Imperium Rosyjskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Российская империя
Rossijskaja impierija

Imperium Rosyjskie
Carstwo Rosyjskie 1721–1917 Republika Rosyjska
Flaga Imperium Rosyjskiego
Herb Imperium Rosyjskiego
Flaga Imperium Rosyjskiego Herb Imperium Rosyjskiego
Dewiza: (Rosyjski) Съ нами Богъ!
(Bóg z nami!)
Hymn: Боже, Царя храни!
Boże, Caria chrani!

(Boże, zachowaj[1] Cara!)
Położenie Imperium Rosyjskiego
Konstytucja Kilka aktów prawnych powstałych 1905–1906 r. złożyły się na konstytucję 1906 r.
Język urzędowy rosyjski, ponadto polski w Królestwie Polskim oraz szwedzki i fiński w Wielkim Księstwie Finlandii
Stolica Petersburg (1721-1728)¹

Moskwa (1728-1730) Petersburg (1730-1917)¹

Ustrój polityczny samodzierżawie
Typ państwa monarchia absolutna, po rewolucji 1905 monarchia przedstawicielska[2]
Ostatnia głowa państwa Imperator
Mikołaj II Romanow
Ostatni następca tronu cesarzewicz Aleksy
Ostatni szef rządu premier (ostatni)
Mikołaj Golicyn
Powierzchnia
 • całkowita
2. na świecie
23 700 000 km²
Liczba ludności (1900)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
bd. na świecie
128 200 000
6 osób/km²
Jednostka monetarna rubel
Utworzenie ogłoszenie cara Piotra I imperatorem (Rosji)
22 października 1721
Upadek nieprzyjęcie przez Michała Romanowa korony imperatorskiej i przykazanie władzy tymczasowym władzom rewolucyjnym.
16 marca 1917
Religia dominująca prawosławie
Strefa czasowa UTC +1 (Warszawa)
do –10 (Alaska)
Terytoria zależne I RP
(od 1768 protektorat rosyjski)[3]
Mongolia Zewnętrzna
(1907-1921);
Mandżuria (1900-1905);
Port Artur (1898-1905);
północna Persja (1907-1917);
Alaska (1799-1867);
Polska (1815-1831, oficjalnie w unii personalnej)
Terytoria autonomiczne Finlandia (1809-1917)
Polska (1831-1864)
Mapa Imperium Rosyjskiego
¹ miejscem koronacji cesarskich była Moskwa.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Godło Rosji
To jest artykuł z cyklu
Historia Rosji
Herb wielki Imperium Rosyjskiego
Imperium Rosyjskie w 1914

Imperium Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie (ros. Российская империя) – oficjalna nazwa Rosji w latach 17211917. Imperium Rosyjskie u szczytu swej potęgi w 1866 roku liczyło 23,7 mln km² i było trzecim najrozleglejszym państwem w historii ludzkości, po imperium brytyjskim i Wielkim Ułusie Mongolskim[4]. Stolicą Imperium Rosyjskiego był przez niemal cały okres jego istnienia Petersburg. W początkowym okresie historii Imperium krótkotrwałą rolę stolicy pełniła także Moskwa (17281730), pozostająca do 1812 roku największym miastem Rosji i miejscem koronacji carów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rosja mocarstwem euroazjatyckim[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Imperium Rosyjskie została ustanowiona po zwycięstwie Rosji w wojnie północnej 1700-21, w związku z przyjęciem 1721 przez Piotra I Wielkiego tytułu cesarza (imperatora)[5]; używana do rewolucji lutowej 1917 roku (do abdykacji Mikołaja II).

