Naczelna (Wydział Wykonawczy Naczelnej Władzy[1]), z Naczelną Komendą Wojsk Powstańczych. Na czele powstania stanął, jako dyktator powstania Wojciech Korfanty, który, jak podaje autor niemieckiej biografii Korfantego Karski, został poprzednio odwołany ze stanowiska polskiego komisarza plebiscytowego, przez rząd Witosa[6] lub jak podaje Gazeta Wyborcza[7] "po jego zrzeczeniu się stanowiska komisarza plebiscytowego". Do kierowniczego grona działaczy rad ludowych w Szopienicach należeli Józef Rymer, Konstanty Wolny i Paweł Kempka[8].

Naczelnym dowódcą został podpułkownik kawalerii Wojska Polskiego Maciej hrabia Mielżyński, a następnie od 6 czerwca ppłk Kazimierz Zenkteller. Wielu wyższych oficerów sił powstańczych miało stopnie oficerskie w Wojsku Polskim. Większość oficerów pochodziła spoza Górnego Śląska, głównie z Poznańskiego, Galicji i Zagłębia Dąbrowskiego.[9] W powstaniu po stronie polskiej brało udział pomiędzy 30 a 40 tysięcy miejscowych Górnoślązaków, w tym część kadry dowódczej, około 700 oficerów, 1300 podoficerów i 7000 szeregowych żołnierzy Wojska Polskiego, a także kilka tysięcy ochotników z głębi Polski, głównie z dużych miast – Poznania, Bydgoszczy, Warszawy, Łodzi, Częstochowy, Sosnowca, Krakowa i Lwowa[10].

Według "Encyklopedii Powstań Śląskich", wydanej w 1982 r., liczebność wojsk powstańczych sięgnęła 65 tysięcy ludzi, zaś po stronie polskiej liczba ochotników spoza Górnego Śląska miała nie przekraczać 10% ogółu powstańców. Polskie Dowództwo Obrony Plebiscytu rozbudowywało siły zbrojne, które w przededniu wybuchu powstania liczyły około 40 tys. osób [11]. W przeddzień powstania ppłk Mielżyński przesłał gen. Sikorskiemu meldunek, w którym określił liczebność podległych mu sił na 40.470 ludzi[12]. W kolejnych dniach liczba powstańców (wskutek napływu ochotników) wzrosła o ok. 25 tysięcy ludzi. W świetle sprawozdania szefa intendentury NKP, które zawiera zestawienie ilości wydanych powstańcom porcji żywności, średni stan wojsk powstańczych w miesiącu maju 1921 roku to 63 tys. ludzi, a w miesiącu czerwcu 1921 roku - 62 tys. ludzi. W tej liczbie znajdowało się także 10.000 ochotników i regularnych żołnierzy rekrutujących się z terenów Polski centralnej [13]. W latach 1936-1939 Związek Powstańców Śląskich zweryfikował ponad 24 tysiące powstańców, którym przyznano przywileje kombatanckie na podstawie zaświadczeń wydanych przez ZPŚl. Spis nie objął członków konkurencyjnych wobec ZPŚl organizacji kombatanckich, jak i powstańców mieszkających w Bytomiu, Zabrzu, Gliwicach, Kędzierzynie, Strzelcach Opolskich i innych miejscowościach, które w tym czasie należały do III Rzeszy[14]. Strona Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego podaje, że trakcie powstania siły te początkowo wynosiły ok. 30 tys. żołnierzy, by wzrosnąć po mobilizacji nowych oddziałów do około 46 tys. armii pod koniec powstania.[15]

W pierwszych dniach oddziały powstańcze występowały jako „terytorialne”, zgodnie z ośrodkami ich mobilizowania. Po utworzeniu frontu zaczęto je organizować w związki wojskowe: bataliony, pułki a w jednym przypadku w dywizję. Operacyjnie całość sił została podzielona na trzy grupy: południową, wschodnią (środkową) i północną. Równie ważny jak wysiłek czysto wojskowy, był wysiłek zaplecza to jest materialnego zaopatrzenia wojska i podtrzymania, również ze względów politycznych, normalnej pracy przemysłu[1]. Niemieckim odpowiednikiem POW była Kampforganisation Oberschlesien, znana jako Selbstschutz, dla której rolę ośrodka dyspozycyjnego pełniło dowództwo III Okręgu Wojskowego (Wehrkreiskommando III ), które mieściło się w Berlinie, przy Reichswehrkommando. Dowódcą jego był generał porucznik Rumschüttel. Jemu to podlegał odpowiedzialny za koordynowanie działań struktur konspiracyjnych na Górnym Śląsku „Odcinek Śląsk” (Abschnitt Schlesien) z siedzibą we Wrocławiu. Jego dowódcą był generał porucznik Lequis, szefem sztabu – major Freiherr von Genannth, zaś pierwszym oficerem sztabu – major Preisner. Dowództwu „Odcinka Śląsk” podlegało bezpośrednio dowództwo „C. F.” (formacje cywilne), z miejscem postoju w Głogówku. Sprawami finansowo – politycznymi kierował dr Spieker, zaś sprawami wojskowymi mjr Beckmann, a po jego odwołaniu ppłk Schwarzkoppen. Cały teren Górnego Śląska podzieliło na trzy okręgi, które wraz z wybuchem walk przekształcono w zgrupowania operacyjne: - „Północ” („Nord”), z miejscem postoju w Kluczborku, dowódca: podpułkownik von Winkelheim, - „Środek” („Mitte”), z miejscem postoju w Gliwicach, dowódca: kapitan von Winkler. - „Południe” („Süd”), z miejscem postoju w Rybniku, dowódca podpułkownik von Reibnitz. W przeddzień wybuchu powstania siły te miały liczyć 35 tys. ludzi.[16] W maju i czerwcu do walki z powstańcami włączyli się ochotniczo studenci Uniwersytetu Wrocławskiego i Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu (obecnie Politechnika Wrocławska), należący do elitarnych (tylko 3% studiujących miało pochodzenie robotnicze lub chłopskie) korporacji studenckich, m.in. Corps Silesia i Corps Borussia. Zostali oni sformowani w batalion Gutentag (Dobrodzień), działający początkowo w rejonie Namysłowa, i batalion Gogolin, uczestniczący w walkach na Górze św. Anny, weszli także w skład korpusów Rossbach i Oberland[17]. Do 21 maja siłami niemieckimi dowodził płk von Schwarzkoppen. Po nim dowództwo przejął gen. Karl Hoefer z Pszczyny. Wkrótce potem przeprowadził on reorganizację sił niemieckich tworząc dwie grupy, "Południe" i "Północ". Dowodzili nimi odpowiednio: gen. Bernhard von Hülsen z Koźla i ppłk Grützner. Liczebność sił niemieckich wyniosła łącznie ponad 30 tysięcy osób,[18] w większości pochodzenia słowiańskiego ("zniemczony żywioł polski" wg raportu mjra B. Sikorskiego),[19] z tego 5782 ochotników z poza obszaru plebiscytowego (stan z 1 sierpnia 1921 r.).[20]

W początkowym okresie powstania, Polacy dość szybko przez zaskoczenie zajęli rozległe tereny wiejskie na terenach południowo-wschodnich Górnego Śląska. Akcje bojowe poprzedziły działania dywersyjne.

