Idiosynkrazja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Idiosynkrazja (gr. ιδιοσυγκρασία, idiosunkrasia, idios „jego własny” i syn-krasis „mieszanina”) – „szczególny nawyk”, „zwyczaj ciała” – definiowana jako indywidualna właściwość lub cecha osoby lub grupy i jest często używana by wyrazić ekscentryzm lub osobliwość. Ten termin może też odnosić się do symboli. Idiosynkratyczny symbol dla jednej osoby ma jedno znaczenie, a dla drugiej zupełnie inne. Np. ostrze dla jednego może symbolizować wojnę, ale dla kogoś innego może ono symbolizować chirurgię. Zgodnie z tą samą zasadą lingwiści utrzymują, że słowa nie są tylko symbolami arbitralnymi, ale także bardzo idiosynkratycznymi.

Medycyna[edytuj | edytuj kod]

Idiosynkrazja mówi o osobniczo zmiennej reakcji na działanie różnych czynników chemicznych, fizycznych i mechanicznych. Odczyn idiosynkratyczny (anafilaktoidalny) występuje np. w reakcji na środki cieniujące stosowane w badaniach obrazowych jako nagła reakcja organizmu, która nie zależy od dawki preparatu. Najczęściej jest to reakcja skórna, jak pokrzywka i świąd. Może jednak wystąpić skurcz oskrzeli, obrzęk krtani lub wstrząs (anafilaktoidalny). Częstość występowania jest większa u osób uczulonych na inne preparaty farmakologiczne.

Choroba[edytuj | edytuj kod]

Idiosynkrazja określała sposób w jaki lekarze rozumieli choroby w XIX wieku. Każdą chorobę widzieli jako jedyny w swoim rodzaju stan związany z każdym pacjentem. To pojmowanie zaczęło się zmieniać w latach 70. XIX wieku, kiedy to odkrycia europejskich badaczy umożliwiły nastanie „medycyny naukowej”, prekursora medycyny opartej na faktach, która jest dzisiejszym standardem praktyki.

Farmakologia[edytuj | edytuj kod]

We współczesnej medycynie terminem idiosynkrazji określa się stan zwiększonej odczynowości organizmu na określony związek chemiczny. Ta odmienna ilościowo reakcja na lek, związana z osobniczą wrażliwością, wynika z nieprawidłowości przemian biochemicznych leku w organizmie. Stan ten, uwarunkowany genetycznie lub nabyty, różni się zasadniczo od objawów uczuleniowych, przy których dochodzi do reakcji antygen-przeciwciało[1].

U innych osób reakcja byłaby inna lub by nie wystąpiła.

Najczęściej jest powodowana przez enzymopatię, odziedziczoną lub nabytą, przez co wywołująca ją substancja nie może zostać poprawnie metabolizowna i powoduje liczne objawy przez kumulowanie lub zablokowanie metabolizmu innych (często toksycznych) substancji. Reakcja idiosynkratyczna wywołująca objawy podobne do alergii jest nazywana reakcją pseudoanafilaktyczną.

Przykładami występowania idiosynkrazji są:

  • reakcja anafilaktoidalna po podaniu kontrastu rentgenowskiego,
  • spadek ciśnienia tętniczego krwi i wystąpienie skurczu oskrzeli spowodowany iniekcją tubokuraryny,
  • astma aspirynowa („idiosynkrazja aspirynowa”) po zażyciu leków przeciwbólowych hamujących syntezę prostaglandyn.

Psychiatria[edytuj | edytuj kod]

W psychiatrii ten termin oznacza specyficzny i jedyny w swoim rodzaju stan umysłowy pacjenta, często zastępowany neologizmami.

Psychologia[edytuj | edytuj kod]

W psychoanalizie i behawioryzmie idiosynkrazja jest używana jako określenie indywidualnego sposobu spostrzegania, doświadczania i reagowania na zwyczajną sytuację przez jednostkę (danie z mięsa może wywołać nostalgiczne wspomnienia w jednej osobie, a w drugiej niesmak). Te reakcje nazywane są idiosynkratycznymi.

Ekonomia[edytuj | edytuj kod]

Ryzyko idiosynkretyczne jest to ryzyko zmian cen, które dotyczy tylko szczególnych okoliczności związanych z niektórymi papierami wartościowymi. Idiosynkratyczne ryzyko więc nie jest związane z ryzykiem na całym rynku. Jest ono specyficzne dla danej firmy i może być wyeliminowane dywersyfikacją zgodnie z teorią portfolio.

W ekonometrii błąd idiosynkratyczny oznacza błąd panelowych danych, które cały czas zmieniają się w czasie i dla opisywanych jednostek, firm, miast etc.

Przypisy

  1. Kostowski Wojciech, Herman Zbigniew, Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Podręcznik dla studentów medycyny i lekarzy, PZWL, Warszawa 2007.