Śmierć Piotra Wielkiego w roku 1725 doprowadziła do starć pomiędzy przedstawicielami starej arystokracji, a osobami zawdzięczającymi swój awans bezpośrednio poparciu Piotra I, jak Aleksandr Mienszykow[6]. Efektem zwycięstwa Mienszykowa był wybór na cesarzową Katarzyny I, żony Piotra. Po jej śmierci w roku 1727 tron cesarski objął mający wtedy dwanaście lat Piotr II Romanow. Panująca w latach 1762-1796 Katarzyna II przywróciła Rosji rolę mocarstwa. Zwycięskie wojny z Turkami (1768-1774, 1787-1792) otworzyły szeroki dostęp do Morza Czarnego, w 1783 Rosja anektowała Krym. Po narzuceniu Rzeczypospolitej protektoratu w 1768[3], poprzez decydującą rolę w rozbiorach (1772, 1793, 1795) anektowała wschodnie jej ziemie, likwidując wraz z Prusami i Austrią państwo polskie.

Rosja imperium światowym[edytuj | edytuj kod]

Panujący w latach 1796-1801 syn Katarzyny II Paweł I kontynuował politykę ekspansji, anektując w 1801 Gruzję. W 1799 rozpoczęła się rosyjska kolonizacja Alaski i Rosja stała się "imperium trzech kontynentów". Aleksander I, który w wyniku rewolucji pałacowej przejął władzę po niepopularnym wśród szlachty ojcu, dzięki pokonaniu Wielkiej Armii Napoleona pod Moskwą (1812) zapewnił Rosji dominującą pozycję na kontynencie europejskim. Poszerzył granice kraju o Wielkie Księstwo Finlandii (1809), Besarabię (1812), Dagestan i Azerbejdżan (1813).

Na kongresie wiedeńskim (1815) Rosja zainicjowała powstanie Świętego Przymierza, którego celem miało być zachowanie istniejącego porządku europejskiego, w szczególności tłumienie ruchów liberalnych.

Za panowania Mikołaja I (1825-1855), po pacyfikacji powstania dekabrystów (1825), powstania listopadowego w Polsce (1830), powstania węgierskiego (1849), Rosja zyskała przydomek "żandarma Europy". Porażka militarna w wojnie krymskiej (1853-1856) przyniosła Rosji utratę pozycji hegemona w Europie.

Aleksander II (panujący w latach 1855-1881) przeprowadził w 1861 uwłaszczenie chłopów. Za jego rządów wprowadzono ponadto samorząd terytorialny (ziemski), samorząd miejski, uregulowano sprawy sądownictwa i tryb pełnienia służby wojskowej, złagodzono cenzurę.

Rozwój w drugiej połowie XIX w.[edytuj | edytuj kod]

W polityce zagranicznej Rosja kontynuowała ekspansję na wschód (1860 - założenie Władywostoku, uznanie przez Chiny granic na Amurze i Ussuri). W Azji Środkowej Rosja zajęła tereny do granicy z Persją i Afganistanem. Na Kaukazie trwający od wielu dziesiątków lat opór przeciwko Rosjanom został ostatecznie złamany w 1859, wraz ze stłumieniem powstania pod wodzą Szamila. W 1867 Rosja sprzedała Alaskę Stanom Zjednoczonym.

Wojna francusko-pruska (1870-1871) dała Rosji możliwość wyzwolenia się z klauzul traktatu paryskiego (1856), krępujących jej swobodę na Morzu Czarnym. Rosnące tendencje panslawistyczne skierowały w latach 70. XIX w. zainteresowanie Rosji w kierunku Bałkanów, co w rezultacie doprowadziło do wybuchu X wojny rosyjsko-tureckiej, toczonej w latach (1877-1878).

W polityce wewnętrznej wyraźnie dały znać o sobie rosnące problemy społeczne. Pojawił się wpływowy, biorący w obronę chłopów ruch narodników – początkowo idealistyczno-reformatorski, od 1879, tj. od utworzenia Narodnej Woli, ewoluował w kierunku rewolucyjnego terroryzmu. Jego ofiarą padł w 1881 car Aleksander II.