Akcja "Mosty"[edytuj | edytuj kod]

W nocy 2 maja Polacy przeprowadzili działania dywersyjne pod kryptonimem Mosty, których dokonały specjalne oddziały tzw. wawelberczyków (od pseudonimu dowódcy, którym był kpt. Tadeusz Puszczyński ps.Wawelberg). Jednocześnie wysadzono: most kolejowy nad rzeczką Stradunią koło Biedrzychowic, most kolejowy nad rzeką Osłobogą koło Racławic Śląskich, most kolejowy w pobliżu Białej, most pod Kędzierzynem, dwa mosty w rejonie Opola, most nad Małą Panwią koło Czarnowąsów, wiadukt kolejowy koło Siołkowic, most nad Odrą koło Krapkowic. W wielu miejscach uszkodzono tory kolejowe oraz przerwano na wiele dni połączenia telekomunikacyjne.

Nieco później zniszczono mosty i wiadukty kolejowe pod Koźlem, Raciborzem, w rejonie Groszowic i Górażdż.

Walki w okręgu przemysłowym[edytuj | edytuj kod]

W okręgu przemysłowym w dniu 3 maja, krótkotrwałe walki rozwinęły się w takich miejscowościach jak Świętochłowice, Chorzów, Wirek, Rozbark, Szarlej, Miechowice, Biskupice, Ruda Śląska, Łabędy, Ligota Zabrska, Sośnicowice. Z dużych miast powstańcy najwcześniej opanowali Bytom, którego niemiecki garnizon zaatakowano w nocy z 2/3 maja z terenu Miechowic oraz z Rozbarku i Łagiewnik[21]. W tym samym czasie Królewską Hutę opanowały powstańcze bataliony Lortza i Majętnego, które następnie przekazały miasto oddziałom francuskim. Oddziały ppor. Gajdzika opanowały Chorzów i toczyły walki w Świętochłowicach. Lipiny i Hajduki Wielkie opanowano bez walki. Niedługo po 3.00 w nocy 3 maja opanowano Katowice, które zostały po krótkiej walce zajęte przez 8 batalionów nacierających z dzielnic Dąb, Bogucice, Załęże, Ligota, Brynów.

Większe walki toczyły się w pobliży Zabrza, gdzie prowadziły działania zbrojne oddziały kpt. Cymsa i Szendzielorza. Mikulczyce opanowano w nocy, a nad ranem po krótkich starciach zajęto Sośnicę, Makoszowy, Kończyce i Bielszowice. Bez walki opanowano Zaborze, a większe starcia miały miejsce w Biskupicach, które powstańcy opanowali po skoncentrowaniu miejscowych sił z Biskupic i posiłków z Zaborza. W samym Zabrzu walki miały miejsce w wielu izolowanych punktach, przede wszystkim w centrum, a opór niemieckiego APO udało się powstańcom złamać dopiero wieczorem 3 maja. Miasto w całości zajęto w dniu następnym, gdy przegrupowywano oddziały katowickie w kierunku Gliwic.

W Rudzie Śląskiej oddziały niemieckie używały do obrony moździerzy i karabinów maszynowych, dlatego wobec szczupłości atakujących tam sił powstańczych udało się ją opanować dopiero po ściągnięciu posiłków.

W rejonie Gliwic, batalion ppor Sojki zdobył ważny węzeł kolejowy w Łabędach, gdzie wziął także do niewoli 100 Niemców[22] , oraz zajął Szobiszowice. Atakując z kierunku Żernicy, powstańcy zajęli po walce Bojków i następnie 3 i 4 maja walczyli o opanowanie Sośnicowic. W Gliwicach trwały walki pomiędzy polskimi policjantami APO, którzy zabarykadowali się w koszarach z przeważającymi siłami niemieckimi. W związku z ostrą interwencją władz alianckich władze powstańcze zaniechały planów zdobycia Gliwic, pomimo ściągnięcia już w ten rejon oddziałów katowickich Fojkisa i batalionów pszczyńskich w celu wsparcia miejscowej grupy powstańczej pod dowództwem Mastalerza.

Walki w powiecie pszczyńskim[edytuj | edytuj kod]

Bez większych walk powstańcy opanowali w dniu 3 maja cały powiat pszczyński łącznie z Pszczyną, po rozbrojeniu załóg niemieckich w Goczałkowicach i Jarząbkowicach. Aby nie rozdrażniać aliantów, nie atakowano Mikołowa, w którym stacjonował garnizon włoski. Należy nadmienić, że na początku maja pszczyński komendant powiatowy ppor. Stanisław Krzyżowski wystawił trzy silne pułki: lotny, liniowy i rezerwowy[23], sam obejmując komendę nad tym ostatnim[24].

Walki w powiecie rybnickim[edytuj | edytuj kod]

W powiatach: rybnickim, raciborskim i kozielskim działała grupa operacyjna "Południe". Najwcześniej, bo już w nocy z 2/3 maja opanowano Wodzisław Śląski, jednakże po nagłym ostrzelaniu odpoczywających na rynku powstańców bronią maszynową, opanowywanie miasta przeciągnęło się do 4 maja. Tuż po północy 3 maja miejscowi powstańcy opanowali Żory nacierając z kierunku Woszczyc i Rogoźnej, a następnie szybko przegrupowali się w kierunku Rybnika, który zaatakowano już o 4.00 rano z kierunku Brzezin i Ligoty, wzdłuż toru kolejowego, i z kierunku Nacyny i Zamysłowa przez batalion rybnicki J.Płaczka. Zdobycie Rybnika utrudniała obecność w mieście żołnierzy Reichswehry, którzy w cywilnych ubraniach zostali przewiezieni w te rejony. Niemcy umocnili się w zakładzie leczniczym w Orzepowicach i w Paruszowcu, gdzie pomiędzy powstańcami śląskimi i Niemcami dochodziło do walk na białą broń. W konsekwencji Paruszowiec zdobyto dopiero po południu. Walki prowadzone były także w Rzuchowie, Biertułtowach, Lyskach, Jastrzębiu, Pilchowicach, Nieborowicach, Zwonowicach, Rudach i Czerwionce. Powstańcy dokonali także wypadu na lewy brzeg Odry na Zabełków, Roszków i zaatakowali Krzyżanowice. Niepowodzeniem w tym rejonie zakończyła się próba zdobycia Ostroga, wschodniego przedmieścia Raciborza i w efekcie zdobycia miasta oraz opanowania prawobrzeżnej Odry od Bierawy po Koźle oraz w rejonie Kędzierzyna.

