Inkwizycja hiszpańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Inkwizycja Hiszpańska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Godło hiszpańskiej inkwizycji. Miecz po prawej stronie krzyża symbolizuje działanie wobec heretyków, a gałąź oliwna po lewej oznacza pojednanie z pokutnikami. Wokół godła napis «EXURGE DOMINE ET JUDICA CAUSAM TUAM. PSALM. 73», łac. Powstań Panie i rozsądź sprawę swoją

Inkwizycja hiszpańska – nazwa używana dla działającej we wczesnonowożytnej Hiszpanii odmiany inkwizycji, czyli kościelnej instytucji powołanej do walki z herezjami. Jej cechami wyróżniającymi były przede wszystkim wysoki stopień centralizacji i zależność od monarchii hiszpańskiej (a nie od papieża). Do tego dochodziły pewne odrębności proceduralne oraz specyficzny zakres zainteresowań. Średniowieczna inkwizycja papieska działała przeciwko autentycznym, chrześcijańskim ruchom heretyckim podważającym doktrynę Kościoła. Z kolei inkwizycja hiszpańska w niewielkim stopniu zajmowała się heretykami sensu stricto, lecz skupiała się na badaniu prawdziwości nawróceń dawnych wyznawców judaizmu i islamu lub szczerości wiary ich potomków, a ponadto czuwała nad przestrzeganiem zasad katolickiej moralności przez ogół wiernych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Inkwizycja hiszpańska została utworzona w 1480 przez hiszpańską parę królewską Ferdynanda II i Izabelę I. Przyczyną jej utworzenia były narastające w tym kraju napięcia pomiędzy tzw. „starymi chrześcijanami” (tj. miejscowymi Kastylijczykami i Katalończykami) a chrześcijanami pochodzenia żydowskiego. Ci ostatni, zwani marranami, byli podejrzewani o potajemne wyznawanie judaizmu (stąd nazywano ich też judaizantes). Zarzuty te wynikały po części z faktu, że wielu Żydów zostało ochrzczonych w wyniku pogromów, a nie dobrowolnej decyzji. Z kolei tych, którzy uczynili to dobrowolnie, podejrzewano o interesowność, gdyż chrzest otwierał przed nimi nowe możliwości działania. Marrani szybko przenikali do miejscowych elit politycznych, gospodarczych i kościelnych, budząc zawiść u „starych chrześcijan”. Narastające naciski ze strony tych ostatnich skłoniły w końcu parę królewską do zwrócenia się do papieża o zgodę na utworzenie inkwizycji, która miałaby badać oskarżenia o kryptojudaizm. Zgodę taką uzyskali od papieża Sykstusa IV 1 listopada 1478. W bulli z tego dnia papież nie tylko wyraził zgodę na utworzenie inkwizycji, ale także upoważnił parę królewską do samodzielnego dokonania nominacji. Nowy trybunał został utworzony w 1480 i rozpoczął swą działalność w Sewilli w 1481. W następnych latach utworzono kolejne trybunały, a od 1483 pracami inkwizycji w Hiszpanii kierował spowiednik królowej Tomás de Torquemada (1420–1498), który w latach 1484–1498 wydał szereg Instrukcji regulujących działanie trybunałów inkwizycyjnych[1].

Rycina przedstawiająca zabójstwo inkwizytora Pedra de Arbués. Został on kanonizowany, gdyż jego śmierć uznano za męczeńską. Postać tego inkwizytora była jeszcze w XVII wieku wzorem wiary dla wielu Hiszpanów

Działalność inkwizytorów wobec marranów szybko rzuciła strach na tę społeczność. Masowo wytaczane procesy, powszechna praktyka zatajania przed oskarżonym imion świadków, konfiskaty majątków i liczne (choć często ogłaszane zaocznie) wyroki śmierci wywołały silną opozycję nie tylko wśród samych konwertytów, ale także u części „starych chrześcijan”, szczególnie w Aragonii, gdzie postrzegano nową inkwizycję jako instytucję nie dającą się pogodzić z miejscowymi przywilejami (fueros). Wielu konwertytów próbowało odwoływać się do papieża. W rezultacie ich starań Sykstus IV w 1482 wydał dwie bulle potępiające nadużycia inkwizytorów. Wobec zdecydowanego poparcia dla inkwizycji ze strony pary królewskiej opór ten nie przyniósł żadnych efektów, a dokonane przez marranów zabójstwo inkwizytora Saragossy Piotra Arbuesa spowodowało zmianę nastrojów wśród „starych chrześcijan” w Aragonii. Inkwizycji sprzyjała także niekonsekwentna postawa Stolicy Apostolskiej, która pod wpływem interwencji pary królewskiej często odwoływała lub łagodziła swe interwencje na rzecz prześladowanych, a ostatecznie w 1487 papież Innocenty VIII scedował swe uprawnienia do rozpatrywania apelacji na Torquemadę. Dzięki temu hiszpańska inkwizycja ostatecznie uniezależniła się od Stolicy Apostolskiej, stając się instytucją państwową, choć o religijnym charakterze. W 1492 inkwizycja zainspirowała dekret pary królewskiej o wygnaniu z Hiszpanii wyznawców judaizmu. Masowe chrzty Żydów chcących pozostać w Hiszpanii, do jakich doszło przy tej okazji, doprowadziły do zwiększenia społeczności marranów, która pozostawała głównym obiektem zainteresowania inkwizytorów do około 1530[2].

W początkach XVI wieku doszło do konsolidacji inkwizycji, która stała się trwałym elementem hiszpańskiej rzeczywistości religijno-politycznej. Ze względów ekonomicznych zredukowano liczbę trybunałów, ściśle rozgraniczając obszary ich jurysdykcji. Zgłaszane w drugiej dekadzie stulecia próby pewnej reformy tej instytucji, w szczególności dotyczące zwiększenia jawności stosowanych przez nią procedur, zostały odrzucone[3]. Reguły postępowania wypracowane przez Torquemadę z niewielkimi tylko zmianami zostały utrzymane niemal do samego końca istnienia tej instytucji. Ostatnim istotnym uzupełnieniem w tym zakresie były Instrukcje wielkiego inkwizytora Fernando Valdesa z 1561[4].

W miarę rozrastania się posiadłości hiszpańskich w Europie i na świecie rozszerzał się zasięg działalności hiszpańskiej inkwizycji. Już w latach 1487–1492 utworzono trybunały na Sycylii i Sardynii. Ten pierwszy, począwszy od 1511 roku, prowadził bardzo intensywną działalność przeciwko zamieszkującym wyspę konwertytom żydowskim, wywołując opozycję wśród miejscowych elit. W 1570 utworzono trybunały dla hiszpańskich kolonii w Ameryce. Nie powiodły się natomiast, wskutek opozycji miejscowych społeczności, próby wprowadzenia hiszpańskiej inkwizycji w Neapolu, Niderlandach i Mediolanie[5].

Pedro Berruguete, Święty Dominik przewodniczy auto-da-fé, 1475. Przedstawienia malarskie dotyczyły zwykle tortur oraz palenia na stosie w czasie autos-da-fé.

