Iperyty azotowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Iperyty azotowe (HN) – organiczne związki chemiczne, chlorowcopochodne amin alifatycznych o budowie i toksyczności zbliżonej do iperytu siarkowego. Są zaliczane do parzących bojowych środków trujących, jednak nie zostały one nigdy użyte w walce[1][2], a obecnie prawdopodobieństwo ich użycia przez wojsko lub terrorystów jest znikome[3].

Iperytami azotowymi są nazywane przeważnie trzy związki, znajdujące się w wykazie 1. Konwencji o zakazie broni chemicznej[4]:

Czwartym iperytem azotowym jest tris(2-chlorobutylo)amina (HN-4)[5][6], która, jak i wiele pozostałych związków z tej grupy, jest mało znana i rzadko wymieniana w literaturze.

Dawniej w polskiej literaturze specjalistycznej iperyty azotowe były czasem nazywane „azotoiperytami”[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W latach 20. i 30. XX wieku, iperyty azotowe stosowano w czeskich i niemieckich zakładach farmaceutycznych do otrzymywania czwartorzędowych związków amoniowych[8]. W 1922 roku Laboratorium Toksykologiczne Uniwersytetu Chicagowskiego przebadało ponad 1500 nowych związków, z których 15 wybrano do dalszych badań – były wśród nich iperyty azotowe[9]. W 1935 roku Kyle Ward opublikował pracę, w której opisał parzące działanie tych związków[10]. Chemical Warfare Service przeprowadziło przed II wojną światową badania iperytów azotowych, z których wynikało jednak, że odznaczają się słabszym działaniem parzącym od iperytu siarkowego[11].

Z początkiem wojny o zainteresowaniu III Rzeszy iperytami azotowymi dowiedział się wywiad aliancki. Chemical Warfare Service, National Defense Research Committee i brytyjskie laboratoria rozpoczęły szersze badania nad tymi związkami i wybrały trzy z nich (HN-1, HN-2, HN-3) jako najbardziej odpowiednie do użycia bojowego. Wielka Brytania skoncentrowała się na HN-2 i HN-3, natomiast Stany Zjednoczone – na HN-1. W 1942 roku w Edgewood Arsenal zbudowano niewielką instalację pilotażową, a uzyskane dzięki niej dane pozwoliły na otworzenie w 1943 roku w Pine Bluff Arsenal zakładu zdolnego do produkcji 1 tony HN-1 dziennie. Przez cztery następne miesiące zakład ten wyprodukował około 100 ton iperytu, głównie w celu zmylenia wywiadu niemieckiego, po czym został zamknięty[12]. Badania nad iperytami azotowymi prowadzono także w ZSRR[2].

Jednocześnie, od 1942 roku, Louis Goodman i Alfred Gilman (Wydział Farmakologiczny Uniwersytetu Yale) badali iperyty azotowe pod względem możliwości ich wykorzystania w leczeniu nowotworów. Z końcem roku chlormetyna została podana pierwszemu pacjentowi z mięsakiem limfatycznym, u którego po miesiącu leczenia zaobserwowano całkowite ustąpienie choroby. Pomimo późniejszego nawrotu nowotworu chlormetyna stała się pierwszym lekiem cytostatycznym stosowanym w chemioterapii i dała początek serii leków stosowanych do czasów obecnych[13].

W III Rzeszy wyprodukowano łącznie, przez całą II wojnę światową, około 2000 ton HN-3[14], który służył do wypełniania 105 mm i 150 mm artyleryjskich pocisków chemicznych oraz 150 mm rakiet[2][12]. Po klęsce nazistów wyprodukowany przez nich iperyt azotowy został niemal całkowicie zniszczony przez aliantów[15], jednak 2700 niemieckich rakiet, wypełnionych HN-3, przetransportowano drogą morską do Stanów Zjednoczonych[16].

Po 1945 roku niewiele krajów badało lub produkowało iperyty azotowe dla celów militarnych, głównie z tego powodu, że iperyt siarkowy okazał się równie łatwy w produkcji i skuteczniejszy[15]. Pozostałe zapasy tych środków były niszczone, m.in. poprzez zatapianie. Przykładami tego typu działań było zatopienie iperytu azotowego wraz z luizytem z Sunny Point Naval Pier w marcu i z Concord Naval Weapons Station w maju 1958 roku[17].