Aleksander III (panujący w latach 1881-1894) wzmógł stosowane przez państwo środki represji. Prześladowania dotknęły nie tylko radykalnych rewolucjonistów, zaostrzyły się także m.in. formy rusyfikacji stosowane w Polsce, krajach bałtyckich i Finlandii. W polityce zagranicznej Rosja utrzymywała sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami, wzmogła ekspansję gospodarczą na Daleki Wschód.

Rywalizacja o wpływy w Mandżurii i Korei doprowadziła do wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905 i zaostrzenia stosunków z Wielką Brytanią. Na Bałkanach Rosja poniosła dyplomatyczną klęskę, kiedy w wyniku II Wojny bałkańskiej rozgromiona została tradycyjna sojuszniczka Rosji - Bułgaria. W efekcie porażki Carstwo Bułgarii związało się z Austro-Węgrami.

Kryzys i upadek Imperium[edytuj | edytuj kod]

Od lat 90. XIX w. przy pomocy pożyczek zagranicznych realizowano program przyspieszonej industrializacji kraju. W wielkich ośrodkach przemysłowych, w miastach stołecznych i na południu Ukrainy pojawiła się nowa klasa najemnych pracowników przemysłowych. Do 1913 liczebność proletariatu wzrosła do ok. 3 mln osób, tj. podwoiła się w stosunku do 1890, a jego nastroje coraz bardziej się radykalizowały.

W rolnictwie wytwarzającym przeszło połowę dochodu kraju i dostarczającym głównie towarów eksportowych (zboża, bydła, drewna) także wystąpiły zjawiska prowadzące do zaostrzenia sytuacji społecznej. Konieczny do finansowania wzrostu gospodarczego przyrost eksportu realizowano poprzez drastyczne ograniczenie konsumpcji wewnętrznej, co prowadziło do pogłębiania się ubóstwa szerokich rzesz chłopów. Rosnący niedostatek powodował masowe migracje biedoty wiejskiej do miast. Zapoczątkowana w 1906 roku przez premiera Piotra Stołypina reforma agrarna, wskutek zamachu na niego w roku 1911 i wybuchu I wojny światowej, została jednak przerwana.

Radykalizacja nastrojów społecznych sprzyjała tworzeniu się nielegalnych organizacji i struktur o charakterze rewolucyjnym. W 1897 roku powstała w Rosji i na ziemiach polskich żydowska organizacja socjaldemokratycznaBund. W 1898 roku w Mińsku powołano Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, z kolei w oparciu o tradycje narodnickie w 1901 roku powstała partia socjalistów-rewolucjonistów.

Agitacja działających w podziemiu grup rewolucyjnych, nabrzmiałe problemy społeczne oraz porażka w wojnie z Japonią spowodowały wybuch rewolucji 1905 roku. Wydany przez cesarza Mikołaja II pod wpływem strajku generalnego manifest z 30 października 1905 zapowiadał zaprowadzenie podstawowych praw obywatelskich - prawa do zgromadzeń, wolności słowa, wolności prasy, prawa do zrzeszania się, obiecywał powołanie organu przedstawicielskiego - Dumy - o uprawnieniach ustawodawczych.

Przyrzeczenia cesarskie w pełni zaspokajały żądania rewolucyjnych liberałów (kadetów i październikowców), natomiast późniejsze zamieszki wybuchały z inspiracji bolszewików (m.in. powstanie w Moskwie w grudniu 1905) bądź pojawiały się samorzutnie. Porewolucyjny okres rządów w oparciu o Dumę, która mimo bardzo ograniczonych uprawnień stwarzała pozory konstytucjonalizmu, rozwijał świadomość polityczną szerokich kręgów społecznych, tworząc przesłanki obalenia caratu. Po zamordowaniu austriackiego następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie, 28 lipca Rosja zarządziła mobilizację generalną. W odpowiedzi na to Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji 1 sierpnia 1914. W listopadzie tego roku do wojny po stronie państw centralnych przystąpiło Imperium Osmańskie. Lokalny konflikt Austro-Węgier z Serbią zmienił się w I wojnę światową, która doprowadzić miała do upadku carskiej Rosji.