Około 1530 kampania przeciwko marranom praktycznie się zakończyła. Inkwizycja zwróciła wówczas swą działalność w kierunku pilnowania ortodoksji i moralności „starych chrześcijan”. Represjom, na ogół stosunkowo łagodnym, poddane zostały niezbyt liczne środowiska mistyków (alumbrados) oraz zwolennicy niektórych renesansowych prądów umysłowych (zwł. erazmianie), podejrzewani o odchylenia od katolickiej ortodoksji. Do swych kompetencji inkwizycja zastrzegła także takie występki jak wielożeństwo, molestowanie penitentek przez spowiedników, praktyki magiczne i inne podobne przesądy, a w Aragonii także „sodomia” (tj. homoseksualizm i zoofilia). Nieproporcjonalnie duży odsetek osób oskarżonych o występki przeciwko moralności stanowili cudzoziemcy oraz ludzie zaliczani do „marginesu społecznego”. Liczną kategorię spraw stanowiło tzw. „mędrkowanie” (proposiciones), czyli nieortodoksyjne opinie wygłaszane przez zwykłych katolików, oraz bluźnierstwa. Z wyjątkiem sodomii większość tych występków traktowano bardzo łagodnie, choć sporadycznie zdarzały się wyroki śmierci wobec alumbrados czy osób oskarżonych o czary. W kwestii polowań na czarownice inkwizycja jednak już w 1526 przyjęła bardzo sceptyczną postawę i w większości tego typu spraw uniewinniała podejrzane lub nakładała symboliczne sankcje. W słynnym procesie czarownic w Kraju Basków w latach 1609–1611 inkwizycja, mimo początkowego zatwierdzenia kilku wyroków śmierci, ostatecznie doprowadziła do uśmierzenia masowej histerii wokół domniemanych czarownic. Wydane na podstawie tych doświadczeń regulacje z 1614 w dużym stopniu przyczyniły się do zakończenia polowań na czarownice w Hiszpanii[6].

Znacznie surowiej inkwizycja obchodziła się ze stosunkowo nielicznymi w Hiszpanii zwolennikami reformacji. Wykrycie w 1558 wspólnot luterańskich w Sewilli i Valladolid spowodowało błyskawiczną i bardzo brutalną reakcję. W czasie kilku autos-da-fé (aktów wiary) w latach 1559–1562 siedemdziesięciu siedmiu luteran spłonęło na stosie. Wobec przywódców luterańskich odstąpiono nawet od jednej z fundamentalnych zasad działania inkwizycji, polegającej na nie stosowaniu kary śmierci wobec heretyka, który okazał skruchę i nie był wcześniej karany. Egzekucje te spowodowały zduszenie hiszpańskiego protestantyzmu w zarodku. Procesy przeciwko prawdziwym i domniemanym luteranom inkwizycja wytaczała jeszcze przez następne 200 lat, jednak większość oskarżonych o to osób było cudzoziemcami, a po 1562 na terenie Hiszpanii nie wykryto już żadnych zorganizowanych wspólnot protestanckich. Wydaje się zresztą, że większość Hiszpanów oskarżonych po 1562 o „luteranizm” w rzeczywistości nie było protestantami, a zostali tak zakwalifikowani jedynie na podstawie nieopatrznie wygłoszonych poglądów, które w ocenie inkwizytorów korespondowały z poglądami Lutra lub innych reformatorów. W historię zwalczania wpływów reformacji w Hiszpanii wpisuje się natomiast proces arcybiskupa Toledo Bartolomeo Carranzy, wytoczony mu przez wielkiego inkwizytora Fernando Valdesa w 1559. Proces ten, naznaczony sporami jurysdykcyjnymi między Hiszpanią a Rzymem, po wielu perypetiach zakończył się uniewinnieniem arcybiskupa przez papieża Grzegorza XIII w 1576[7]. Od 1559 inkwizycja hiszpańska, wzorem Świętego Oficjum w Rzymie, zaczęła wydawać własny Indeks ksiąg zakazanych, często różniący się od rzymskiego. Nie wydaje się jednak, by inkwizycja w Hiszpanii przywiązywała większą wagę do swej roli cenzorskiej, a badania historyczne dowodzą, że gros zakazanej literatury krążyło po kraju bez przeszkód[8].

Indeks ksiąg zakazanych, Madryt, 1583

Masowe chrzty hiszpańskich Maurów w Kastylii w 1502 i w Aragonii w 1526 doprowadziły do powstania licznej społeczności morysków. Przymusowy charakter tych chrztów powodował, że podobnie jak w przypadku marranów podejrzewano morysków o potajemne wyznawanie islamu. Co więcej, morysków podejrzewano też o sprzyjanie muzułmańskiej Turcji, z którą Hiszpania toczyła walki na Morzu Śródziemnym. Działalność inkwizycji w ciągu całego XVI wieku była stałym elementem presji wywieranej na tę społeczność, by zaakceptowała narzuconą im wiarę. Wysiłki te nie dały jednak zadowalających rezultatów i w 1609 podjęto ostatecznie decyzję o wygnaniu morysków z Hiszpanii[9].

Przyłączenie Portugalii do hiszpańskiego imperium w 1580 spowodowało napływ tamtejszych chrześcijan żydowskiego pochodzenia do Hiszpanii. Portugalscy konwertyci liczyli na to, że hiszpańska inkwizycja, która od pół wieku w niewielkim stopniu zajmowała się potomkami nawróconych Żydów, nie będzie ich prześladować tak jak utworzona w latach 1536–1547 inkwizycja portugalska. Nadzieje te jednak nie ziściły się, wręcz przeciwnie, imigracja ta doprowadziła do ponownego ożywienia kampanii prześladowań judaizantów w Hiszpanii, która trwała aż do około 1730. Jednym z najbardziej dramatycznych epizodów tej kampanii były masowe egzekucje na Majorce w 1691, gdzie 37 tamtejszych judaizantes (tzw. Chuetas) spalono na stosie. Do ostatniej większej serii procesów przeciwko judaizantom doszło w latach 1721–1727[10].

XVIII wiek to okres powolnego, ale postępującego upadku inkwizycji w Hiszpanii. Na ten stan rzeczy wpłynęły kryzys finansowy, mniej entuzjastyczne nastawienie nowej dynastii Burbonów (panującej od 1701) i wpływ idei oświeceniowych, zauważalny także wśród samych inkwizytorów. Po roku 1730 coraz rzadziej dochodziło do wytaczania formalnych procesów, większość spraw umarzano lub kończono nałożeniem prywatnej pokuty bez publicznego ogłaszania wyroku. Coraz rzadziej stosowano też areszt wobec podejrzanych, a około połowy XVIII stulecia zaprzestano stosowania tortur. W 1781 doszło do wykonania ostatniego w dziejach tej instytucji wyroku śmierci. Pod koniec wieku opracowano projekt gruntownej reformy całej instytucji, który jednak nie wszedł w życie. Jednocześnie inkwizycja wciąż była traktowana przez królów jako istotne ogniwo w systemie ustrojowym Hiszpanii. Burbonowie używali inkwizycji do trzymania w szachu „oświeceniowej” frakcji na dworze królewskim, a po wybuchu rewolucji francuskiej nakazali jej rozszerzenie cenzury na literaturę rewolucyjną[11].

Koszty związane z udziałem Hiszpanii w wojnach napoleońskich spowodowały konieczność wyprzedaży majątku wielu instytucji państwowych, w tym inkwizycji (1799). Krok ten położył kres finansowej niezależności inkwizycji i otworzył drogę do jej likwidacji[12]. Po raz pierwszy zniósł ją Józef Bonaparte 4 grudnia 1808 po zajęciu Madrytu przez wojska napoleońskie. Dekret ten wszedł jednak w życie tylko na terenach okupowanych przez Francuzów. 26 stycznia 1813 opozycyjne wobec Francuzów kortezy w Kadyksie również uchwaliły zniesienie inkwizycji, uznając dalsze jej funkcjonowanie za niezgodne z dopiero co uchwaloną konstytucją. Z krokiem tym nie pogodziła się jednak konserwatywna część społeczeństwa i już 21 lipca 1814 król Ferdynand VII Burbon przywrócił inkwizycję. Ostateczne jej zniesienie nastąpiło 9 marca 1820 w wyniku liberalnej rewolucji. Pomimo stłumienia tej rewolucji trzy lata później i powrotu konserwatystów do władzy, pod naciskiem Francji nie doszło do ponownego wskrzeszenia tej instytucji, choć sporadycznie procesy o herezję były wytaczane przed sądami biskupimi. W wyniku jednego z takich procesów w 1826 w Walencji doszło do powieszenia Cayetano Ripolla oskarżonego o deizm. Była ta ostatnia egzekucja za herezję na terenie Europy. Dekret królewski z 15 lipca 1834, potwierdzając zniesienie inkwizycji, zarządził konfiskatę całego pozostałego po niej majątku na rzecz państwa[13].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Obraz Virgen de los Reyes Católicos, na którym przedstawiono inkwizytora Kastylii Torquemadę klęczącego z królem Ferdynandem II oraz inkwizytora Aragonii Pedra de Arbués, klęczącego za królową

Na czele hiszpańskiej inkwizycji stał wielki inkwizytor (inkwizytor generalny) mianowany przez króla, ale zatwierdzany przez papieża. Od 1488 stał on czele Rady Najwyższej i Generalnej Inkwizycji (zwanej potocznie Suprema), która była organem wchodzącym w skład rządu królewskiego. Suprema składała się z wielkiego inkwizytora i kilku członków mianowanych przez króla. Była najwyższym sądem apelacyjnym w strukturze hiszpańskiej Inkwizycji, co potwierdził papież Leon X w 1516[14].