Przed rozpadem Jugosławii w 1991 roku Jugosłowiańska Armia Ludowa, oprócz produkcji m.in. iperytu siarkowego, sarinu, BZ, CS i chloroacetofenonu, przypuszczalnie eksperymentowała z iperytami azotowymi[18]. Według raportu Defence Intelligence Staff również wojsko irackie w latach 90. prawdopodobnie miało możliwość produkcji iperytu azotowego[19]. Obecnie nie są znane żadne informacje sugerujące, aby iperyty azotowe znajdowały się w posiadaniu jakiegokolwiek państwa lub ugrupowania terrorystycznego[20].

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Iperyty azotowe są mniej trwałe (od 3 dni do tygodnia w lecie i do kilku tygodni w zimie[21]) i mają słabszy zapach (opisywany zazwyczaj jako rybi[22]) od iperytu siarkowego, jednak mogą być stosowane w niższych temperaturach[23]. W stanie czystym iperyty azotowe są bezbarwnymi oleistymi cieczami, które z czasem żółkną a następnie brązowieją[24]. Hydrolizują z wytworzeniem odpowiednich hydroksyamin[25]. Alkalia przyśpieszają tę reakcję[26].

Nitrogen mustard hydrolysis.svg

Pod ciśnieniem atmosferycznym rozkładają się przed osiągnięciem przewidywanej temperatury wrzenia[27] na stabilne produkty[25]. Są słabo rozpuszczalne w wodzie, dobrze w rozpuszczalnikach organicznych[27]. Z kwasami łatwo tworzą sole[26].

Działanie[edytuj | edytuj kod]

Toksyczność iperytów azotowych [mg·min/m³][27]
Metoda HN-1 HN-2 HN-3
LCt50 (inhalacja) 1500 3000 1500
LCt50 (skóra) 20 000 brak danych 10 000
ICt50 (skóra) 9000 6000–9500 2500

Pomimo pewnych różnic pomiędzy iperytami azotowymi a iperytem siarkowym ogólny mechanizm działania i objawy wynikające z narażenia są bardzo podobne[28]. Zbliżone mechanizmy działania, a zwłaszcza zdolność do niszczenia komórek, sugerowały, że iperyty azotowe mogą być potencjalnymi lekami przeciwnowotworowymi. Badania wykazały zmniejszanie się guzów nowotworowych po terapii chlormetyną (HN-2), która stała się jednym z najskuteczniejszych leków przeciwnowotworowych. Była stosowana przez wiele lat, jednak z czasem została wyparta przez mniej toksyczne i skuteczniejsze leki[15][22][29]. Istotnym czynnikiem było też przygotowanie preparatu do podania dożylnego pacjentowi, które było kłopotliwe z uwagi na ryzyko poparzeń u personelu przygotowującego lek, gdyż chlormetyna była stabilna jedynie w postaci suchej[30].

Toksykokinetyka[edytuj | edytuj kod]

Wchłanianie[edytuj | edytuj kod]

Iperyty azotowe mogą przedostać się do organizmu głównie poprzez absorpcję przez skórę oraz błony śluzowe dróg oddechowych i oczu.

Badania wpływu czasu narażenia, temperatury i wilgotności na absorpcję par dwóch iperytów azotowych – HN-1 i HN-3 – wykazały podobieństwo do iperytu siarkowego, m.in. zwiększoną absorpcję przy wzroście temperatury i wilgotności. Stwierdzono, że wchłanianie tych związków przez skórę liniowo wzrasta z upływem czasu (5–20 min dla HN-1, 30–60 min dla HN-3)[31].

Wyznaczone współczynniki penetracji skóry wynoszą:

  • dla HN-1 – 0,8 mg/cm²/min w temperaturze 21,7–22,2 °C i przy wilgotności względnej 50–52%,
  • dla HN-3 – 0,18 mg/cm²/min w 22,2–22,8 °C i przy wilgotności 45–48%[31].

Wzrost temperatury powoduje szybsze wchłanianie – w temperaturze ok. 30 °C współczynniki penetracji wynoszą:

  • 5,2 mg/cm²/min (30–30,6 °C, 47–49%) dla HN-1,
  • 0,3 mg/cm²/min (29,4 °C, 47–48%) dla HN-3[31].

Metabolizm i wydalanie[edytuj | edytuj kod]

Większość danych dotyczących metabolizmu iperytów azotowych dotyczy HN-2, z uwagi na jego przeszłe stosowanie jako leku cytostatycznego[32]. W badaniach in vitro z użyciem HN-2 oraz homogenatów wątroby szczurów i królików stwierdzono, na podstawie tworzenia się formaldehydu, że główną drogą metabolizmu jest N-dealkilacja (do 7% w 120 min)[33]. Występowała także utrata jednego z łańcuchów chloroetylowych. Nie stwierdzono metabolitów powstałych z iperytu azotowego sprzężonego z glutationem[32].

