Instytut Pamięci Narodowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z IPN)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Instytut Pamięci Narodowej
IPN ul. Wołoska 7 w Warszawie.JPG
Data utworzenia 19 stycznia 1999
Prezes Łukasz Kamiński
Adres ul. Wołoska 7
02-675 Warszawa
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Instytut Pamięci Narodowej
Instytut Pamięci Narodowej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Instytut Pamięci Narodowej
Instytut Pamięci Narodowej
Ziemia 52°10′55,380″N 21°00′02,844″E/52,182050 21,000790Na mapach: 52°10′55,380″N 21°00′02,844″E/52,182050 21,000790
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Tablice przy wejściu do dawnej siedziby IPN w Warszawie przy ul. Towarowej 28 (zdjęcie archiwalne)
Archiwum w dawnej siedzibie IPN przy ul. Towarowej 28 (zdjęcie archiwalne)

Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN) – instytucja naukowa[1] o uprawnieniach śledczych. Od 2013 siedziba IPN mieści się przy ul. Wołoskiej 7 w Warszawie .

Instytut został powołany 19 stycznia 1999 na mocy ustawy z 18 grudnia 1998 o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu[2]. Instytut posiada jedenaście oddziałów w miastach, które są siedzibami sądów apelacyjnych. W kolejnych siedmiu miastach utworzono delegatury oddziałów IPN.

Zadania i główne kierunki działalności[edytuj | edytuj kod]

Do zadań Instytutu Pamięci Narodowej należy:

  • gromadzenie i zarządzanie dokumentami organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonymi od 22 lipca 1944 do 31 grudnia 1989,
  • ściganie zbrodni nazistowskich i komunistycznych,
  • prowadzenie działalności edukacyjnej.

Przedmiotem badań Instytutu są m.in.:

  • zbrodnie dokonane przez aparat cywilny i militarny III Rzeszy na ziemiach okupowanej Polski, deportacje do obozów koncentracyjnych,
  • deportacje żołnierzy Armii Krajowej i innych formacji niepodległościowych oraz mieszkańców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w głąb ZSRR,
  • pacyfikacja ziem polskich między Wisłą a Bugiem w latach 1944–1947 przez jednostki NKWD.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu[edytuj | edytuj kod]

Główna Komisja jest częścią IPN, realizującą zadania śledcze Instytutu w sprawach, o których mowa w art. 1 ustawy z 18 grudnia 1998. Komisja ta jest kontynuatorką powołanej w 1945 Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, która od chwili powstania aktywnie współpracowała z Komisją Narodów Zjednoczonych do Spraw Zbrodni Wojennych (UNWCC) z siedzibą w Londynie. W 1949 zmieniono nazwę na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i pod tą nazwą Komisja działała do 1984, kiedy po raz kolejny dokonano jej przekształcenia zmieniając nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytut Pamięci Narodowej. W 1991 poszerzono zakres badań Komisji, zmieniając jej nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej. Ta z kolei została postawiona w stan likwidacji wspomnianą wyżej Ustawą z 1998, a jej dokumentację przejęła nowo powołana instytucja Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

W kolejnych przekształceniach zachodzących na przestrzeni półwiecza widać zachodzące zmiany nazwy: od badania zbrodni niemieckich, potem hitlerowskich, poprzez dodanie członu "pamięci narodowej", zastąpienie wyrazu "hitlerowskich" wyrazami "przeciw narodowi polskiemu", wreszcie zastąpienie wyrazu "badania" wyrazem "ścigania".

Śledztwa w sprawach zbrodni nazistowskich (w szczególności dotyczące sprawców zamieszkujących na terenie Niemiec), prowadzone są przez IPN we współpracy z Centralą Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych (niem. Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung Nationalsozialistischer Verbrechen) w Ludwigsburgu, utworzoną w grudniu 1958.

Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów[edytuj | edytuj kod]

Pion archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej zajmuje się ewidencjonowaniem, gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, zabezpieczeniem, udostępnianiem i publikowaniem dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od 22 lipca 1944 do 31 lipca 1990, a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:

  • zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 1 września 1939 do 31 lipca 1990,
  • innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie,
  • działalności organów bezpieczeństwa państwa.