Supremie podlegały lokalne trybunały. Ich liczba początkowo była zmienna, ostatecznie jednak ukształtowało się 21 stałych trybunałów (w nawiasie data utworzenia):

Procedura[edytuj | edytuj kod]

Procedura stosowana przez hiszpańską inkwizycję była zbliżona do tej stosowanej przez inkwizycję w średniowieczu. Zadaniem inkwizycji hiszpańskiej, podobnie jak papieskiej, było w pierwszej kolejności nakłonienie heretyków do powrotu na łono Kościoła katolickiego, a dopiero w przypadku niepowodzenia wymierzanie im kar kryminalnych. Dlatego chcąc wszcząć śledztwo na danym obszarze, inkwizytorzy najpierw ogłaszali tak zwany czas łaski (30 do 40 dni), w trakcie którego wszyscy heretycy mogli przyznać się dobrowolnie bez obawy o swoje życie. W tym czasie zbierano też denuncjacje i ustalano krąg podejrzanych. Osoby, które skorzystały z „czasu łaski”, mogły liczyć na łagodne potraktowanie – wymierzano im na ogół typową kościelną pokutę (nakaz postów, odmawiania modlitw, noszenia oznak hańby, odbycia pielgrzymki itd.), ewentualnie karę chłosty lub grzywny[15]. Po roku 1500 praktyka dotycząca okresów łaski została w znacznej mierze (choć nie całkowicie) zaniechana. Ustalana była po prostu lista przestępstw podlegających denuncjacji, rokrocznie odczytywana w danym okręgu („edykt wiary”), bez ustanawiania szczególnych terminów. Osoby które dobrowolnie zgłaszały się do inkwizytora i przyznawały się do opisanych w niej czynów uzyskiwały pokutę na zasadach, jak dawniej w okresach łaski[16].

Po upływie okresu łaski wszczynano właściwą procedurę sądową. Na podstawie uzyskanych zeznań kompletowano listę podejrzanych, którzy trafiali na czas procesu do aresztu. Majątek podejrzanych podlegał na czas procesu sekwestracji i z niego czerpano środki na utrzymanie podejrzanego w areszcie[17]. Podstawowymi dowodami były zeznania świadków oraz samych oskarżonych. Przesłuchania prowadził inkwizytor w obecności co najmniej dwóch innych duchownych. Przesłuchiwani, niezależnie od tego, czy byli podejrzanymi czy tylko świadkami, musieli przysiąc na Ewangelię, że będą mówić prawdę o związkach z herezją, zarówno swoich, jak i innych osób, także już zmarłych. Zeznania były protokołowane. Przesłuchania podejrzanego miały na celu skłonienie go do przyznania się do winy. Przyznanie się do winy postrzegano z jednej strony jako koronny dowód w sprawie, a z drugiej – jako wstęp do nawrócenia heretyka. Jeśli oskarżony się nie przyznawał, do jego skazania teoretycznie wymagano zeznań co najmniej dwóch wiarygodnych świadków, jednak znane są przypadki skazywania na podstawie zeznań tylko jednego świadka. Imiona świadków zatajano przed oskarżonym, co było jednym z najczęściej krytykowanych elementów procedury inkwizycyjnej[18].

Oskarżonemu przysługiwały pewne możliwości obrony przed zarzutami. Prawdopodobnie najskuteczniejszą z nich było prawo sporządzania listy „śmiertelnych wrogów”. Zeznania takich osób nie mogły stanowić dowodu w jego sprawie. Wskazanie danej osoby jako śmiertelnego wroga wymagało jednak uzasadnienia ze strony oskarżonego. Ponadto oskarżony mógł powoływać własnych świadków, jednak w praktyce było to utrudnione, gdyż osoby zeznające w obronie oskarżonych o herezję ściągały na siebie ryzyko podejrzenia o sprzyjanie herezji. Oskarżony miał wgląd w obciążające go zeznania, jednak protokoły te udostępniano mu dopiero po usunięciu z nich informacji mogących ujawnić tożsamość świadków. Ponadto inkwizycja hiszpańska od samego początku swego istnienia uznawała, że każdy oskarżony ma prawo do korzystania z usług obrońcy, co w średniowiecznej inkwizycji nie zawsze było honorowane. Reguły udzielania pomocy prawnej były jednak obwarowane licznymi restrykcjami, które znacznie osłabiały znaczenie tego uprawnienia. Zadaniem adwokata nie była bowiem obrona jego klienta, lecz pomoc w ustaleniu prawdy i zapobieżenie ewentualnemu skazaniu osoby niewinnej. Z tego względu, z chwilą, gdy adwokat doszedł do wniosku, że oskarżony jest winny zarzucanych mu herezji, zobowiązany był odstąpić od dalszej obrony; ponadto inkwizytor mógł cofnąć zgodę na udział obrońcy, jeśli uznał, że wina oskarżonego jest w dostateczny sposób udowodniona. Prawo kanoniczne zabraniało bowiem udzielania pomocy prawnej heretykom. W sprawach o herezję adwokatów nie obowiązywała tajemnica zawodowa, wręcz przeciwnie, byli oni zobowiązani ujawnić inkwizytorom obciążające oskarżonego informacje, które uzyskali udzielając mu pomocy prawnej. Ponadto oskarżony z reguły nie miał możliwości wyboru prawnika, lecz musiał zaakceptować osobę wyznaczoną mu przez inkwizytora. Począwszy od XVI wieku obrońcami zostawali najczęściej urzędnicy trybunału inkwizycyjnego[19].

Przedstawiciele Kościoła przewodniczą torturom w okresie hiszpańskiej inkwizycji

W toku procesu dopuszczalne było stosowanie tortur. Teoretycznie można je było stosować tylko raz, ale w praktyce często obchodzono ten zakaz, traktując kolejne sesje tortur jako „kontynuację”, a nie powtórne zastosowanie. Podobnie jak w sądach świeckich, zeznania uzyskane w ten sposób mogły stanowić dowód tylko, gdy zostały dobrowolnie potwierdzone przez oskarżonego już po zakończeniu tortur. Hiszpańska inkwizycja stosowała je jednak stosunkowo rzadko w porównaniu ze świeckim sądownictwem w Hiszpanii, a asortyment stosowanych przez nią tortur był stosunkowo skromny. Dopuszczalne były w zasadzie tylko trzy metody:

  • garrucha, strappado (podnoszenie przy pomocy liny przywiązanej do związanych na plecach rąk)
  • toca (kneblowanie w położeniu „do góry nogami” i podduszanie strumieniem wody)
  • potro (mocne krępowanie ramion sznurem i zaciskanie go tak, aby wrzynał się w ciało).

Zauważalny jest jednak dość wysoki (rzędu ponad 30%) odsetek torturowanych w przypadku niektórych kategorii przestępstw, a mianowicie judaizantów oraz sodomitów. Około połowy XVIII inkwizycja hiszpańska zaprzestała stosowania tortur, jednak dopiero w 1816 zostały one formalnie zakazane[20].

