Idi Amin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Idi Amin Dada Oumee
Data i miejsce urodzenia 17 maja 1925
Koboko
Data i miejsce śmierci 16 sierpnia 2003
Dżudda
Uganda 3. Prezydent Ugandy
Przynależność polityczna bezpartyjny
Okres urzędowania od 25 stycznia 1971
do 13 kwietnia 1979
Poprzednik Milton Obote
Następca Yusufu Lule
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Idi Amin (z lewej) i Mobutu Sese Seko (z prawej). (1977)

Idi Amin Dada Oumee (ur. 17 maja 1925[1] w Koboko jako Idi Awo-Ongo Angoo, zm. 16 sierpnia 2003 w Dżuddzie) – polityk i feldmarszałek ugandyjski. Prezydent Ugandy, a faktycznie dyktator w latach 1971–1979.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z małego plemienia Kakwa, które zamieszkuje Sudan, Ugandę i Demokratyczną Republikę Konga. Był synem ubogiego rolnika w Arua na zachodnim brzegu Nilu i prostytutki świadczącej usługi seksualne afrykańskim żołnierzom brytyjskiej armii kolonialnej.[2]Wychowywał się w wierze islamskiej. Ukończył cztery klasy szkoły podstawowej. Według autora jego biografii - Ericha Wiedemanna[3] - dobrze umiał jedynie hodować kozy, a język suahili kaleczył. Nie umiał czytać i pisać, pozostając do końca życia analfabetą. Ojciec zaginął przed wieloma laty, toteż matka była zmuszona utrzymywać rodzinę z zysków czerpanych dzięki swoim rzekomym czarom oraz pieniędzy zdobywanych od swoich erotycznych klientów. Początkowo Idi Amin został pomywaczem talerzy, lecz dzięki swoim potężnym rozmiarom - 2 metry wzrostu i 100 kilogramów nadwagi - zwrócił na siebie uwagę oficerów rekrutujących żołnierzy do armii kolonialnej spośród ludności murzyńskiej. Dzięki swej sile, brutalności i lojalności wyrobił sobie opinię "fantastycznego chłopaka" (według jego akt wojskowych), któremu jednak "brakowało szarych komórek"[4].

Kadet[edytuj | edytuj kod]

Jako młody chłopak został zwerbowany do brytyjskiej armii kolonialnej. Najpierw odkomenderowano go do 4. batalionu ugandyjskiego Kings African Rifle, gdzie nie tylko uczył się posługiwania karabinem, ale i zyskał przydomek "czarny bombardier" dzięki swoim ponadprzeciętnym zdolnościom jako rugbysta. Zapraszał swoje kochanki na seks w łóżku w koszarach. Wywołał nieznaczny skandal, kiedy został przyłapany in flagranti z żoną towarzysza broni, który ścigał go za to gołego aż na ulicę[5]. Równocześnie prowadził bujne życie erotyczne, zdobywając inny przydomek, który przylgnął do niego na stałe - "Dada" (w jęz. suahili - "siostra") - którego genezę tak tłumaczy Erich Schaake:

Innym razem pełniący służbę brytyjski oficer znalazł go w kwaterze podoficerskiej z dwoma kobietami w łóżki. Amin nie pozwolił się wyprowadzić z równowagi, gdy zaskoczony oficer zapytał: "Kto to jest?"
Amin: "Która?". Oficer pokazał na dziewczynę z prawej strony: "Tamta".
Amin: "To jest moja żona". "A ta druga?". Amin, szczerząc zęby: "Moja Dada".

Erich Schaake[6]

Powstanie Mau Mau[edytuj | edytuj kod]

Brał udział m.in. II wojnie światowej (służył w armii Wielkiej Brytanii w Birmie), a następnie w tłumieniu powstania Mau Mau w Kenii[7], które trwało w latach 1953-1957. Rozpoczął służbę jako pomocnik kucharza, jednak za swoją lojalność, posłuszeństwo i okrucieństwo w walce szybko awansował - podczas tłumienia rebelii Mau Mau walczył w stopniu sierżanta w oddziałach Kings African Rifles: polował na przeciwników politycznych i stosował metody skutecznego torturowania. Pełnił funkcję chorążego armii Wielkiej Brytanii. Jego działalność spotykała się z aprobatą brytyjskiego dowództwa, gdyż zadawał on klęskę powstańcom - jednym z przeprowadzonych przez niego ataków był nocny najazd na wioskę Turkana i wygubił wszystkich jej mieszkańców katując ich w brutalnych torturach. Na odkopanych później zwłokach odkryto monstrualne obrażenia i brak genitaliów wśród męskich trupów[8] .