Chronologia[edytuj | edytuj kod]

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Symbole państwowe[edytuj | edytuj kod]

Cesarz[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Terytoria zależne[edytuj | edytuj kod]

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Wiedza o demografii Imperium Rosyjskiego do końca XIX wieku jest fragmentaryczna. Wynika to z faktu, że pierwszy nowoczesny spis ludności odbył się na terenach Rosji dopiero w 1897 roku. Stąd wcześniejsze dane oparte są na szacunkach oraz - od czasów Piotra I - na tzw. rewizjach, przeprowadzanych przez władze carskie. Pierwszą rewizję, czyli spis wszystkich mężczyzn (nie uwzględniającą szlachty i duchowieństwa ) przeprowadzono na rozkaz cara Piotra I w latach 1719-1721. Według tego spisu w ówczesnej Rosji mieszkało 6,345 mln mężczyzn. Dodając do tego kobiety, dzieci oraz uwzględniając liczne poprawki szacuje się, że w 1721 roku Imperium Rosyjskie zamieszkiwało ok. 15 mln ludzi. Łącznie w XVIII wieku przeprowadzono 5 rewizji, które wykazały następującą populację kraju (w granicach z 1719)[7]:

  • 1721 - 15 mln
  • 1744 - 17,9 mln
  • 1762 - 21,2 mln
  • 1782 - 26 mln
  • 1795 - 28,2 mln

Na skutek włączenia do Imperium Rosyjskiego nowych terytoriów, głównie kosztem Polski i Turcji, liczba ludności po Kongresie wiedeńskim wzrosła do 45 mln mieszkańców. XIX-wieczna Rosja charakteryzowała się olbrzymim przyrostem zaludnienia. Wynik spisu powszechnego, przeprowadzonego w 1897 roku, wykazał, że kraj zamieszkuje 128,2 mln[8] mieszkańców. Oznacza to, że między rokiem 1815 a 1897 ludność Imperium wzrosła prawie trzykrotnie.

Populacja Imperium Rosyjskiego na podstawie rewizji z lat 1796-1858[9]:

  • 1796 - 41,175 mln;
  • 1835 - 63,198 mln;
  • 1851 - 69,732 mln;
  • 1858 - 75,927 mln.

Analizując demografię Rosji w latach 1791-1917 nie sposób pominąć składu narodowościowego państwa. Do spisu z 1897 dostępne dane opierają się na szacunkach, dopiero na podstawie tego spisu dane są bardziej wiarygodne. Według spisu Rosję zamieszkiwało 128,2 mln ludzi w tym:

Należy pamiętać, że narodowość była określana na podstawie kryterium językowego. Stwarza to pewne problemy przy analizie danych, gdyż językiem uprzywilejowanym był język rosyjski, a języki ukraiński i białoruski traktowano jako dialekty tegoż języka. Istotna była dyskryminacja innych języków narodowych czy wręcz zaniżanie liczności niektórych narodowości podczas spisu (dotyczy to zwłaszcza Polaków).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki Imperium Rosyjskiego było słabo rozwinięte rolnictwo. Uprawiano pszenicę, żyto, jęczmień, len. Głównym rejonem upraw była dzisiejsza Ukraina i Rosja wschodnia aż do gór Ural. Dalej na wschód rozwinęła się hodowla zwierząt futerkowych i reniferów na (Syberii), oraz bydła i trzody chlewnej w pozostałych rejonach Imperium Rosyjskiego.

Przemysł rozwijał się na Syberii dzięki odkryciu rud przeróżnych metali i pokładom węgla kamiennego. Dużą rolę odgrywał przemysł zbrojeniowy, stoczniowy i odzieżowy, oferujący swoje produkty armii oraz cywilom.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Imperium rosyjskie rozciągało się od ok. 17° 40'E aż do 180°E i dalej do 170°W, natomiast przed 1867 r. do 130°W z powodu Alaski, która należała do imperium.