Biuro Edukacji Publicznej[edytuj | edytuj kod]

Pion naukowo-edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej. Prowadzi badania w zakresie historii Polski lat 1939–1990, wydaje prace naukowe i popularyzujące ten okres, organizuje wystawy, szkolenia nauczycieli, konferencje naukowe i edukacyjne oraz wykłady otwarte. BEP IPN koordynuje pracę 11 oddziałowych biur edukacji publicznej (OBEP).

BEP IPN tworzą trzy wydziały:

  • Wydział Badań Naukowych
  • Wydział Edukacji Historycznej
  • Wydział Wydawnictw
  • Centrum Edukacyjne IPN im. Janusza Kurtyki "Przystanek historia"
  • Wydział Obsług Bieżącej

oraz

Biuro realizuje następujące ogólnopolskie projekty badawcze:

  • Struktura i metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej;
  • Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956;
  • Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania;
  • Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej;
  • Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji i Polonii;
  • Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych;
  • Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych i naukowych;
  • Słownik biograficzny Konspiracja i opór społeczny 1944–1956;
  • Wojna i okupacja 1939–1945;
  • Słownik dwu okupacji;
  • Polacy ratujący Żydów.

Pion edukacyjny BEP IPN realizuje następujące działania:

  • przygotowuje wystawy historyczne,
  • prowadzi projekty edukacyjne m.in. Opowiem Ci o wolnej Polsce – wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej i Muzeum Powstania Warszawskiego, "Kamienie pamięci"
  • prowadzi projekt Lekcje z historii najnowszej,
  • przygotowuje konkursy historyczne,
  • organizuje konferencje naukowe i edukacyjne,
  • realizuje projekt Notacje,
  • Program polonijny – realizowany od 2006 program edukacyjny przygotowany z myślą o polskich nauczycielach uczących w placówkach edukacyjnych poza granicami kraju. W ramach projektu edukatorzy IPN prowadzą szkolenia dla nauczycieli, zajęcia dla uczniów, organizują prezentacje wystaw historycznych. Dorocznym podsumowaniem programu są Polonijne spotkania z historią najnowszą, czyli kurs najnowszej historii Polski i efektywnych metod jej nauczania[3].

Biuro Lustracyjne[edytuj | edytuj kod]

Na mocy ustawy z dnia 18 października 2006 o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów[4] powstało w strukturach IPN Biuro Lustracyjne oraz podległe mu terenowe oddziałowe biura lustracyjne. Głównym celem Biura Lustracyjnego jest weryfikacja prawdziwości złożonych oświadczeń lustracyjnych przez osoby pełniące funkcje publiczne, przygotowywanie postępowań lustracyjnych oraz przygotowanie i publikowanie katalogów zawierających dane osobowe:

  • pracowników, funkcjonariuszy i żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa,
  • osób rozpracowywanych przez organy bezpieczeństwa państwa PRL,
  • osób zajmujących kierownicze stanowiska partyjne i państwowych w PRL,
  • osób pełniących obecnie funkcje publiczne (art. 22 ustawy).

Pracujący w Biurze Lustracyjnym oraz jedenastu Oddziałowych Biurach Lustracyjnych prokuratorzy uczestniczą w weryfikacji prawdziwości oświadczeń lustracyjnych, w przypadku wątpliwości co do ich prawdziwości przygotowują postępowania lustracyjne, a następnie uczestniczą w toczących się przed sądami postępowaniach lustracyjnych.