W pierwszej fazie powstania zginęło około 100 powstańców śląskich, a 400 odniosło rany[25]. W ciągu kilku następnych dni administrację po Niemcach przejęły Straże Obywatelskie (Przemysłowa, Gminna i Folwarczna), które rozbrajały i internowały niemieckich policjantów (APO). Z kolei na północnych terenach inicjatywę przejęli Niemcy, aresztując policjantów polskich (w Opolu, Kluczborku i Smardach).

Walki w powiecie tarnogórskim i toszeckim[edytuj | edytuj kod]

Powstańcza Grupa "Butrym", w nocy 3 maja opanowała Tarnowskie Góry, które zdobyto w ciągu 2 godzin, (miasto przejęły szybko wojska francuskie) oraz Mikulczyce, które zdobył 3 batalion tarnogórski. Nakło zdobyto po przełamaniu oporu Selbstchutzu oraz odparto niemiecki kontratak. Opanowano także szybko Świerklaniec po przełamaniu słabego oporu niemieckich policjantów z APO. Pyskowice zdobył batalion Depcika i Mastalerza. Toszek zdobył po walce z dużą grupą policjantów z APO powstańczy oddział W. Mięsoka. Gwałtowne walki toczyły się od 4 maja w rejonie miejscowości Gajowice, gdzie walczyły ze sobą w nocy oddziały powstańczej grupy "Butrym" i Selbstschutzu i gdzie po zdobyciu osiedla udało się odeprzeć cztery niemieckie szturmy.

Walki w powiecie strzeleckim[edytuj | edytuj kod]

W powiecie strzeleckim miejscowi powstańcy wchodzili w skład związku taktycznego "Harden"("Bogdan"). Udało im się opanować prawie bez walki Ujazd, Warmątowice, Zawadzkie, Kolonowskie, Fosowskie. Toczyć walki musieli jedynie o Piotrówkę i Krupski Młyn. Znacznie wolniej działania toczyły się w rejonie Strzelc Opolskich, które zaatakowano dopiero po kilku dniach, biorąc przy okazji do niewoli 200 Niemców. W dniu 7 maja grupa Bogdan rozpoczęła natarcie na Gogolin, w którym przejściowo opanowano dworzec kolejowy. Ciężkie walki prowadził batalion prudnicki H. Kabeli i strzelecki J. Faski o Garb Chełmu i Żyrową. Dokonano też wypadów w kierunku Opola (oddziały por. Brandysa), co wzbudziło panikę wśród miejscowych oddziałów Selstschutzu[26]. W tym czasie na południu prowadzona była już Bitwa o Kędzierzyn (patrz niżej).

Walki w powiecie lublinieckim[edytuj | edytuj kod]

W powiecie lublinieckim powstanie już 3 maja i miało charakter żywiołowy. Działania prowadzili tu miejscowi powstańcy zgrupowani w grupie taktycznej "Linke" składającej się około 1500 powstańców, którzy w kilku grupach otoczyli Lubliniec, do którego zbiegli okoliczni Niemcy. Wobec bezcelowości oporu, władze niemieckie oddały miasto wkrótce w ręce powstańców. Wkrótce opanowano Łagiewniki Małe, zdobyto bronione Pludry i zaatakowano Dobrodzień, broniony przez około 600 żołnierzy Reichswehry i Selstschutzu. Powstańcy zdobyli miasto po kilku szturmach w dniu 6 maja, tracąc przy tym 6 zabitych.

Walki w powiecie oleskim i kluczborskim[edytuj | edytuj kod]

Do Olesna wiadomość o wybuchu powstania dotarła dopiero 3 maja i działania zbrojne miały charakter spontaniczny i na początku były mało zorganizowane. W dniu 5 i 6 maja powstańcy z terenu powiatu oleskiego zajęli Olesno, Łowoszów, Wojciechów i Stare Olesno, a następnie wkroczyli do Puszczy Szumiradzkiej przecinając ważną linię kolejową. Dalsze działania prowadzono w kierunku Kluczborka, Nowego Dworu, Chocianowic i Radonic. W powiecie kluczborskim miejscowe oddziały powstańcze nie odniosły większych sukcesów, poza przejściowym zajęciem 7 maja węzła kolejowego w pobliżu Kluczborka.

Stosunki z władzami alianckimi[edytuj | edytuj kod]

W ciągu kilku dni po rozpoczęciu powstania, wojska alianckie podjęły akcje przeciwko powstańcom, m.in. rozbrajając ich w Tarnowskich Górach oraz otwierając do nich ogień z czołgów w Bytomiu i Katowicach (w wyniku czego zginęło kilka osób[27]). Do walk z wojskami włoskimi dochodziło też w m.in. w rejonie Rybnika, gdzie Włosi stracili 19 zabitych i 94 rannych. W związku z podejmowanymi interwencjami dyplomatycznymi i atakami wojsk alianckich, władze powstańcze zawarły z aliantami porozumienie oddając im kilka miast, które następnie tylko blokowano (cernowano). Pomimo dużego niezadowolenia powstańców, władze powstańcze zgodziły się oddać pod władzę aliantów Bytom, Katowice, Tarnowskie Góry i śródmieście Zabrza. Natomiast alianci wycofali się z Lublińca, Mikołowa, Olesna, Pszczyny, Pyskowic, Rybnika i Strzelec Opolskich, które przejęli powstańcy śląscy.

Bitwa o Kędzierzyn[edytuj | edytuj kod]

Akcja zaczepna została przeprowadzona przez powstańców śląskich w dniach 6-10 maja i miała na celu opanowanie rejonu Kędzierzyna, Bierawy, Kłodnicy i wyprzeć Niemców za Odrę. Strona niemiecka dysponowała w tym rejonie około 3500 zdemobilizowanych żołnierzy Reichswery pod dowództwem kpt. Maya z bronią maszynową, moździerzami i dwoma pociągami pancernymi. Po stronie polskiej do akcji weszły: oddział zabrsko-bytomski kpt. P. Cymsa (głównodowodzący) oraz oddział katowicki ppor. Walentego Fojkisa wzmocniony batalionem kozielskim ppor. H. Krukowskiego z dwoma pociągami pancernymi (Piorun i Wilk/Korfanty) i dwoma działami.