W środowisku wodnym iperyty azotowe hydrolizują, tworząc odpowiednie hydroksyaminy, i w takiej postaci są wydalane z organizmu[32].

Toksykodynamika[edytuj | edytuj kod]

Mechanizm działania[edytuj | edytuj kod]

Zasadniczym czynnikiem toksyczności iperytów azotowych, zbliżonym do iperytu siarkowego, jest tworzenie cyklicznych jonów amoniowych w obecności rozpuszczalników polarnych, np. wody[34]. Jony mogą reagować z nukleofilami, m.in. z azotem w zasadach azotowych kwasów nukleinowych i grupami tiolowymi w białkach i peptydach. Mechanizm działania iperytów azotowych nie został do tej pory ostatecznie wyjaśniony, jednak istnieje kilka hipotez, m.in. alkilowanie DNA lub RNA, niekorzystny wpływ na glutation, błony komórkowe (sieciowanie białek, zaburzenia transportu jonów) lub cytoplazmę (uwalnianie enzymów lizosomalnych)[35]. We wstępnych badaniach na myszach, którym podawano dootrzewnowo HN-2, zaobserwowano zmiany w płucach, wskazujące na stres oksydacyjny i zaburzenia procesów detoksykacji, co wskazuje na słuszność tych hipotez[36].

Nitrogen mustard alkylation.svg

W badaniach in vitro HN-2 wiąże się kowalencyjnie z resztą Cys34 ludzkiej albuminy osocza krwi. Nie wykazano tego w badaniach in vivo, jednak tworzenie się podobnych adduktów z albuminą zaobserwowano u chorych na nowotwory, leczonych melfalanem i cyklofosfamidem[37]. HN-2 alkiluje również reszty histydynowe hemoglobiny[38]. Iperyt nor-azotowy reaguje z N-końcowymi cząsteczkami waliny w hemoglobinie[39].

Iperyty azotowe tworzą addukty z DNA. Alkilowanie DNA w wodzie prowadzi do powstania czterech głównych produktów powstałych w wyniku alkilowania guaniny w pozycji N7 i adeniny w pozycji N3 oraz sieciowania, w wyniku którego powstają dwa addukty pomiędzy parami zasad – guanina-guanina i guanina-adenina[40].

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Iperyty azotowe działają na błony śluzowe oczu, nosa i dróg oddechowych w podobny sposób do działania iperytu siarkowego. Są mniej toksyczne dla skóry niż iperyt siarkowy[23], jednak działają szybciej na oczy[41]. W przeciwieństwie do iperytu siarkowego, istnieje niewiele informacji o śmiertelności zwierząt wskutek narażania na te związki[42].

Iperyty azotowe powodują oparzenia skóry i dróg oddechowych oraz uszkodzenia oczu. Na podstawie badań przeprowadzonych wśród ochotników uszeregowano trzy podstawowe iperyty azotowe (HN-1, HN-2 i HN-3) pod względem działania parzącego. Różnice były niewielkie, jednak najsilniejszym działaniem parzącym odznaczał się HN-3, a najsłabszym – HN-2[43]. Wilgoć, także pot, nasilają objawy skórne. Uszkodzenia oczu w stopniu obezwładniającym pojawiają się przy znacznie słabszym narażeniu, niż to, które powoduje wystąpienie uszkodzeń skóry[42].

Przy narażeniu na iperyty azotowe okres utajenia wynosi od kilku godzin przy objawach ocznych do kilku dni przy oparzeniach[42].

Iperyty azotowe są środkami alkilującymi o potwierdzonej mutagenności. Badania na myszach i szczurach wykazały także teratogenność iperytów azotowych i ich chlorowodorków[44][45][46]. Związki te przyczyniają się także do powstawania u tych zwierząt nowotworów, głównie raka płuc i chłoniaków, po podaniu podskórnym, dootrzewnowym i dożylnym, jak również poprzez absorpcję skórną. Dane o rakotwórczości u ludzi ograniczają się do informacji o powstawaniu raka kolczystokomórkowego skóry po terapeutycznym podaniu iperytu azotowego w leczeniu grzybicy, ziarniniaków i łuszczycy. Z tego też powodu, u osób leczonych iperytem azotowym występuje zwiększone ryzyko zachorowania na nowotwory, m.in. na przewlekłą białaczkę szpikową. Międzynarodowa Agencja Badania Raka uznaje iperyty azotowe za substancje grupy 2A, czyli prawdopodobnie rakotwórcze dla człowieka, opierając tę ocenę na ograniczonych danych o rakotwórczości u ludzi i dostatecznych – u zwierząt[47].