Kultura i nauka[edytuj | edytuj kod]

Kultura i nauka rosyjska zawdzięcza swój rozwój w dużym stopniu reformom Piotra Wielkiego. Od roku 1725 działała Akademia Nauk. Do najwybitniejszych uczonych tego okresu zalicza się Michaiła Łomonosowa, od roku 1745 profesora chemii w Akademii Nauk, inicjatora założenia w 1755 Uniwersytetu Moskiewskiego. W okresie rządów Piotra Wielkiego rozwijała się działalność ekonomisty Iwana Pososzkowa ,będącego zwolennikiem opodatkowania wszystkich klas społecznych (z wyjątkiem duchowieństwa) oraz upatrującego przyczyn zacofania rolnictwa w nadmiernym wyzysku chłopstwa[10].

Dalszy rozwój oświaty związany jest z reformami Aleksandra I. Zgodnie z utworzoną strukturą nauczania kraj podzielono na sześć okręgów, na czele których stali kuratorzy. Planowano utworzenie uniwersytetów, które miały sprawować nadzór merytoryczny nad szkolnictwem w danym okręgu. W latach 1802-1805 utworzono cztery uniwersytety: w Dorpacie, Wilnie, Kazaniu i Charkowie[11]. Dopełnieniem szkolnictwa uniwersyteckiego były licea - szkoły o randze wyższej od szkół średnich. Szkół tych było pięć, wśród nich Liceum Krzemienieckie.

Budynek dawnego Liceum w Krzemieńcu

Mikołaj I zlikwidował jednak w roku 1835 autonomię uniwersytetów. W kolejnych latach zakazano studentom wyjazdów na studia za granicę i znacznie podniesiono wysokość czesnego. Dodatkowo obostrzeniom podlegało nauczanie logiki oraz psychologi - mogli się tym zajmować wyłącznie teolodzy[12].

W dziedzinie architektury najważniejsze osiągnięcia związane są z budową nowej stolicy: Saint Petersburga. Do ważniejszych budynków wzniesionych w XVIII wieku zalicza się Gmach Admiralicji oraz Sobór Pietropawłowski.

Admiralicja ok. 1810, litografia Bartha

Malarstwo reprezentowali w XVIII wieku tacy malarze jak Iwan Nikitin i Andriej Matwiejew, w twórczości malarskiej przeważały nurty realistyczne[13].

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Armia Imperium Rosyjskiego.
Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. ros. хранить - transkr. chranit' - znaczenie pl. zachować za: słownik rosyjsko-polski (pol.). [dostęp 7 kwietnia 2009]. tłumaczenie fonetyczne Boże chroń Cara! jest nieprawidłowe!
  2. Ludwik Bazylow, Polacy w Petersburgu, 1984, s. 360.
  3. 3,0 3,1 Andrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, 2003, s. 68.
  4. Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, "East-West Orientation of Historical Empires", Journal of World-Systems Research Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006).
  5. I Rzeczpospolita nie uznawała tytułów cesarskich władców Rosji aż do 1764
  6. Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 154. ISBN 978-83-04-04641-2.
  7. B.C. Urłanis, Rost nasielenija w SSSR, Moskwa 1966.
  8. Narody Rosji. Encyklopedia, Red. W.A. Tiszkow, Moskwa 1994, str. 25.
  9. W.M. Kabuzan, Narody Rosji w pierwoj połowinie XIX w., Moskwa 1992.
  10. Pososzkow Iwan T. (pol.). PWN Biznes. [dostęp 2012-12-25].
  11. Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 191,192. ISBN 978-83-04-04641-2.
  12. Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 216. ISBN 978-83-04-04641-2.
  13. Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 2010, s. 184. ISBN 978-83-04-04641-2.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]