6 maja

W dniu 6 maja oddział kpt. Cymsa ruszył z Sośnicowic w kierunku Bierawy i Starego Koźla. Do pierwszego zbrojnego przełamania przez Polaków pozycji niemieckich doszło pod Kotlarnią, a następnie w rejonie Ortowic. Szybko przemieszczająca się wzdłuż szosy grupa kpt. Cymsa dotarła w rejon dworca w Bierawie, który wraz z pobliską osadą po dwóch godzinach walk zdobył batalion kpt. Ziarnka. Z kolei kompania powstańca Talka brawurowo przeprawiła się przez Odrę i zdobyła Szypowice, która utrzymała w ciągłych walkach przez kilka dni. W tym czasie, na prawym skrzydle dwa bataliony Górnoślązaków zajęły po walce Stare Koźle, a następnie Brzeźce, które jednak śmiałym kontratakiem odbili Niemcy. W czasie gdy na południu wyruszyła grupa kpt. Cymsa, nieco na północ oddział katowicki Fojkisa wyruszył z Łabęd szosą przez Rudziniec na Sławięcice.

7 maja

W dniu 7 maja grupa zabrsko-bytomska zaatakowała na północ od Starego Koźla i Brzeźc w celu przebicia się na Kędzierzyn od strony Pogorzelca, zostały jednak powstrzymane przez dwa niemieckie pociągi pancerne i ogień maszynowy. Następnie Niemcy przeszli do kontrataku w rejonie Starego Koźla, w trakcie którego kilkudziesięciu Górnoślązaków zostało zabitych i rannych, a po odwrocie powstańcy zmuszeni byli okopać się koło Bierawy.

Walki grupy "Bogdan" na północy[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie znacznie bardziej na północy grupa "Bogdan" zaatakowała z rejonu Piotrówki na Rozmierkę i Grodzisko docierając do wsi Nakło i Krośnica oraz w centrum ze wsi Warmątowice i Jemielnica na Strzelce i Gogolin. Nieco na południe kpt. Krukowski ze Sławęcic zaatakował i zdobył Raszową i Januszkowice wraz ze śluzą na Odrze, a 8 maja zdobył Wielmierzowice oraz próbował zdobyć Zdzieszowice. Batalion Dziewiora opanował Klucz, Popice, Lichynię i po ciężkich walkach Leśnicę. 9 maja udało się zdobyć Zdzieszowice, a potem Rozwadzę i Żyrową. Krwawo też odparto próby uchwycenia przez Niemców przyczółka nad Odrą koło Solowni.

Pomyślne walki na północy pozwoliły na ponowne podjęcie ponownej ofensywy na południu.

8 maja

W dniu 8 maja wykrwawione bataliony kpt. Cymsa zostały zluzowane koło Bierawy przez dwa bataliony z Pszczyny pod dowództwem Kurtoka i Szendery, które 9 maja przeszły do ataku.

9 maja

Bataliony Fojkisa zaatakowały na Kędzierzyn wzdłuż Kłodnicy i Kanału Kłodnickiego. Bataliony Cymsa ponownie zaatakowały z rejonu Bierawy wzdłuż torów oraz wzdłuż szosy zalegając jednak pod ogniem z pociągu pancernego. Impas przełamało brawurowe wprowadzenie do walki działka kal. 37 mm por. Jana Surzyckiego (poległego w trakcie tej walki), które zmusiło niemiecki pociąg do odwrotu na północ. Następnie powstańcy ruszyli ławą i opanowali Brzeźce walcząc często z Niemcami bronią białą. W tym czasie batalion bytomski J. Lortza zajął Miejsce Kłodnickie, Cisowę i rejonie Raszowej skręcił na południe i idąc przez las uderzył na Kędzierzyn od północy. Kompania 3 pod dowództwem J.Wydry z jego batalionu zajęła dworzec w Kędzierzynie. Szczególnie ciężkie walki przeprowadzały bataliony Fojkisa w Lenartowicach i Nowej Wsi, które zdobyto po wprowadzeniu przez powstańców baterii dział. W końcu do Kędzierzyna nagłym atakiem wdarła się 3 kompania pod dowództwem sierż. Franciszka Kawki z batalionu katowickiego K. Woźniaka.

10 maja

Następnego dnia (10 maja) po południu batalion kpt. Lortza zaatakował Kozielską Przystań, którą zdobył dopiero po kilku godzinach pod wieczór po unieszkodliwieniu karabinu maszynowego na wieży kościoła w Koźlu. W tym czasie batalion K.Woźniaka po walce opanował Kłodnicę. w trakcie bitwy o Kędzierzyn wyparto Niemców za Odrę, zdobyto ogromne zapasy żywności, tabor kolejowy, 700 karabinów, 20 maszynowych, kilka granatników i granaty. Obie strony straciły około 200 zabitych i rannych.

Bitwa w rejonie Góry św. Anny[edytuj | edytuj kod]

W trakcie powstania największa bitwa odbyła się w dniach 21-26 maja w rejonie Góry Świętej Anny. Rozpoczęła się ona w dniu 21 maja szturmem i zajęciem tego strategicznego wzgórza przez bataliony Freikorpsu "Oberland" z Bawarii. Następnie Niemcy przystąpili do dalszego ataku na powstańczy 8 pułk Rataja. W związku z silnym naporem Niemców, ciężar walk obronnych od 8 pułku Rataja, przejął powstańczy 1 pułk katowicki Fojkisa oraz bataliony strzelecko-toszeckie "Bogdana". Najcięższe walki toczyły się w rejonie Lichyni, Leśnicy, Klucza, Zalesia, Januszkowic, Krasowej i Łąk Kozielskich. W ramach niemieckich oddziałów Selbstschutz Oberschlesiens (Samoobrony Górnego Śląska), w walkach tych wzięła udział kompania dolnośląskich ochotników z okolic Wałbrzycha, dowodzona przez syna księcia pszczyńskiego Jana Henryka XV – Hansa Heinricha XVII hrabiego Hochberga.