Kary[edytuj | edytuj kod]

Karą przewidzianą za herezję, zgodnie z ustawodawstwem cesarza Fryderyka II, zaakceptowanym następnie przez papieży Grzegorza IX i Innocentego IV, było spalenie żywcem na stosie. Ponieważ jednak celem inkwizycji, według prawa kanonicznego, miało być w pierwszej kolejności doprowadzenie heretyka do pojednania z Kościołem, kara ta miała zastosowanie tylko do osób konsekwentnie odmawiających podporządkowania się Kościołowi. Jeżeli oskarżony okazał skruchę i wyrzekł się herezji, otrzymywał rozgrzeszenie. Jako karę wymierzano wówczas typowe środki pokutne, które mógł nałożyć także zwykły kapłan w przypadku popełnienia przez penitenta grzechu śmiertelnego, jak np. odmawianie modlitw, post, noszenie oznak hańby, pielgrzymka, kara pieniężna, chłosta itp. W poważniejszych (w oczach inkwizytorów) przypadkach skazywano na więzienie lub galery. Karę więzienia orzekano na ogół bezterminowo, przeważnie jednak uchylano ją już po kilku miesiącach i zamieniano na wolnościowe środki pokutne. Inkwizytorzy często udzielali zgody na przerwę w wykonywaniu kary ze względów zdrowotnych[21]

Auto-da-fé „Akt wiary” – ceremonia ogłoszenia wyroków przez inkwizycję w Madrycie w 1680 w obecności króla Karola II; obraz Francisco Rizi, Prado

Jeśli oskarżony konsekwentnie trwał przy swoich poglądach, albo mimo przekonujących w oczach inkwizytorów dowodów winy dalej zaprzeczał zarzutom, inkwizycja skazywała go na śmierć. Z reguły na karę śmierci skazywano także osoby, które po uprzednim rozgrzeszeniu ponownie popadły w herezję (tzw. relapsos), nawet, jeśli powtórnie okazały skruchę. Teoretycznie inkwizytorzy, jako osoby duchowne, nie mieli prawa do orzekania kary śmierci, toteż formalnie jedynie przekazywali skazańca władzy świeckiej w celu wymierzenia mu „stosownej kary”, jednak nigdy nie było najmniejszych wątpliwości, że pod tym eufemizmem kryje się kara śmierci na stosie. Wyrok śmierci zawsze łączył się z orzeczeniem konfiskaty majątku skazańca[22].

Zbiegłych podejrzanych automatycznie uznawano za heretyków i skazywano zaocznie na śmierć (in absentia). W czasach nowożytnych, w przypadku wydania wyroku na zbiegów, palono na stosie ich kukłę lub portret (spalenie in effigie), co nie wykluczało oczywiście realnego wykonania egzekucji (in persona) w razie ich ujęcia; liczba wyroków zaocznych była szczególnie duża w ciągu pierwszych lat działalności inkwizycji hiszpańskiej. Szczątki zmarłych heretyków były ekshumowane i najczęściej palone. Wyroki tego rodzaju z reguły pociągały za sobą konfiskatę majątku skazańca[23].

Zagrożenie karą śmierci i konfiskatą majątku z zasady nie dotyczyło drobnych wykroczeń przeciwko wierze i moralności (bluźnierstwo, bigamia, przesądy itp.), które w czasach nowożytnych stanowiły znaczny odsetek spraw rozpatrywanych przez trybunały inkwizycyjne[24].

Wyroki ogłaszano na publicznych ceremoniach pokutnych, zwanych auto-da-fé.

Liczba ofiar[edytuj | edytuj kod]

Dokładna liczba ofiar inkwizycji w Hiszpanii nie jest i prawdopodobnie nigdy nie będzie znana, gdyż jej archiwa są niekompletne, zwłaszcza dla okresu sprzed roku 1560. Mimo tych braków archiwa inkwizycji hiszpańskiej należą do najlepiej zachowanych archiwów sądowych epoki wczesnonowożytnej i na ich podstawie podejmuje się próby oszacowania przybliżonej liczby jej ofiar.

Okres 1480–1539[edytuj | edytuj kod]

Dokumentacja działalności inkwizycji w okresie pierwszych pięćdziesięciu lat zawiera największe luki. Oryginalne dokumenty procesowe w większości nie zachowały się do naszych czasów, stąd głównym źródłem oceny dla tego okresu są relacje z autos-da-fé. Istnieją stosunkowo dokładne i w miarę kompletne dane dla krajów korony aragońskiej[25]:

  • Saragossa (1484–1530) – 130 spalonych in persona i 116 in effigie
  • Teruel (1485–1488)[26] – 12 spalonych in persona i 40 in effigie
  • Tortosa (1485–1492)[26] – 9 spalonych in persona i 32 in effigie
  • Barcelona (1488–1530) – 34 spalonych in persona (oraz 445 in effigie do 1510 r.)
  • Majorka (1488–1530) – 80 spalonych in persona i 446 in effigie
  • Sycylia (1511–1530) – 128 spalonych in persona i 212 in effigie
  • Walencja (1484–1530) – 225 spalonych in persona i 430 in effigie[27]

Brak danych jedynie dla trybunału na Sardynii. Utworzono go w 1492, jednak nie zachowały się prawie żadne dane o jego działalności aż do połowy XVI wieku[28].

Dla Kastylii dane są znacznie mniej kompletne:

  • Valladolid (1489–1492) – 50 spalonych in persona i 6 in effigie[29]
  • Ciudad Real (1483–1485) – 52 spalonych in persona i 220 in effigie[30]
  • Toledo (1485–1530) – 283 spalonych in persona (oraz ponad 500 spalonych in effigie do 1501 r.)[31]
  • Sewilla (1481–1524) – 248 spalonych in persona[32] (oraz ponad 700 in effigie[33])
  • Avila (1490–1500)[26] – 75 spalonych in persona i 27 in effigie[34]
  • Cuenca (1489–1530) – 223 spalonych in persona i 7 in effigie[35]
  • Las Palmas (1505–1530) – 8 spalonych in persona i 8 in effigie[36]
  • Salamanka (1488)[26] – 1 egzekucja in persona[37]
  • Kordoba (1483–1516) – 264 spalonych in persona i 24 in effigie[38]
  • Estremadura:
    • Guadalupe (1485–1486)[26] – 53 spalonych in persona i 73 in effigie[39] oraz 16 skazanych na więzienie
    • Belalcazar (1486)[26] – 31 spalonych in persona i 76 in effigie[40]
    • Fregenal de la Sierra (1491–1511) - 26 egzekucji persona, 169 in effigie[41]
  • Durango (ok. 1508) – 11 spalonych in persona, 7 in effigie[42]

Katalog procesów inkwizycyjnych trybunału w Murcji informuje jedynie o 11 procesach przed rokiem 1540, w tym jednym spaleniu in persona (w 1496) i dziewięciu in effigie oraz jednej karze grzywny[43].

Brytyjski historyk Henry Kamen ocenia, że do roku 1530 w całej Hiszpanii około 2000 osób zostało straconych z wyroku inkwizycji, a o wiele więcej zostało potępionych zaocznie lub pośmiertnie i spalono ich in effigie[44]. Szacunek ten jest dziś najbardziej rozpowszechniony w literaturze naukowej[45]. Biorąc jednak pod uwagę, że w świetle powyżej przytoczonych danych udokumentowanych egzekucji jest ponad 1900, szacunek ten pozostawia bardzo niewielki margines dla luk w dokumentacji[46]. Jeśli za punkt wyjścia przyjąć natomiast całościowy szacunek hiszpańskiego historyka Ricardo García Cárcel[47], na pierwsze 50 lat działalności inkwizycji przypadłoby około 2,5–3,5 tysięcy egzekucji in persona.