Prezesi Instytutu[edytuj | edytuj kod]

Instytutem Pamięci Narodowej kieruje Prezes IPN. W pierwotnym stanie prawnym był wybierany na wniosek Kolegium IPN przez Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Do wyboru Prezesa Instytutu przez Sejm niezbędna była większość kwalifikowana, która w tym wypadku wynosiła 3/5. Zgoda Senatu wyrażana była bezwzględną większością głosów. Był to jedyny przypadek w polskim prawodawstwie przewidujący wybór wysokiego urzędnika państwowego większością kwalifikowaną. Natomiast w obecnym stanie prawnym, zgodnie z przyjętą przez Sejm w dniu 29.04.2010 (podpis Marszałka Sejmu pod ustawą) nowelizacją ustawy, Prezes IPN nadal wybierany będzie przez Sejm za zgodą Senatu, ale już bezwzględną większością głosów, a nie kwalifikowaną 3/5, na okres 5 lat, na wniosek Rady Instytutu Pamięci, która zgłasza kandydata spoza swojego grona.

Prezes posiada immunitet formalny[5].

Lista osób sprawujących urząd Prezesa IPN:

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Objęcie urzędu Złożenie urzędu
1. Leon Kieres VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg Leon Kieres 30 czerwca 2000 29 grudnia 2005
2. Kurtyka Janusz.jpg Janusz Kurtyka 29 grudnia 2005 10 kwietnia 2010
- Franciszek Gryciuk, 15.06.2010.jpg p.o. Franciszek Gryciuk 10 kwietnia 2010 28 czerwca 2011
3. Łukasz Kamiński IPN 18 posiedzenie Senatu VIII kadencji JPG.JPG Łukasz Kamiński 28 czerwca 2011

Kolegium IPN i Rada IPN[edytuj | edytuj kod]

Kolegium IPN[edytuj | edytuj kod]

Kolegium działało w latach 1999–2011, zajmowało się m.in. wyłonieniem kandydata na Prezesa IPN. Członkowie byli wybierani przez Sejm i Senat, a także wyłaniani przez KRS (I kadencja) lub mianowani przez Prezydenta (II kadencja).

I kadencja 1999–2006[6]
II kadencja 2007–2011[7]

Rada IPN[edytuj | edytuj kod]

Rada IPN powołana została nowelizacją ustawy z 2010 i rozpoczęła działalność w 2011. Przejęła m.in. część kompetencji zlikwidowanego Kolegium IPN. Członków Rady wyłaniają Sejm (5), Senat (2) oraz Prezydent RP – po 1 z 2 kandydatów przedstawianych mu przez KRS i KRP.

Skład Rady IPN[8]

Budżet, zatrudnienie, wynagrodzenia i skuteczność działania[edytuj | edytuj kod]

Wydatki i dochody Instytutu Pamięci Narodowej są realizowane w części 13 budżetu państwa.

W 2012 wydatki IPN wyniosły 223,1 mln zł, dochody – 3 mln zł[10]. Przeciętne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 2 105 osób, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 5 360 zł[11]. W 2012 IPN zatrudniał 133 prokuratorów. Średnie wynagrodzenie brutto prokuratorów pionu śledczego i biura lustracyjnego wyniosło 13 079 zł miesięcznie[11].

W ustawie budżetowej na 2013 wydatki Instytutu Pamięci Narodowej zaplanowano w wysokości 246,2 mln zł[12].

Pion śledczy przez 10 lat od powstania zaprowadził na ławę oskarżonych 35 osób, (z tego skazano 12). Biuro lustracyjne na ponad 7,5 tys. spraw skierowało 87 wniosków o stwierdzenie kłamstwa lustracyjnego (na ich podstawie wydano 38 wyroków)[13].

Krytyka i kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

W ciągu swojej działalności historycy z Instytutu Pamięci Narodowej stali się obiektem krytyki zarówno osób popierających, jak i sprzeciwiających się badaniom materiałów Służby Bezpieczeństwa oraz lustracji. Do głównych zarzutów wysuwanych przez krytyków należą: bezkrytyczne przyjmowanie materiałów SB jako źródła, działania służące politycznym celom i chęć promocji własnego nazwiska przez część historyków instytutu. Inni krytykują IPN za nieujawnianie całości zasobów instytutu np. w Internecie.[potrzebne źródło]