Bitwa pod Olzą[edytuj | edytuj kod]

Duże znaczenie dla całości powstańczego frontu i sukcesu powstania miała pozycja nad rzekami Olzą i Odrą w pobliżu Wodzisławia Śląskiego i Raciborza. Przerwanie frontu w tym miejscu groziłoby wejściem Niemców na tyły powstańców i klęską całego powstania. Niemiecki atak 23 maja 1921 znad Olzy na Wodzisław Śląski został krwawo odparty przez oddziały grupy "Południe" i ostatecznie zdołano utrzymać pozycje obronne na linii Odry. Oddziałami polskimi dowodził z sztabu w Wodzisławiu Bronisław Sikorski ps. Cietrzew. Ostatecznie walki pod Olzą przerwane zostały w wyniku ogłoszonego zawieszenia broni.

Zakończenie powstania[edytuj | edytuj kod]

Granice 1921 slask 2.png

Rokowania na temat linii demarkacyjnej, rozdzielającej walczące strony, podjęła Komisja Międzysojusznicza już 5 maja, nakazując 7 maja rozejm i wskazując linię demarkacyjną, na czas rokowań, biegnącą wzdłuż Odry do Kędzierzyna i dalej przez Ujazd, Wielkie Strzelce, Dobrodzień, Bocianowice do granicy polskiej. Podjęta 21 maja niemiecka ofensywa przekreśliła kruchy rozejm a ta linia demarkacyjna stała się bezprzedmiotową. Po interwencji Komisji nastąpił ponownie krótki rozejm (27 maja – 4 czerwca), jednak druga niemiecka ofensywa wywołała zdecydowaną interwencje Komisji i nakazanie wojskom niemieckim powrót na linię, z której została ofensywa podjęta, zaś powstańcom nie zajmować ponownie opuszczonych punktów. Komisja ustanowiła pas neutralny pomiędzy walczącymi stronami. Wojska powstańcze wycofały się na linię demarkacyjną biegnącą praktycznie wzdłuż dotychczasowego frontu. Opuszczone miejscowości zajęły przybyłe na Górny Śląsk wojska angielskie, natomiast po stronie niemieckiej obsadziły linię wojska francuskie. Zgodnie z żądaniami Komisji obie strony w umowie z 25 czerwca zobowiązały się do wycofania wojsk z terenu plebiscytowego. Wycofywanie trwało do 5 lipca [1].

Podczas niemieckiej kontrofensywy, wszyscy dowódcy oddziałów frontowych zażądali od Korfantego proklamacji "suwerennego państwa śląskiego"[28], a jeden z nich Franciszek Merik, wkrótce po zakończeniu walk utworzył Związek Dawniejszych Powstańców na rzecz Górnośląskiej Niepodległości.

W dniu 3 czerwca 1921 zbuntowana - przeciwko Korfantemu - grupa oficerów grupy "Wschód" ogłosiła kpt. Karola Grzesika głównodowodzącym wojsk powstańczych. Grzesik wysłał do oddziałów powstańczych telegram o treści: "Z dniem dzisiejszym objąłem Naczelne Dowództwo Wojsk Powstańczych... Grzesik-Hauke, Naczelny Wódz". Korfanty uciekł do wiernych sobie oddziałów, obawiając się o swoje życie. Dzień później śląscy marynarze z oddziału por. mar. Oszka przeprowadzili aresztowania buntowników. W grupie aresztowanych znaleźli się m. in. Karol Grzesik, Michał Grażyński, Wiktor Przedpełski i Mikołaj Witczak.[29]

W dniu 5 lipca 1921 zawarto rozejm. Rząd polski oficjalnie odciął się od odpowiedzialności za powstanie. W dniu 12 sierpnia Rada Najwyższa obradowała w sprawie Górnego Śląska. W wyniku powstania Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku podjęła 12 października 1921 decyzję o korzystniejszym dla Polski podziale Górnego Śląska. Ostatecznie Komisja Międzysojusznicza zaleciła korzystne dla Polski rozwiązanie w sprawie Górnego Śląska, według którego obszar przyznany Polsce powiększony został do ok. 1/3 spornego terytorium. Polsce przypadło 50% hutnictwa i 76% kopalń węgla. Rada Ambasadorów zaakceptowała tę decyzję 20 października 1921. Miało to ogromne znaczenie dla gospodarczego bytu II Rzeczypospolitej. Cel powstania został w dużej mierze osiągnięty.

W części Górnego Śląska włączonej do Polski 66% mieszkańców deklarowało się jako polskojęzyczni, a 55,8% głosów oddano za Polską[30].

Organizacja wojsk powstańczych[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym polskim organem militarnym na Górnym Śląsku w dniu wybuchu powstania 3 maja 1921 r. była Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych. Komendą kierował ppłk Maciej hrabia Mielżyński ps. "Nowina-Doliwa", a od 6 czerwca 1921 r. ppłk Kazimierz Zenkteller ps. "Warwas", obydwaj pochodzący z Wielkopolski. Zastępcą naczelnego dowódcy został mjr. Jan Ludyga-Laskowski, ur. w Rozbarku (Bytom) – b. dowódca 1 Dywizji Wojsk Powstańczych. Szefem sztabu NKWP był mjr. Stanisław Janusz Rostworowski herbu Nałęcz ps. "Lubieniec", ur. w Krakowie, szefem oddziału organizacyjnego – kpt. Alojzy Horak ps. "Nestorowicz", ur. w Krakowie, szefem oddziału operacyjnego – por. Remigiusz hrabia Grocholski ps. "Brochwicz", ur. w Strzyżawce na Ukrainie, szefem oddziału personalnego – por. Alfons Zgrzebniok ps. "Rakoczy", ur. w Dziergowicach.

Głównymi doradcami wojskowymi dyktatora powstania, Wojciecha Korfantego, byli wysłannicy polskiego Ministerstwa Spraw Wojskowych, w tym mjr. Roman Abraham ps. "Roman Wydera", ur. we Lwowie, por. Wojciech Stpiczyński, ur. w Warszawie, oraz odpowiedzialny za wywiad wojskowy na Górny Śląsk – por. Jan Kowalewski, ur. w Łodzi.[31]

Front i wojska powstańcze zostały podzielone na trzy grupy (cztery grupy od 10 czerwca 1921 r.):