Szef policji w Kenii usiłował zrealizować śledztwo w sprawie odpowiedzialności Amina za ludobójstwo, lecz rozkazy zwierzchnictwa zmusiły go do poniechania tych zamiarów: brytyjscy gubernatorzy Kenii oraz Ugandy, a także premier autonomicznego rządu kolonialnego Ugandy - Milton Obote - postanowili zatuszować sprawę w celu uniknięcia jakichkolwiek ekscesów, zaś Amin otrzymał jedynie surową naganę: nigdy nie postawiono go przed sądem wojskowym. Pod wpływem tego wydarzenia Erich Wiedemann oskarżał Brytyjczyków o to, że dostarczyli urodzajnej gleby ziarnu brutalności kiełkującemu w sercu Amina.[9] Podobne poglądy reprezentował Ryszard Kapuściński[10], który uważał, że podobnie jak Jean-Bédel Bokassa i Christophe Soglo wysoką pozycję w armii Ugandy zawdzięczał pragnieniom brytyjskich oficerów do zachowania wpływów w armii postkolonialnej.[11]

Szczyt kariery militarnej[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie odnosił również sukcesy sportowe, z których największym był tytuł mistrza Ugandy w boksie w wadze półciężkiej. Amin przyjął islam, miał 12 żon, uznał 49 dzieci. Po stłumieniu powstania jako pierwszy niebiały żołnierz zyskał awans do oficerskiego stopnia. W 1962 Uganda uzyskała niepodległość. Mimo swego analfabetyzmu i wielu osób na sumieniu Amin awansował dalej: w 1963 został majorem, po czym wysłano go do Anglii na doszkolenie.[12] W 1964 żołnierze brytyjscy wyjechali z Ugandy, a Amin został pułkownikiem i głównodowodzącym armii.

W 1962 roku, po uzyskaniu przez Ugandę niepodległości, Idi Amin został awansowany do stopnia kapitana, a w 1966 został mianowany przez premiera Miltona Obote dowódcą sił zbrojnych. 25 stycznia 1971 Amin dokonał krwawego zamachu stanu i odsunął od władzy prezydenta Obote. Zamach stanu był popierany przez Izrael i pozytywnie przyjęty w Londynie. W 1964 w Kongo-Kinszasie (obecnie Demokratyczna Republika Kongo) udzielił wsparcia rebeliantom zwalczającym rządy Mobutu Sese Seko. Organizując przemyt złota i kości słoniowej z zamiarem zdobycia finansów dla buntowników, czerpał z tego zyski, przez co rzucił na swoją armię podejrzenie o przemycanie złota ze wschodu Konga.[13]

Dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1966 wciąż będący premierem Milton Obote zlecił Aminowi obalenie obecnego monarchistycznego prezydenta - Edwarda Mutesę. 23 maja tego roku Amin i jego grupa zaatakowała pałac w Mengo i zmusił Mutesę do ustąpienia, po czym dokonał rzezi na Bugandyjczykach, nazywając ten akt brutalności dokładną robotą.[14] W nagrodę uzyskał od Obote stanowisko szefa armii. Jednak 25 stycznia 1971 - już jako generał[15] - dokonał zamachu stanu i obalił Miltona Obote, który w tym czasie przebywał w Singapurze na szczycie Commonwealthu. Pucz wojskowy dokonany przy pomocy izraelskich tajnych służb poprzedził planowane przez Obote odsunięcie Amina od stanowiska dowódczego[16] Upadek dyktatorskiego i represyjnego prezydenta Obote przyjęto entuzjastycznie, lecz Amin zaczął realizować taką samą politykę.

Prezydentura dyktatora[edytuj | edytuj kod]

Idi Amin piastując urząd prezydenta, rządził w sposób dyktatorski, tworząc brutalny i represyjny reżim oskarżany o wiele zbrodni. Z początku Amin prowadził politykę prozachodnią w oparciu o dobre kontakty z Wielką Brytanią i Izraelem w przeciwieństwie do poprzedniego rządu Miltona Obote, coraz bardziej zorientowanego na kraje bloku komunistycznego i zacieśnianie więzów z lewicowymi rządami w Afryce. Pierwszą zagraniczną wizytę państwową Amin złożył w 1971 roku w Izraelu, drugą w tym samym roku w Anglii. W latach 1971–1972 reżimowi pomagali Izraelczycy, przekazując pomoc finansową, modernizując armię i szkoląc oficerów. Amin uzyskał patent spadochroniarza w armii izraelskiej jeszcze w latach 60., a inżynierowie wojskowi z Izraela rozbudowali lotnisko w Entebbe na początku lat 70.

Rezydencja Amina w roku 2009.