Okres 1540–1700[edytuj | edytuj kod]

Okres od 1540 do 1700 jest najlepiej udokumentowany z uwagi na zachowane serie dorocznych raportów składanych Supremie przez trybunały lokalne. Raporty te (tzw. relaciones de causas), sporadyczne jeszcze w latach 30. XVI wieku, od 1540 napływały coraz bardziej regularne, a od roku 1560 stały się normą[48].

Statystyki Montera[edytuj | edytuj kod]

William Monter ocenia, że w ciągu 200 lat (1530–1730) inkwizycja hiszpańska spaliła około 1250 osób, podaje też szczegółowe statystyki egzekucji in persona dla 14 z 20 lokalnych trybunałów w latach 1570–1625[49]:

  • Saragossa – 200
  • Walencja – 77
  • Barcelona – 13
  • Nawarra – 76
  • Sycylia – 18
  • Majorka – 0
  • Llerena – 23
  • Murcja – 11
  • Galicja – 12
  • Sewilla – 24 (lub 29[50])
  • Toledo – 25
  • Cuenca – 19
  • Granada – 24
  • Kordoba – 13

Łącznie 535 (lub 540[50]) egzekucji w ciągu 55 lat. Zestawienie to nie obejmuje jednak trybunałów w Valladolid, Las Palmas i na Sardynii oraz trzech trybunałów w Ameryce (Lima, Meksyk i Cartagena). Trybunał w Limie przeprowadził w ciągu tych 55 lat 19 egzekucji[51], trybunał w Meksyku 22[52], a trybunał w Cartagenie tylko 1 egzekucję (w 1622 r.)[53]. W Las Palmas odbyły się w tym czasie trzy egzekucje (w 1587, 1614 i 1615)[54], a na Sardynii osiem[55]. Trybunał w Valladolid Monter oszacował na około 20 egzekucji w latach 1570–1625. Razem daje to około 600 egzekucji we wszystkich trybunałach między rokiem 1570 a 1625.

Statystyki Henningsena i Contrerasa[edytuj | edytuj kod]

W latach 70. XX wieku historycy Jaime Contreras i Gustav Henningsen podjęli próbę dokonania kompleksowego podsumowania działalności trybunałów hiszpańskiej inkwizycji w latach 1540–1700, zarówno jeśli chodzi o klasyfikację czynów zarzucanych oskarżonym, jak i statystyki wydanych wyroków. Sklasyfikowali oni 44 674 procesów, w tym 18 860 o herezję i 25 814 o inne występki. W ich wyniku 826 osób stracono a 778 spalono in effigie, w tym:

  • 1540–1559 – 47 egzekucji in persona i 28 in effigie na 2322 procesy
  • 1560–1614 – 637 egzekucji in persona i 545 in effigie na 27 910 procesów
  • 1615–1700 – 142 egzekucje in persona i 205 in effigie na 14 443 procesy

Dane te zawierają jednak poważne luki, gdyż opierają się wyłącznie na raportach sporządzanych przez lokalne trybunały dla Supremy, które zwłaszcza w pierwszym podokresie napływały nieregularnie i nie obejmowały wszystkich prowadzonych spraw, zwłaszcza tych drobniejszych. Co więcej, nie wszystkie relaciones de causas się zachowały, np. dla trybunału w Cuenca nie zachowały się w ogóle, i z tego względu Contreras i Henningsen w ogóle pominęli go w swym zestawieniu, pomimo że zachowały się oryginalne dokumenty procesowe tego trybunału. Gustav Henningsen ocenia, że zachowane relaciones de causas obejmują niewiele ponad połowę wszystkich spraw rozpatrywanych przez inkwizycję w tym okresie i rzeczywistą ich liczbę szacuje na około 87 tysięcy[56]. William Monter podaje liczbę około 1000 straconych w latach 1530–1630 i około 250 w latach 1630–1730[57]. W świetle danych przedstawionych w tabeli poniżej, szacunek Montera wydaje się jednak za niski. Jeśli przypuszczenia Henningsena co do rzeczywistej liczby procesów w latach 1540–1700 są poprawne i przyjąć proporcjonalnie wyższą liczbę egzekucji, to oznaczałoby to, że w tym okresie inkwizycja hiszpańska spaliła około 1600 osób[58].

Dane według zachowanych relaciones de causas przedstawiają się następująco:

Trybunał Liczba zachowanych relaciones de causas z okresu 1540–1700[59] Liczba procesów udokumentowana w relaciones de causas[60] Wyroki śmierci in persona według relaciones de causas[61] Wyroki śmierci in effigie według relaciones de causas[62]
Barcelona 94 3047 37 27
Nawarra 130 4296 85 59
Majorka 96 1260 37 25
Sardynia 49 767 8 2
Saragossa 126 5967 200 19
Sycylia 101 3188 25 25
Walencja 128 4540 78 75
Cartagena (utworzony 1610) 62 699 3 1
Lima (utworzony 1570) 92 1176 30 16
Meksyk (utworzony 1570) 52 950 17 42
Sekretariat Aragonii łącznie 930 25 890 520 291
Wyspy Kanaryjskie 66 695 1 78
Kordoba 28 883 8 26
Cuenca 0 0 0 0
Santiago de Compostela (utworzony 1560) 83 2203 19 44
Grenada 79 4157 33 102
Llerena 84 2851 47 89
Murcja 66 1735 56 20
Sewilla 47 1962 96 67
Toledo[63] 108 3740 40 53
Valladolid 29 558 6 8
Sekretariat Kastylii łącznie 590 18 784 306 487
Suma 1520 44 674 826 778

Rzeczywiste dane są bez wątpienia znacznie większe:

Trybunał Szacowana rzeczywista liczba spraw w latach 1540–1700 (w zaokrągleniu)[64] Udokumentowana liczba egzekucji w latach 1540–1700[65]
Barcelona 5000 53[66]
Nawarra 5200 90[66]
Majorka 2100 38[67]
Sardynia 2700 Co najmniej 21[68]
Saragossa 7600 250[66]
Sycylia 6400 52[66]
Walencja 5700 Co najmniej 93[66]
Cartagena (utworzony 1610) 1100 3
Lima (utworzony 1570) 2200 31[51]
Meksyk (utworzony 1570) 2400 47[52]
Sekretariat Aragonii łącznie Około 40 000 678
Wyspy Kanaryjskie 1500 3[69]
Kordoba 5000 Co najmniej 27[70]
Cuenca 5202[71] Co najmniej 34[72]
Santiago de Compostela (utworzony 1560) 2700 17[73]
Grenada 8100 Co najmniej 72[74]
Llerena 5200 Co najmniej 47
Murcja 4300 Co najmniej 190[75]
Sewilla 6700 Co najmniej 138[76]
Toledo[77] 5500 Co najmniej 66[78]
Valladolid 3000 Co najmniej 57[79]
Sekretariat Kastylii łącznie Około 47 000 Co najmniej 651
Suma Około 87 000 Co najmniej 1329

Okres po roku 1700[edytuj | edytuj kod]

1701–1746[edytuj | edytuj kod]

Tabela wyroków ogłoszonych na publicznych autos-da-fé w Hiszpanii w latach 1701–1746[80]:

Trybunał Liczba autos da fe Egzekucje in persona Egzekucje in effigie Kary pokutne Suma
Barcelona 4 1 1 15 17
Nawarra 1 1 0 0 1
Majorka 3 0 0 11 11
Saragossa 1 0 0 3 3
Walencja 4 2 0 49 51
Wyspy Kanaryjskie 0 0 0 0 0
Kordoba 13 17 19 125 161
Cuenca 7 7 10 35 52
Santiago de Compostela 4 0 0 13 13
Grenada 15 36 47 369 452
Llerena 5 1 0 45 46
Madryt 4 11 13 46 70
Murcja 6 4 1 106 111
Sewilla 15 16 10 220 246
Toledo 33 6 14 128 148
Valladolid 10 9 2 70 81
Suma 125 111 117 1235 1463

W latach 1701–1746 w całej Hiszpanii spalono zatem sto jedenaście osób in persona i sto siedemnaście in effigie na ogólną liczbę 1463 wyroków skazujących, przy czym w ciągu pięciolecia 1721–1725 odbyło się 66 z ogólnej liczby 125 autos-da-fé i ogłoszono na nich łącznie 1091 wyroków skazujących, w tym 93 wyroki śmierci in persona oraz 83 in effigie[81]. Statystyka ta nie obejmuje jednak trybunałów we Włoszech i w Ameryce, nie uwzględnia także spraw zakończonych w inny sposób niż publicznym wyrokiem na auto-da-fé. W Meksyku i Limie odbyło się w tym okresie po jednej egzekucji in persona (odpowiednio w 1715[82] i 1736[51]), a w Limie także cztery in effigie (w 1736[83]).