  • Grupa "Północ" - liczyła 9 544 powstańców. Kwatera sztabu mieściła się w Tworogu. Grupa dzieliła się na trzy podgrupy, a w jej skład wchodziły:
    • Sztab grupy:
      • dowódca kpt. Alojzy Nowak ps. "Neugebauer", ur. w Poznaniu,
      • zastępca d-cy i szef sztabu kpt. Jan Wyglenda ps. "Traugutt", ur. w Brzeźnicy)
    • 7 pp (strzelecki) (8 batalionów) – dowódca kpt. Krzysztof Konwerski ps. "Harden", ur. w Wielkopolsce, następnie kpt. Teodor Kulik ps. "Bogdan" – powstańcy z pow. strzeleckiego, toszeckiego, kozielskiego, prudnickiego
    • 8 pp (tarnogórski) (5 batalionów) – dowódca mjr. Feliks Ankerstein ps. "Butrym", ur. w Piaskach k. Będzina – powstańcy z pow. tarnogórskiego, lublinieckiego i oleskiego
    • 9 pp (lubliniecko-opolski) (początkowo 3 bataliony, później 5 batalionów) – dowódca kpt. Wincenty Mendoszewski ps. "Linke" – powstańcy z pow. opolskiego, lublinieckiego oraz kilkuset ochotników z Wielkopolski i znad Prosny.
    • szwadron kawalerii – dowódca por. Józef Jeziorski
    • dywizjon artylerii
    • pociągi pancerne ("Nowak", "Zygmunt Powstaniec", "Tadek Ślązak", "Piast" i in.)
    • trzy szpitale polowe (Lubliniec, Koszęcin, Toszek)
  • Grupa "Środek" -– utworzona po wydzieleniu 1 Dywizji Wojsk Powstańczych (3pp, 4 pp, 7 pp) z Grupy "Wschód". Liczyła 6 734 powstańców. Skład grupy:
    • Sztab grupy
    • 3 pp – dowódca por. Rudolf Niemczyk
    • 4 pp (dawny 7 pp) – dowódca por. Stanisław Mastalerz (ur. w Szarleju)
    • 10 pp (dawny 4 pp) – dowódca ppor. Karol Gajdzik (ur. w Siemianowicach Śl.)
    • grupa kpt. Potyki
    • pociągi pancerne ("Górnik", "Bajończyk")

Odwód Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych stanowiły m.in.:

Struktura wojsk niemieckich[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych dniach powstania pobite oddziały Organizacji Bojowej Górnego Śląska (Kampforganisation Oberschlesiens, KOOS) zamknęły się w kilku miastach (Gliwice, Katowice, Bytom, Tarnowskie Góry) albo wycofały się za Odrę. Z resztek KOOS oraz ocalałych oddziałów Policji Plebiscytowej (Abstimmungspolizei, Apo), utworzono Samoobronę Górnego Śląska (Selbstschutz Oberschlesien, SSOS). Dowództwo objął przybyły z Wrocławia płk. Friedrich Wilhelm von Schwartzkoppen.

Front i wojska SSOS zostały 8 maja 1921 r. podzielone na trzy związki operacyjne:

  • Gruppe Nord (dowódca ppłk. Grützner)
  • Gruppe Mitte (dowódca płk. von Holleben)
  • Gruppe Süd (dowódca gen. von Hülsen)

20 maja 1921 r. dowództwo SSOS objął gen. Karl Hoefer (ur. w Pszczynie), który miał do dyspozycji sztab generalny kierowany przez mjr. Jacobsona oraz Centralę (Zentrale) dowodzoną przez płk. Beckera, a ulokowaną we Wrocławiu (Breslau). Kwatera gen. Hoefera mieściła się w Głogówku (Oberglogau). W bezpośredniej dyspozycji głównodowodzącego znajdowały się tzw. formacje specjalne (Sonderformationen), na ogół pochodne rozmaitych korpusów ochotniczych: oddziały barona Bolko von Richthofena, Semdorfa, Winklera, Kagelmanna, Schlackego, Handy'ego, Brunnera, von Hülsena, Lenczyka, Möllmanna, Wilda, Behrendta i kompania sanitarna Freikorps "Oberland".

Generał Hoefer zreorganizował niemieckie siły 24 maja 1921 r., likwidując "Gruppe Mitte". Wojska SSOS zostały podzielone na dwie grupy operacyjne:

  • Gruppe Nord (dowódca ppłk. Grützner, szef sztabu rtm. Hoferdt)
    • odcinek "Turau" (dowódca płk. Schuster)
      • oddziały Petera, Künzela i Hoffmana (wcześniej hrabiego von Schweinitz)
    • odcinek "Carlsruhe" (dowódca ppłk. Nollau)
      • oddziały "Hindenburg" von Waldowa, "Lublinitz" Gentza, oddział Wolffa
    • odcinek "Kreuzburg" (dowódca ppłk. Muther, później por. Rossbach)
      • oddziały Eberharda, barona von Loëna oraz Nowaka
    • odcinek "Landesgrenze" (dowódca kpt. von Jordan)
      • oddziały "Pietschen" Schneidera, "Guttentag" Schneppera, oddział Nessela
    • oddziały lokalnej samoobrony (Einwohnerwehrformationen Ortswehr)
    • formacje specjalne: oddziały Noldaua, Schmidta, Hessego, Wolffa, Schirmera, Weidemanna, Christensena oraz Hübnera.
  • Gruppe Süd (dowódca gen. Bernhard von Hülsen (ur. w Koźlu), szef sztabu mjr. von Wiedner, później mjr. von Hauenschild)
    • odcinek "Oderfronf" (dowódca płk. von Notz, szef sztabu kpt. Edelbüttel)
      • pododcinek mjr. Martina z oddziałami barona von Reibnitz, Müllera (później Reissa) oraz Maya
      • pododcinek płk. Grünera z oddziałami Wernera (później Kujatha), oddziałem "Keith" Koscha (później Imiolczyka) oraz von der Deckena, samodzielny oddział von Hautchamoisa
    • odcinek "Brückenkopf Krappitz" (dowódca płk. hrabia Franz von Magnis, szef sztabu kpt. Frenkel)
      • pododcinek mjr. Ernsta Horadama (dowódca "Freikorps Oberland"), faktycznie dowodzony przez szefa sztabu kpt. Josefa "Beppo" Römera wraz z oddziałami kpt. Ludwiga von Finsterlina, kpt. Sieringhausa, kpt. Ludwiga Östreichera
      • pododcinek mjr. von Holza (później kpt. Horsta von der Planitza) z oddziałami Ruppa, batalionem szturmowym "Sturmbataillon Heinz" chor. Heinza Guido Hauensteina, kompanią szturmową "Sturmkompanie von Eicken" studentów wrocławskich von Eickena oraz batalionem "Gogolin" por. von Frobela (później rtm. hrabiego Edwina von Rothkircha)
      • pododcinek Maschke von Witowskiego z korpusami ochotniczymi "Freikorps Heydebreck" Petera von Heydebrecka i "Freikorps Schwarze Schar" por. Bergerhoffa oraz oddziałem Hassfurtera
    • odcinek 3. (dowódca ppłk. Bracht, później płk. von Jarotzky, szef sztabu kpt. baron von Gregory, później kpt. Dietze)
      • pododcinek von Gilgenheimba z oddziałami "Marienburg" Lenscha, "Gleiwitz" Butha oraz oddziałem von Watzdorfa
      • pododcinek Irmera (później Günthera) z oddziałami Wendorfa, von Garniera oraz hrabiego von Bethusy-Huca i samodzielnym oddziałem "Losslau" von Eberhardta.[32]