Kontrowersje pojawiły się również wokół rekomendacji na Prezesa IPN na II kadencję. Po ogłoszeniu drugiego konkursu 5 lipca 2005 "Rzeczpospolita" podała informację, jakoby w krakowskim oddziale IPN znaleziono dokument nieujawnionych autorów obciążający głównego kandydata Andrzeja Przewoźnika jako agenta SB. Według opisywanego dokumentu miał on rzekomo donosić na współpracowników z PAX-u. W reakcji na tę wiadomość szef kolegium IPN Sławomir Radoń stwierdził, że Andrzej Przewoźnik nie może już być kandydatem na szefa IPN[14]. W głosowaniu Andrzej Przewoźnik nie został dopuszczony do dalszego etapu konkursu[15]. Kolegium 21 września 2005 zarekomendowało Sejmowi kandydaturę Janusza Kurtyki. Wkrótce okazało się, że dokument dotyczący rzekomych związków Andrzeja Przewoźnika z SB ujawnił Zbigniew Fijak[16], a zgodę na udostępnienie mu akt krakowski IPN (kierowany przez Janusza Kurtykę) wydał w 2005 – miesiąc po deklaracji Andrzeja Przewoźnika o starcie w konkursie. Według Janusza Kurtyki zgodę tę wydano w grudniu 2004, zaś Zbigniew Fijak zgłosił się dopiero w czerwcu 2005 i otrzymał wówczas decyzję wyrażającą zgodę na wykorzystanie dokumentów, o które zwracał się kilka miesięcy wcześniej. 29 listopada 2005 sąd lustracyjny oczyścił Andrzeja Przewoźnika z zarzutów współpracy ze służbami specjalnymi PRL[17]. Ostatecznie mimo kontrowersji związanych z konkursem i dotyczących Janusza Kurtyki[18] ten ostatni w grudniu 2005 został wybrany na Prezesa IPN.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Instytucje naukowe – identyfikator rekordu: i6575. nauka-polska.pl. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  2. Dz. U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016
  3. Działalność na polu upowszechniania wiedzy historycznej wśród środowisk polonijnych przyniosła BEP IPN w 2008 nagrodę im. Ireny i Franciszka Skowyrów przyznaną przez Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
  4. Dz. U. z 2006 r. Nr 218, poz. 1592
  5. art. 14 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
  6. Skład Kolegium IPN 1999–2006. ipn.gov.pl. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  7. Skład Kolegium IPN 2007-2011. ipn.gov.pl. [dostęp 9 lutego 2013].
  8. Sejm wybrał pięciu członków Rady IPN. rmf24.pl, 18 marca 2011. [dostęp 24 marca 2011].
  9. M.P. z 2011 r. Nr 117, poz. 1182
  10. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2012 r. (Druk nr 1414). Tom I. sejm.gov.pl, 31 maja 2013. [dostęp 2013-08-20]. s. 1/3, 2/9.
  11. 11,0 11,1 Wykonanie budżetu państwa w 2012 r. część 13 - Instytut Pamięci Narodowej. Informacja o wynikach kontroli. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, 24 lipca 2013. [dostęp 2013-08-20]. s. 22.
  12. Ustawa budżetowa na rok 2013 z dnia 25 stycznia 2013 r.. W: Dz. U. poz. 169 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 5 marca 2013. [dostęp 2013-02-09]. s. 32.
  13. "IPN nie jest ani biedny, ani prześladowany" - Media - WP.PL
  14. IPN, Przegląd mediów 5–6 lipca 2005 r.. ipn.gov.pl. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  15. Informacja o działalności IPN w 2006 r. dla Senatu RP. senat.gov.pl. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  16. Krzysztof Burnetko: Kolega z Krakowa. polityka.pl, 1 października 2005. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  17. Pożegnanie: Andrzej Przewoźnik (1963–2010). culture.pl, 10 kwietnia 2010. [dostęp 7 kwietnia 2011].
  18. Marcinkiewicz o doniesieniach w sprawie Kurtyki. gazeta.pl, 14 grudnia 2010. [dostęp 7 kwietnia 2011].
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Instytut Pamięci Narodowej

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]