Okres po 1746[edytuj | edytuj kod]

Francisco Goya, Trybunał Inkwizycji, ok. 1812-15
Francisco Goya, Procesja biczowników, ok. 1812-19

Juan Antonio Llorente (1756–1823) podaje, że za panowania Ferdynanda VI Burbona (1746–1759), w Hiszpanii na 34 autos-da-fé 10 osób skazano na śmierć, a 170 skazano na kary pokutne[84]. Z kolei za panowania Karola III (1759–1788) i Karola IV (1788–1808) odbyło się tylko 10 autos da fe, podczas których ogłoszono 4 wyroki śmierci i ukarano 56 penitentów[85]. Llorente nie precyzuje danych o egzekucjach, nie ulega jednak wątpliwości, że podane liczby obejmują wyroki śmierci zarówno in persona, jak i in effigie[86]. Wiadomo, że jedna egzekucja in persona odbyła się w Kordobie w 1749[87], w 1752 w Llerena siedem osób spalono in effigie, a rok później w Walencji jedną osobę także spalono in effigie[88]. Jedna egzekucja in persona odbyła się też w Barcelonie w 1753[89]. W 1763 w Llerena odbyły się prawdopodobnie dwie egzekucje in persona[90]. Ostatnią egzekucję in persona wykonano 24 sierpnia 1781 w Sewilli, gdzie spalono heretycką mistyczkę Marię de los Dolores Lopez[91], natomiast ostatnia egzekucja in effigie odbyła się w Cuence w 1802[92].

Statystyki Llorentego nie uwzględniają kar pokutnych nakładanych na podsądnych intra muros, tj. prywatnie, a nie na autos-da-fé, jak również wyroków wydanych przez trybunały amerykańskie. W Meksyku na autos-da-fé w 1767, 1768 i 1795 spalono dwie osoby in effigie (obie w 1795) i ukarano 24 penitentów[93].

W latach 1780–1820 inkwizycja hiszpańska rozpatrzyła łącznie 6569 spraw, z czego znikoma część zakończyła się publicznym wyrokiem, a wiele zostało umorzonych lub zawieszonych[94].

W końcowym okresie działalności inkwizycji w latach 1814–1820 nie zapadły żadne wyroki śmierci, jednak jeszcze w 1826 roku w Walencji powieszono oskarżonego o deizm nauczyciela Cayetano Ripolla. Z tego względu Ripoll jest uważany za ostatnią ofiarę hiszpańskiej inkwizycji, choć nie jest to zbyt ścisłe, gdyż instytucja ta formalnie nie istniała już od sześciu lat, a wyrok na Ripolla wydał sąd biskupi[95].

Całościowe statystyki dla wybranych trybunałów[edytuj | edytuj kod]

  • Trybunał w Madrycie (1649–1820) – 23 egzekucje in persona, 16 in effigie[96].
  • Trybunał na Wyspach Kanaryjskich (1504–1820) – 11 egzekucji in persona i 110 in effigie[69].
  • Trybunał w Meksyku (1570–1820) – 48 egzekucji in persona i 125 in effigie[52]
  • Trybunał w Limie (1570–1820) – 32 egzekucje in persona[51] i 20 in effigie[97]

Podsumowanie[edytuj | edytuj kod]

