I Koncert fortepianowy Czajkowskiego

I Koncert fortepianowy b-moll Op. 23 Piotra Czajkowskiego – utwór napisany między listopadem 1874 a lutym 1875. Jedna z najpopularniejszych kompozycji Czajkowskiego oraz jeden z najbardziej znanych koncertów fortepianowych na świecie. Dedykowany dyrygentowi i pianiście Hansowi von Bülow.

Historia

Czajkowski początkowo dedykował utwór swojemu przyjacielowi Mikołajowi Rubinsteinowi (pianiście i kompozytorowi, młodszemu bratu Antona Rubinsteina). On też miał być jego pierwszym wykonawcą. Kompozytor przedstawił efekty swojej pracy w Wigilię 1874 w Konserwatorium Moskiewskim. Rubinsteinowi koncert się nie spodobał (nazwał go m.in. banalnym). Zaproponował Czajkowskiemu poprawienie kompozycji zgodnie z jego radami, na co jednak Piotr Ilicz nie przystał.

W grudniu 1874 roku Czajkowski zaaranżował swój koncert na dwa fortepiany (drugi fortepian imitował partię orkiestrową).

Prawykonanie koncertu miało miejsce 25 października 1875 w Bostonie. Orkiestrą kierował Benjamin Johnson Lang, solistą był Hans von Bülow, któremu też ostatecznie został dedykowany utwór. Bülow był wielkim wielbicielem muzyki Czajkowskiego, natomiast kompozytor docenił jego intelekt oraz umiejętności wykonawcze. Prawykonanie było wielkim sukcesem. Podczas pierwszego wykonania kompozycji na widowni znalazł się m.in. kompozytor George Whitefield Chadwick, któremu koncert nie spodobał się za bardzo. Benjamin Johnson Lang 20 lutego 1885 ponownie wykonał utwór, ale tym razem jako solista a towarzyszyła mu Bostońska Orkiestra Symfoniczna pod dyrekcją Leopolda Damrosc.

Rosyjska premiera koncertu miała miejsce 13 listopada 1875 w Petersburgu. Przy fortepianie zasiadł Rosjanin Gustav Kross a przy pulpicie dyrygenckim stanął Czech Eduard Nápravník. Utwór został przez kompozytora poprawiony w lecie 1879 i ponownie w grudniu 1888.

Instrumentacja

Utwór przeznaczony jest do wykonywania przez orkiestrę symfoniczną oraz fortepian wykonujący partię solową. Skład orkiestry (wg kolejności zapisywania w partyturze):

• 2 flety poprzeczne
• 2 oboje
• 2 klarnety b
• 2 fagoty
• 2 waltornie (rogi)
• 2 trąbki
• 3 puzony
  • 2 puzony tenorowe
  • 1 puzon basowy
• kotły
• kwintet smyczkowy
  • 2 skrzypiec
    • I skrzypce
    • II skrzypce
  • altówki
  • wiolonczele
  • kontrabasy

Forma

Pierwsze 6 taktów tematu głównego granego przez fortepian.

Kompozycja ma budowę tradycyjnego koncertu na orkiestrę i instrument solowy tj. składa się z 3 części:

• Cz. I Allegro non troppo e molto maestoso - Allegro con Spirito (w tonacji b-moll przechodzącej do B-dur)
  • Cz. I napisana jest w formie allegra sonatowego a jej temat główny (występujący w utworze tylko 2 razy) jest melodią jaką kompozytor usłyszał w małej miejscowości niedaleko Kijowa na Ukrainie (grana ona była podobno przez niewidomego żebraka).
• Cz. II Andantino simplice - Prestissimo (w tonacji D-dur)
• Cz. III Allegro con fuoco (w tonacji b-moll przechodzącej do B-dur)

Części I i III mają charakter wirtuozowski i popisowy.

Ciekawostki

• Fragment koncertu wykorzystany został na ścieżce dźwiękowej filmu „The Great Lie” z 1941.
• W 1943 roku, pomimo nadzwyczajnych warunków pianista Vladimir Horowitz nagrał utwór Czajkowskiego, wydając go, jako nagranie koncertowe (wersja studyjna została zarejestrowana także w czasie II wojny światowej w 1941). Towarzyszyła mu NBC Symphony Orchestra pod dyrekcją jego teścia Arturo Toscaniniego.
• W 1958 amerykański pianista Van Cliburn (wówczas 23-letni) wygrał I Międzynarodowy Konkurs Muzyczny im. Piotra Czajkowskiego w Moskwie wykonując ten właśnie utwór, co było – zważywszy na okres zimnej wojny – wydarzeniem, które wywołało zdumienie całego muzycznego świata.
• Muzyka została wykorzystana podczas ceremonii otwarcia Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1980 w Moskwie.
• Kompozycja został spopularyzowana w Stanach Zjednoczonych dzięki wykorzystaniu jej w programie radiowym Orsona Wellesa „Mercury Theatre”.