Spośród oddziałów ochotniczych szczególnie zaznaczyły się:

  • bawarski Freikorps "Oberland" (mjr. Ernst Horadam)
  • saski Freikorps "Haßfurther" (Heinrich Bennecke)
  • bałtycko-pruski Freikorps "Roßbach" (por. Gerhard Roßbach)
  • III Marine-Brigade" (kmdr. ppor. Wilfried von Loewenfeld z Berlina)
  • Freikorps "Schwarze Schar" (por. Karl Bergerhoff)
  • Freikorps "Heydebreck" (Peter von Heydebreck)
  • bawarska Organisation Escherich ("Orgesch") (Georg Escherich)

oraz oddziały sformowane przez śląskich arystokratów:

Oddziały wojsk sprzymierzonych[edytuj | edytuj kod]

Naczelne Dowództwo Wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku (NDWSnGŚ) wraz z podległymi oddziałami wojskowymi przebywało na terenie plebiscytowym 29 miesięcy, od lutego 1920 r. do lipca 1922 r. NDWSnGŚ współdziałało z Międzysojuszniczą Komisją Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku (MKRiPnGŚ), której przewodniczącym był Francuz gen. Henri Le Rond. Włochy reprezentował w Komisji gen. Alberto De Marinis Stendardo di Ricigliano, a Wielką Brytanię płk. Sir Harold Franz Passawer Percival (do 4 czerwca 1921 r., później Sir Harold Stuart).

Na czele NDWSnGŚ stał francuski gen. Jules Gratier, a od 23 sierpnia 1921 r. gen. Stanisław Naulin, rezydujący w Opolu.

  • Oddziały francuskie (dowódca gen. Paul Sauvage markiz de Brantes, rezydujący w Gliwicach)
    • 46. Dywizja Strzelców Alpejskich ("46. Division Chasseurs Alpins") – siedem batalionów
      • 92. Brygada Strzelców (7. baon, 13. baon, 27. baon)
      • 6. baon, 18. baon, 24. baon, 29. baon
    • 22. Batalion Strzelców Alpejskich ("22. Bataillon Chasseurs Alpins")
    • dwa pułki artylerii polowej
      • 218. Pułk Artylerii
      • 418. Pułk Artylerii
    • 12. Pułk Huzarów ("12e Régiment de Hussards")
    • cztery kompanie saperów
    • grupa pancerna (26 lekkich czołgów i 18 wozów pancernych)
    • jednostki pomocnicze (łączności, inżynieryjne, sanitarne i in.)
  • Oddziały włoskie (d-ca płk Filippo Salvioni, rezydujący w Koźlu)
    • 135. Pułk Strzelców Alpejskich
      • 1. Batalion Strzelców
      • 2. Batalion Strzelców
      • 3. Batalion Strzelców
      • 4. Batalion Strzelców
    • pułk artylerii zmotoryzowanej
      • 3. Dywizjon Artylerii
      • 9. Dywizjon Artylerii
  • Oddziały brytyjskie (d-ca gen. Sir William Charles Giffard Heneker, rezydujący w Strzelcach Wielkich)
    • 1. Brygada Śląska (d-ca płk Sir Arthur Grenfell Wauchope)
      • szkocki 2. Batalion "The Black Watch"
      • angielski 1. Batalion pułku lekkiej piechoty "The Durham Light Infantry"
      • irlandzki 2. Batalion "The Leinster Regiment (Royal Canadians)"
    • 2. Brygada Śląska (d-ca płk. Kennedy)
      • irlandzki 1. Batalion "The Royal Irish Fusiliers"
      • irlandzki 2. Batalion "The Connaught Rangers"
      • angielski 3. Batalion "The Middlesex Regiment"
    • szwadron kawalerii "The 14th King's Hussars"
    • dwa bataliony fizylierów
      • irlandzki 2. Batalion "The Royal Munster Fusiliers"
      • irlandzki 2. Batalion "The Royal Inniskilling Fusiliers".[33]

Siły alianckie osiągnęły pod względem liczebności punkt szczytowy - ok. 22 tys. żołnierzy, już po powstaniu na Górnym Śląsku, we wrześniu 1921 r.[34]

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Polskie pociągi pancerne[edytuj | edytuj kod]

Stan w czerwcu 1921:

Pozostałe pociągi pancerne:

W tym budowane w hucie w Zawadzkiem i warsztatach w Krupskim Młynie:

Powstańczy pociąg pancerny
Powstańczy pociąg pancerny

Samochody pancerne[edytuj | edytuj kod]

Powstańczy samochód pancerny Korfanty

Włączenie wschodniej części Górnego Śląska do Polski[edytuj | edytuj kod]

20 czerwca 1922 r. wojska polskie (gen. broni Stanisław Szeptycki, Inspektor Armii nr IV w Krakowie oraz gen. bryg. Kazimierz Horoszkiewicz, d-ca 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty) przekroczyły granicę koło Szopienic i wkroczyły na wschodni Górny Śląsk. Na dawnej granicy na moście w Szopienicach na wojsko czekała już delegacja nowych władz. Po uroczystym powitaniu i symbolicznym zerwaniu okowów niewoli, wyznaczone pododdziały pomaszerowały drogą przez Szopienice, Burowiec i Zawodzie do Katowic. Witały ich nie tylko tłumy mieszkańców, ale i kilkadziesiąt bram triumfalnych. W Katowicach na czele witających stali poseł Wojciech Korfanty, nowo mianowany wojewoda śląski Józef Rymer, konsul generalny RP w Opolu Daniel hrabia Kęszycki, starosta katowicki Jan Mildner, prezydent Katowic Alfons Górnik i przewodniczący rady miejskiej Max Reichel. Duchowieństwo katolickie reprezentował ks. prałat Jan Kapica.[35]

Władze polskie objęły powiat katowicki. Zajmowanie przypadłych Polsce terenów trwało do 4 lipca. Komisja Międzysojusznicza oficjalnie przekazała władzę zarządzającą Górnym Śląskiem w dniu 14 lipca 1922 roku.[36] Następnego dnia przebieg nowej granicy polsko-niemieckiej nabrał mocy prawnej. 16 lipca podpisano w Katowicach dokument upamiętniający przejęcie wschodniej części Górnego Śląska przez Rzeczpospolitą Polską.