Całkowitą liczbę procesów przeprowadzonych przez inkwizycję hiszpańską w latach 1480–1820 hiszpański historyk Ricardo García Cárcel ocenia na co najmniej 125 tysięcy, a najprawdopodobniej około 150 tysięcy; liczbę egzekucji ocenia na 3,5%, tj. 4375–5250[98]. Szacunek ten koresponduje z powyższymi danymi cząstkowymi. Francisco Bethencourt natomiast przyjmuje liczbę około 200 tysięcy procesów i około 12 tysięcy wyroków śmierci, niestety w swej pracy nie czyni różnicy między egzekucjami in persona i in effigie[99].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. I, Londyn 1906, s. 145 i nast.; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 34–47; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 56–65; L. Biały, s. 23 i nast.
  2. O pierwszych latach hiszpańskiej inkwizycji zob. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. I, Londyn 1906, s. 160 i nast.; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 47–73; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 59 i nast.; L. Biały, s. 34–52.
  3. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. I, Londyn 1906, s. 215 i nast.; L. Biały, s. 58–63; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 75–78.
  4. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 124–125.
  5. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 118–121; szerzej zob. H. Ch. Lea, The Inquisition in the Spanish Dependencies, Londyn 1922.
  6. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 235–260; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 131–133; Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. IV, Londyn 1907, s. 1–247, 316–383; W. Monter, Frotniers of heresy, passim; L. Biały, s. 195–241.
  7. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. III, Londyn 1907, s. 411–479; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 83–100; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 105–110, 128–129; L. Biały, s. 175–194.
  8. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 101–130; zob. też L. Biały, s. 242–259.
  9. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. III, Londyn 1907, s. 317–410; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 198–212; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 102–104, 130–131; L. Biały, s. 155–174.
  10. H. Ch. Lea: A History of the Inquisition of Spain. vol. III, Londyn 1907, s. 231–316; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 261–280; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 133-136; L. Biały, s. 141–154.
  11. Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. IV, Londyn 1907, s. 298–315, 385–398; J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 137–143; L. Biały, s. 279 i nast.; J. A. Llorente, The History of the Inquisition of Spain, Londyn 1826, s. 524–565.
  12. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 143–144.
  13. H. Ch. Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. IV, Nowy Jork 1907, s. 399–469; Francisco Bethencourt: The Inquisition. A global history 1478–1834. Cambridge University Press 2009, s. 419–424.
  14. H.Ch. Lea, A History of the Inquisition of Spain, vol. II, Nowy Jork 1906, s. 161–203; H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 131–138.
  15. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 35, 81; H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, Warszawa 2005, s. 165.
  16. Grzegorz Ryś: Inkwizycja. s. 87; H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, Warszawa 2005, s. 165 i nast.
  17. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 81-82, 86-87, 125; H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 174-177, 181.
  18. Zob. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 86-88; H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 182-183.
  19. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 87; Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. III, s. 42-50; H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 182.
  20. H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 177-180; Henry Charles Lea: History of the Inquisition of Spain. vol. III, s. 1-35; J. A. Llorente, The history of the Inquisition of Spain, Londyn 1826, s. 64-65, 572-573.
  21. H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 185-189.
  22. H. Kamen, Inkwizycja hiszpańska, s. 189-190.
  23. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 78; P. Kras, Ad abolendam..., s. 408-410.
  24. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, s. 186-187, 235 i nast.
  25. W. Monter, Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily, Cambridge 1990, s. 15 i 21.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 Trybunał tymczasowy.
  27. Dane szacunkowe, zob. W. Monter, Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily, Cambridge 1990, s. 15 i 21 (tabela oraz przypis 36).
  28. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, W-wa 2002, s. 119. William Monter, Frontiers of heresy, pominął go w ogóle w swych rozważaniach.
  29. Henry Charles Lea, A History of the Inquisition of Spain, Vol. 4, Book 9, Ch. 2, s. 522.
  30. ibid. s. 520 + przypis nr 121.
  31. Linda Martz, A Network of Converso Families in Early Modern Toledo, 2003, s. 63-64; Paolo Bernardini, Norman Fiering, The Jews and the Expansion of Europe to the West, Berghahn Books, 2004, s. 130.
  32. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 303.
  33. Por. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, s. 61-62.
  34. H. Ch. Lea, A History of the Inquisition of Spain Volume 1, Ch. 4, s. 172.
  35. Herman P. Salomon, Spanish marranism re-examined, w: Sefarad, Tom 67,Wydania 1-2, Instituto „Arias Montano”, s. 115 przyp. 12.
  36. H. Ch. Lea, The Inquisition in the Spanish Dependencies, Londyn 1908, s. 141-144 i 155.
  37. N. Roth, Conversos, Inquisition, and the Expulsion of the Jews from Spain, 2002, s. 249.
  38. Acción inquisitorial contra los judaizantes en Córdoba y crisis eclesiástica (1482-1508); FRANCISCO I. QUEVEDO SÁNCHEZ, ENGAÑO GENEALÓGICO Y ASCENSO SOCIAL. LOS JUDEOCONVERSOS CORDOBESES, [w:] De la tierra al cielo. Líneas recientes de investigación en Historia Moderna, Saragossa, 2013, s. 809-827.
  39. H.Ch.Lea, A History of the Inquisition of Spain Volume 1, Ch. 4, s. 171
  40. Bartolomé Bennassar, Inquisición española: poder político y control social, Editorial Crítica, 1981, s. 34.
  41. FERMÍN MAYORGA: LA COMUNIDAD JUDÍA EN FREGENAL A FINALES DEL SIGLO XV, [w:] Alcántara, 67 (2007): s. 25-88
  42. Superstición y brujería en el Duranguesado a fines de la Edad Media: ¿Amboto 1507?
  43. Juan Blazquez Miguel, Catalogo de los processos inquisitoriales del Tribunal del Santo Oficio de Murcia, w: Murgetana, nr 74, 1987, s. 5-109.
  44. H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 62.
  45. Zob. np. W. Monter, Anticlericalism and the early Spanish Inquisition, [w:] Anticlericalism in Late Medieval and Early Modern Europe, BRILL, 1993, s. 238; H. Rawlings, The Spanish Inquisition, 2004, s. 15.
  46. Kamen uzyskał tę liczbę w następujący sposób: dla trybunałów aragońskich przyjął dane Williama Montera, natomiast dla Kastylii wziął za punkt wyjścia dane dla trybunału w Toledo, które przemnożył razy pięć (Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, s. 62). Wydaje się, że Kamen mógł nie uwzględnić w dostatecznym stopniu małych trybunałów tymczasowych w Kastylii, które mimo ograniczonego czasu działalności i obrania siedzib w mniej ważnych ośrodkach skazywały na śmierć całkiem sporą liczbę marranów, np. trybunały w Guadalupe i Belalcázar, choć istniały zaledwie po kilka miesięcy, skazały na stos aż 84 osoby, nie licząc egzekucji in effigie. Ponadto Kamen podał tę liczbę dla trybunałów „w Hiszpanii”, a inkwizycja hiszpańska działała w tym okresie także na Sycylii.
  47. Por. Andrea Del Col, Inquisizione in Italia, Mediolan 2006, s. 234.
  48. Francisco Bethencourt, The Inquisition. A Global History, 1478–1834, Cambridge University Press, s. 332, 335-339.
  49. W. Monter, Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily, Cambridge 1990, s. 48–49, 53 i 329.
  50. 50,0 50,1 Monter, s. 48, podaje dla Sewilli liczbę jedynie 24 egzekucji, jednak Victoria González de Caldas, Judíos o cristianos?, Universidad de Sevilla, 2000, s. 528, podaje dla tego samego okresu 29 egzekucji.
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 Museo de la Inquisición y del Congreso.
  52. 52,0 52,1 52,2 Zob. H. Ch. Lea, The Inquisition in the Spanish Dependencies, Londyn 1922, s. 204 i nast. oraz The Catholic Encyclopedia: Mexico.
  53. B. Moses, The Spanish Dependencies in South America, Routledge, 1966, s. 346.
  54. H. Ch. Lea, The Inquisition in the Spanish Dependencies, Londyn 1908, s. 155.
  55. Gustav Henningsen, The Database of the Spanish Inquisition. The relaciones de causas project revisited, [w:] Heinz Mohnhaupt, Dieter Simon, Vorträge zur Justizforschung, Vittorio Klostermann, 1992, s. 58; por. Francisco Bethencourt, The Inquisition. A Global History, 1478–1834, Cambridge University Press, s. 338, 340.