W 1972 roku nastąpił gwałtowny zwrot w polityce zagranicznej Ugandy po wizycie Amina w Libii i ZSRR, które zgodziły się udzielić mu pomocy militarnej i finansowej. W tym samym roku Amin wydalił z kraju 70 tysięcy Hindusów, w których rękach znajdowała się większość ugandyjskiej gospodarki. Chociaż większość z nich mieszkała w kraju od wielu pokoleń, dyktator nie pozostawił im wyboru i zawłaszczył ich majątki. Uzasadniał to stwierdzeniem, że tak polecił mu zrobić „głos boży”.

Reżim Amina znalazł się w centrum światowego zainteresowania w 1976 roku, gdy udzielił wsparcia grupie terrorystów palestyńskich i zachodnioniemieckich, którzy porwali w Grecji samolot Air France. Na jego pokładzie znajdowali się w większości obywatele pochodzenia żydowskiego. Samolot został skierowany na lotnisko w Entebbe w Ugandzie. Spektakularna akcja (wojskowy kryptonim Operation Thunderbolt) odbicia zakładników przez izraelskich komandosów przeszła do historii jako Operacja Entebbe.

Zakończenie[edytuj | edytuj kod]

W 1978 roku Amin zaatakował sąsiednią Tanzanię i 11 kwietnia 1979 roku, po kontrataku, został obalony przez wojska tanzańskie, które wspierały Ugandyjską Armię Wyzwoleńczą i byłego prezydenta Obote. Amin zbiegł najpierw do Libii, a następnie pomiędzy grudniem 1979 a początkiem 1980 uzyskał azyl w Arabii Saudyjskiej, gdzie mógł przebywać i korzystać z ochrony władz pod warunkiem całkowitego wycofania się z polityki. Ciągle snuł plany powrotu do Ugandy. Zmarł w 2003 po kilku nieudanych próbach przeszczepu nerek. Pomimo próśb rodziny, aby sprowadzić jego ciało do Ugandy, został pochowany w Arabii Saudyjskiej.

Ocena[edytuj | edytuj kod]

Karykatura Idi Amina

Amin odpowiedzialny jest za zamordowanie od 300 tysięcy do 500 tysięcy ludzi, w wyniku czego 800 tysięcy dzieci zostało sierotami[17]. Podczas jego rządów ginęli jego przeciwnicy polityczni oraz osoby, które były o to podejrzewane. Rządy Amina doprowadziły Ugandę do ogromnego kryzysu gospodarczego.

Był postacią ekscentryczną, a przez niektórych był uważany za szaleńca. Chciał być mediatorem w konflikcie północnoirlandzkim i uważał, że to on, a nie królowa brytyjska powinien stać na czele Wspólnoty Narodów. Był tak zafascynowany Szkocją, że tytułował siebie "ostatnim królem Szkocji". Chciał stanąć na czele wojsk, które odłączą Szkocję od Wielkiej Brytanii, a na pogrzebie króla Arabii Saudyjskiej pojawił się ubrany w kilt. Coca-Colę uznawał za wielki rarytas i podawał swoim gościom, także zagranicznym.

Potężnie zbudowany Idi Amin znany był także z tego, że często wyzywał na pojedynki bokserskie znane osobistości ze świata polityki. Po tym jak królowa Elżbieta II nie przyjęła jego wyzwania ogłosił się "pogromcą Imperium Brytyjskiego". Na pojedynek bokserski wyzwał również znanego z drobnej postury prezydenta Tanzanii Juliusa Nyerere. Idi Amin uwielbiał go prowokować i naśmiewać się szczególnie z jego nikłego wzrostu. Zakrawa na ironię to, że to właśnie wojska Tanzanii doprowadziły w 1979 do obalenia Idi Amina.

Miał przydomek Dada, sam chciał, żeby nazywano go Big Daddy, ale nazywano go także "rzeźnikiem z Ugandy" lub "wioskowym tyranem". Za jego rządów Jezioro Edwarda zostało przez władze Ugandy oficjalnie przemianowane na Jezioro Idi Amin Dada.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. data sporna, jako rok urodzenia podawany jest również 1924 i 1928
  2. Miranda Twiss, Najwięksi zbrodniarze w historii
  3. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 127.
  4. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 127.
  5. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 128.
  6. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 128.
  7. Michał Staniul: Szokujące praktyki Brytyjczyków w Kenii. Wirtualna Polska, 2010.
  8. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 129.
  9. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 129.
  10. kapuscinski.info
  11. Ryszard Kapuściński, Heban, rozdz. 13, Czytelnik, Warszawa 2000, ISBN 8307027772.
  12. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 129.
  13. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 130.
  14. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 131.
  15. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 133.
  16. Erich Schaake, Kobiety dyktatorów, wyd. Videograf II, tłum. Roman Niedballa, Katowice 2004, s. 133.
  17. Ostatnie dni dyktatorów, red. Diane Ducret, Emmanuel Hecht, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 147; Michael Morys-Twarowski, Od boksera do dyktatora, "Ciekawostki historyczne", 2 marca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]