Epilog[edytuj | edytuj kod]

Ostatni żyjący uczestnik powstania - Wilhelm Meisel (ur. 7 stycznia 1904) z Wodzisławia Ślaskiego zmarł w nocy z 2/3 czerwca 2009 w wieku 105 lat.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 A. Przybylski Wojna Polska 1918 – 1921, Wojskowy Instytut Naukowo Wydawniczy, Warszawa 1930, ss.229 – 239
  2. Wiesław Dobrzycki, Powstania śląskie, Warszawa 1971, s. 104-105
  3. Zbigniew Gołasz, Plebiscyt i przedplebiscytowa kampania propagandowa na Górnym Śląsku, Magazyn Historyczny „Mówią Wieki”, Nr 01/2011, s. 56
  4. "Na terenie plebiscytowym Niemcy często mścili się na tych Górnoślązakach, których podejrzewano o głosowanie za Polską". Por. Marek Czapliński, Historia Śląska, Wrocław 2002, s. 362
  5. Marek Masnyk Prowincja górnośląska (1919-1922) s. 226 w: Historia Górnego Śląska (red. Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Gliwice 2011, ISBN 978-83-60470-41-1
  6. z przemówienia Korfantego z 3 maja 1921: "Rząd polski odwołał mnie ze stanowiska komisarza plebiscytowego, ponieważ nie byłem w stanie zapobiec puczowi." źródło: Sigmund Karski, Albert (Wojciech) Korfanty. Eine Biographie.
  7. serwis internetowej gazety wyborczej
  8. Rajmund Hanke, Polska droga Chorzowa, Chorzów 1988, s. 314
  9. Henryk F. Sporoń, W poszukiwaniu historycznej prawdy, Wyd. GRAMMA, Lublin 2004, s.64
  10. Praca zbiorowa: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 346-347., hasło Ochotnicy z Polski w III powstaniu autor: Mieczysław Wrzosek
  11. Witold Iwaszkiewicz, "Trzecie powstanie śląskie" w: "Mówią Wieki" Nr 01/2011, Wydanie specjalne pod patronatem Muzeum Śląskiego w Katowicach, 2011
  12. [1] s. 65
  13. http://phps.muzeumslaskie.pl/powstancy-nazwisko-a.htm Muzeum Śląskie, Dr Guide Hinze, III powstanie, Katowice 2011
  14. Muzeum Śląskie, Spis powstańców śląskich, Katowice
  15. Urząd Marszałkowski Województwa Ślaskiego, 2011 Rok pamięci Powstań Śląskich, Katowice 2011
  16. [2] s. 45 - 46
  17. T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego 1702-2002, Wrocław 2002, s. 108 i n.
  18. Grzegorz Bębnik, Für Schlesien. Niemieckie organizacje zbrojne w walce o Górny Śląsk, Magazyn Historyczny „Mówią Wieki”, Nr 01/2011, s. 93
  19. Mjr B. Sikorski, Do Pana Ministra Spraw Wojskowych. Referat o stanie i potrzebach przygotowań zbrojnych na Górnym Śląsku, Warszawa 1920 (ściśle tajne) w pracy zbiorowej pod redakcją Zbigniewa Kapały Nie tylko o Korfantym, Bytom 2000.
  20. Franciszek Biały, Niemieckie ochotnicze formacje zbrojne na Śląsku w latach 1918-1923, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1976
  21. Praca zbiorowa: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 62-64., hasło: Bytom, autor: Stanisław Senft
  22. Stanisław Mastalerz, Powiat gliwicko-toszecki w III powstaniu (w:) O wolność Śląska, s.42
  23. Ludwik Musioł, Pszczyna. Monografia historyczna, Katowice 1936, s. 476
  24. Encyklopedia Powstań Śląskich, red. Franciszek Hawranek [i in.], Opole 1982, s. 260
  25. Raport sytuacyjny NKWP z 4 maja 1921 roku, Centralne Archiwum Wojskowe, Oddz. II Szt.Gł.,w.212,t.2734
  26. Wacław Ryżewski, Trzecie Powstanie Śląskie 1921, s.247
  27. Włodzimierz Dąbrowski, Trzecie powstanie śląskie, s.43-47
  28. Włodzimierz Dąbrowski, III Powstanie Śląskie, Londyn 1973
  29. Jarosław Mrożkiewicz, Za polskość tej ziemi
  30. Schlesien: deutsche und polnische Kulturtraditionen in einer europäischen, Izabella Gawin, Dieter Schulze, Reinhold Vetter, DuMont Reiseverlag, 2005, s. 39.
  31. Edward Długajczyk, Górny Śląsk po powstaniach i plebiscycie, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1977, s. 19
  32. Grzegorz Bębnik, Für Schlesien. Niemieckie organizacje zbrojne w walce o Górny Śląsk, Magazyn Historyczny „Mówią Wieki”, Nr 01/2011, s. 94
  33. Józef Krzyk, Spacerownik Powstańczy nr 3, Gazeta Wyborcza, 3 czerwca 2011, Tychy
  34. Sebastian Rosenbaum, Pod rządami koalicyi. Komisja Międzysojusznicza i wojska sprzymierzone na Górnym Śląsku, Magazyn Historyczny „Mówią Wieki”, Nr 01/2011, s. 57-61
  35. Jarosław Racięski, Spacerownik Powstańczy nr 4, Gazeta Wyborcza, 10 czerwca 2011, Tychy
  36. Arnulf Hein, Oberschlesien – Land unterm Kreuz. Ein Kalendarium der Ereignisse von 1917 bis 1922, tłum. pol. Górny Śląsk – kraina dotknięta krzyżem. Kalendarium wydarzeń lat 1917-1922, s. 87, Narodowa Oficyna Śląska, Zabrze 2006

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • T. Jędruszczak, Plebiscyt i trzecie powstanie śląskie w: Historia Polski, T.IV, cz.1, PAN, Warszawa 1984 ISBN 83-01-03865-9.
  • K. Popiołek, Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Śląski Inst. Naukowy 1984 ISBN 83-216-0151-0.
  • H. Zieliński, "Rola powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich w walce o zjednoczenie ziem zachodnich i niepodległą Polskę (1918–1921)"; w: Droga przez półwiecze. O Polsce lat 1918-1968. Referaty z sesji PAN i UW poświęcone 50 rocznicy odzyskania niepodległości (1969).
  • Ludwik Musioł, Pszczyna. Monografia historyczna, Katowice 1936.
  • Encyklopedia Powstań Śląskich, red. Franciszek Hawranek [i in.], Opole 1982.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]