  56. Gustav Henningsen, „The Database of the Spanish Inquisition. The relaciones de causas project revisited”, [w:] Heinz Mohnhaupt, Dieter Simon, Vorträge zur Justizforschung, Vittorio Klostermann, 1992, s. 43–85.
  57. W. Monter, Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily, Cambridge 1990, s. 53.
  58. Zob. Andrea Del Col, Inquisizione in Italia, Mediolan 2006, s. 236.
  59. Henningsen, The Database of the Spanish Inquisition, s. 84.
  60. Henningsen, The Database of the Spanish Inquisition, s. 58.
  61. Henningsen, op.cit., s. 58.
  62. Henningsen, op.cit., s. 58.
  63. Statystyki dla Toledo obejmują także trybunał w Madrycie, wyodrębniony około 1650 roku.
  64. Henningsen, s. 84.
  65. Dane dla Sekretariatu Aragońskiego są najprawdopodobniej kompletne jeśli chodzi o liczbę egzekucji, niewielkie braki mogą dotyczyć jedynie trybunału w Walencji i być może trybunału sardyńskiego. W przypadku trybunałów z Sekretariatu Kastylijskiego – z wyjątkiem Wysp Kanaryjskich i Composteli – podane liczby należy traktować jako minimalne z uwagi na luki w dokumentacji.
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 W. Monter, op.cit., s. 327.
  67. W. Monter, s. 309 i 329.
  68. Liczba ta obejmuje 13 osób spalonych w 1565([1]) oraz 8 wyroków śmierci persona ujawnionych w relaciones de causas.
  69. 69,0 69,1 Francisco Fajardo Spínola, La actividad procesal del Santo Oficio. Algunas consideraciones sobre su estudio, Manuscrits 17, 1999, s. 114.
  70. Liczba ta obejmuje jednego protestanta spalonego w 1567 (E. Schäffer, Beiträge zur Geschichte des Spanischen Protestantismus, Bd. 2, Gütersloh 1902, s. 41-42), 13 spalonych w latach 1570–1625 (W. Monter, op.cit., s. 48), 5 spalonych w 1627, kolejnych 5 spalonych w 1655 (H. Kamen, Inkwizycja Hiszpańska, W-wa 2005, s. 266) oraz 3 spalonych żywcem w 1665 (Miriam Bodian, Dying in the law of Moses: crypto-Jewish martyrdom in the Iberian world, Indiana University Press 2007, s. 219). Zachowane Relaciones de causas dla Kordoby pochodzą z okresu 1570–1670, zawierają jednak sporo luk.
  71. Zob. Henningsen, s. 68.
  72. 4 judaizantów między 1553 a 1558 (W. Monter, Frontiers of heresy, s. 37–38 przyp. 22), 1 francuski protestant w 1561 (W. Monter, s. 233), 19 w latach 1570–1625 (W. Monter, s. 48) i 10 na auto da fe w 1654 (Heinrich Graetz, History of the Jews, Vol. V, 2009, s. 91).
  73. Dwóch judaizantów skazanych na śmierć w 1678 zostało straconych na auto da fe w Madrycie w 1680 (H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. III, s. 300) i są uwzględnieni w rubryce dla Toledo i Madrytu.
  74. Liczba ta obejmuje 7 osób straconych ok. 1545 (H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. III, s. 189), 9 osób spalonych w latach 1550-1552 (Flora García Ivars, La represión en el tribunal inquisitorial de Granada, 1550-1819, wyd. Akal, 1991, s. 194), 14 osób spalonych w latach 60. XVI wieku (W. Monter, s. 44 i 233), 24 między 1570 a 1625 (W. Monter, s. 48), 12 spalonych na auto da fe w 1654 (Heinrich Graetz, History of the Jews, Vol. V, 2009, s. 92) i 6 spalonych na auto da fe w 1672 (A. J. Saraiva, H. P. Salomon, I. S. D. Sassoon: The Marrano Factory: The Portuguese Inquisition and Its New Christians 1536–1765. Leiden – Boston – Kolonia: BRILL, 2001, s. 217 przyp. 62).
  75. 154 w latach 1557-1568 (J. L. Morales y Marin: El Alcazar de la Inquisicion en Murcia, s. 40), 11 w latach 1570–1625 (W. Monter, s. 48) i 25 w latach 1686-1699 (Consuelo Maqueda Abreu, El auto de fe, Madryt 1992, s. 97).
  76. Liczba ta obejmuje 10 egzekucji w 1540 (The Conversos and Moriscos in Late Medieval Spain and Beyond: Volume Two: The Morisco Issue, BRILL 2012, s. 85), 2 egzekucje na auto da fe w 1545 (W.Monter, s. 38), 114 na autos da fe pomiędzy 1559 a 1660 (Victoria González de Caldas, Judíos o cristianos?, Universidad de Sevilla, 2000, s. 528) i 12 na autos da fe między 1666 a 1695 (Consuelo Maqueda Abreu, El auto de fe, Madryt 1992, s. 99–100). Wg Henningsena i Contrerasa relaciones de causas z Sewilli pochodzą z lat 1555-1699, ale zawierają wiele luk.
  77. Statystyki dla Toledo obejmują także trybunał w Madrycie, wyodrębniony około 1650 roku.
  78. 13 spalonych na autos da fe w latach 1555–1569 (E. Schäffer, Beiträge zur Geschichte des Spanischen Protestantismus, Bd. 2, Gütersloh 1902, s. 79-91), 25 spalonych w latach 1570–1625 (W. Monter, s. 48), 2 spalonych w latach 1648–1699 (zob. H. Ch. Lea, A History of the Inquisition of Spain, vol. IV, Nowy Jork 1907, s. 524; por. Joaquín Pérez Villanueva & Bartolomé Escandell Bonet (red.), Historia de la Inquisición en España y América, Tom 1, Madryt 1984, s. 1395.), oraz 26 spalonych na autos da fe w Madrycie w 1632 i 1680 (H. Ch. Lea, A History of the Inquisition of Spain, vol. III, Nowy Jork 1907, s. 228).
  79. Liczba ta obejmuje 6 egzekucji podanych przez Henningsena i Contrerasa dla okresu 1620–1670, 26 osób spalonych na dwóch autos-da-fé w 1559 roku i 2 spalonych w 1561 (W. Monter, s. 41, 44 i 233), 15 spalonych między 1562 a 1567 (E. Schäffer, Beiträge zur Geschichte des Spanischen Protestantismus, Bd. 3, Gütersloh 1902, s. 131), 3 spalonych w 1588 (Dizionario storico dell'Inquisizione, Piza 2010, s. 1640) i 5 spalonych w 1691 (H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. III, s. 197). Nadto Monter, s. 48 przyp. 37, szacuje, że w latach 1570–1625 mogło się odbyć kolejnych 20 egzekucji, przyjmując, że skoro pozostałe trybunały w Kastylii dokonały w tym okresie od 11 (Murcja) do 25 (Toledo) egzekucji, to skala egzekucji w Valladolid musiała być podobna.
  80. Teofanes Egido, Las modificaciones de la tipologia: nueva estructura delictiva, w: Joaquín Pérez Villanueva & Bartolomé Escandell Bonet (red.), Historia de la Inquisición en España y América, Tom 1, Madryt 1984, s. 1395.
  81. Beatriz Comella, La inquisición española, Ediciones Rialp, 1998, s. 101–102; oraz Ricardo García Cárcel, VEINTE AÑOS DE LA HISTORIOGRAFÍA SOBRE LA INQUISICIÓN, Walencja 1996, s. 235; W. Monter, Frontiers of heresy, s. 310.
  82. The Catholic Encyclopedia: Mexico.
  83. c24.
  84. J. A. Llorente, Histoire critique de l’inquisition d’Espagne, tom 4, Paryż 1818, s. 51.
  85. J. A. Llorente, Histoire critique de l’inquisition d’Espagne, tom 4, Paryż 1818, s. 93.
  86. J. Testas, G. Testas, Inkwizycja, Warszawa 1994, s. 97–98.
  87. Frederic David Mocatta, Jews of Spain and Portugal and the Inquisition, Kessinger Publishing, 2003 (reprint książki z 1877), s. 103.
  88. H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. III, s. 91 (Llerena) i 479 (Walencja).
  89. Joan Badá Elías, El Tribunal de la Inquisición en Barcelona, ¿un Tribunal peculiar?, w: Revista de la Inquisición, vol. 2, Madrid, 1992, s. 117; [2], s. 84.
  90. Jean-François Bourgoing, Modern state of Spain, tom 1, Londyn 1808, s. 350; co do liczby straconych por. J. A. Llorente, Histoire critique de l’inquisition d’Espagne, tom 4, Paryż 1818, s. 269.
  91. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 141; H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. IV, s. 90. J. A. Llorente, Histoire critique de l’inquisition d’Espagne, tom 4, Paryż 1818, s. 270 przyp. 1, błędnie podaje, że została ona stracona 7 listopada 1781, bez wątpienia chodzi jednak o tę samą osobę.
  92. H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. III, s. 208.
  93. H. Ch. Lea, The Inquisition in the Spanish Dependencies, Londyn 1922, p. 272-273.
  94. H. Ch. Lea, History of the Inquisition of Spain, Nowy Jork 1907, vol. IV, s. 177.
  95. J. Edwards, Inkwizycja hiszpańska, s. 150. Warto jednak zauważyć, że w trybunale biskupim zasiadał były inkwizytor Walencji Miguel Toranzo i faktycznie to on prowadził śledztwo przeciwko Ripollowi.
  96. Juan Blazquez Miguel, Catálogo de procesos inquisitoriales del Tribunal de Corte, Revista de la Inquisición: (intolerancia y derechos humanos), ISSN 1131-5571, Nº 3, 1994, s. 205-258.
  97. 16 wyroków przed 1700 (Henningsen, s. 58) oraz 4 w 1736 (José Toribio Medina: Historia del Tribunal de la Inquisición de Lima: 1569-1820, Capítulo XXIV).
  98. Ricardo García Cárcel, VEINTE AÑOS DE LA HISTORIOGRAFÍA SOBRE LA INQUISICIÓN, Walencja 1996, s. 234; zob. też Andrea Del Col, Inquisizione in Italia, Mediolan 2006, s. 234.
  99. Francisco Bethencourt, The Inquisition. A Global History, 1478–1834, Cambridge University Press, s. 444.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • V. Messori, Czarne karty Kościoła, Katowice 1998 (r. 1: Hiszpania, inkwizycja i czarna legenda).
  • G. Ryś, Inkwizycja, Kraków 1997.
  • L. Biały, Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Warszawa 1989.
  • hr. J. Tyszkiewicz, Inkwizycja hiszpańska, wyd. Ostoja 2006.
  • W. Monter, Frontiers of Heresy: The Spanish Inquisition from the Basque Lands to Sicily, Cambridge 1990.
  • Heinz Mohnhaupt, Dieter Simon, Vorträge zur Justizforschung, Vittorio Klostermann, 1992.
  • Henry Charles Lea, A History of the Inquisition of Spain, Vol. 1-4, Macmillan 1906-1907 (dostępna online).
  • Henry Kamen, Inkwizycja hiszpańska. Rewizja historyczna, Wyd. [PIW] 2005 (fragment).