Pierwsza pomoc i leczenie[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieje odtrutka na zatrucie iperytami azotowymi. Poszkodowanego należy odciąć od źródła narażenia, a skażone części ciała natychmiast dekontaminować. Zatrucia można leczyć jedynie objawowo, a w razie potrzeby podtrzymywać funkcje życiowe[48][49]. Stosowanie przeciwutleniaczy w terapii jest obecnie obiektem badań[50].

Pochodne[edytuj | edytuj kod]

Skuteczność chlormetyny w terapii przeciwnowotworowej oraz jej wysoka toksyczność zmusiły do szukania mniej trujących leków[13]. Obecnie niektóre pochodne iperytów azotowych, o znacznie mniejszej toksyczności, są z powodzeniem wykorzystywane w chemioterapii, a mechanizmy ich działania są analogiczne do iperytów azotowych[51].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 935.
  2. 2,0 2,1 2,2 Leszek Konopski: Historia broni chemicznej. Warszawa: Bellona, 2009, s. 62. ISBN 9788311116436.
  3. Chemical Warfare Agents. Chemistry, Pharmacology, Toxicology, and Therapeutics. s. 24.
  4. Schedule 1 of The Chemical Weapons Convention (ang.). Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej. [dostęp 2011-07-20].
  5. James B. Crippin: Explosives and Chemical Weapons Identification. Boca Raton: CRC Press, 2006, s. 161. ISBN 9780849333385.
  6. Jared Ledgard: A Laboratory History of Chemical Warfare Agents. Wyd. 2. 2006, s. 144. ISBN 9780615136455.
  7. Ministerstwo Obrony Narodowej: Bojowe środki chemiczne. Podręcznik. Wyd. 2. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1953, s. 57.
  8. Eric Croddy, Clarisa Perez-Armendariz, John Hart: Broń chemiczna i biologiczna. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 2003, s. 138. ISBN 8320428173.
  9. R. Albright: Cleanup of Chemical and Explosive Munitions. s. 52.
  10. Kyle Ward. The Chlorinated Ethylamines—A New Type of Vesicant. „J. Am. Chem. Soc.”. 57 (5), s. 914–916, 1935. doi:10.1021/ja01308a041. 
  11. T.P. Dawson, W.J.H.B. Wells, C.W. MacFarlan. Preparation and Vesicant Action of Tris(B-chloroethyl)amine and Tris(B-chloroethyl)amine Hydrochloride. „Edgewood Arsenal Technical Report”. 281, 1939-03-22.  Cyt. za: L.P. Brophy, W.D. Miles, R.C. Cochrane: The Chemical Warfare Service: From Laboratory to Field. s. 69.
  12. 12,0 12,1 L.P. Brophy, W.D. Miles, R.C. Cochrane: The Chemical Warfare Service: From Laboratory to Field. s. 69–70.
  13. 13,0 13,1 John Curtis: From the field of battle, an early strike at cancer (ang.). Yale Medicine. Summer 2005. [dostęp 2011-08-26].
  14. Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 20.
  15. 15,0 15,1 15,2 Weapons of Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History. s. 188.
  16. History of Chemical Warfare. W: Medical Aspects of Chemical Warfare. Shirley D. Tuorinsky (red.). Falls Church, Waszyngton: Office of the Surgeon General, U.S. Army; Borden Institute, Walter Reed Army Medical Center, 2008, s. 54. ISBN 9780160815324.
  17. R. Albright: Cleanup of Chemical and Explosive Munitions. s. 88.
  18. K. Coleman: A History of Chemical Warfare. s. 112.
  19. K. Coleman: A History of Chemical Warfare. s. 116.
  20. Robert Noyes: Chemical Weapons Destruction and Explosive Waste/Unexploded Ordnance Remediation. Noyes Publication, 1996, s. 6. ISBN 0815514069.
  21. J.R. Cashman: Emergence Response Handbook for Chemical and Biological Agents and Weapons. s. 206.
  22. 22,0 22,1 Weapons of Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History. s. 319.
  23. 23,0 23,1 Albert J. Mauroni: Chemical and Biological Warfare. A Reference Handbook. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2007, s. 151. ISBN 9781598840285.
  24. Jerzy Mazur: iperyty azotowe [w:] 1000 słów o chemii i broni chemicznej. Zygfryd Witkiewicz (red.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, s. 124–125. ISBN 8311073961.
  25. 25,0 25,1 Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 599.
  26. 26,0 26,1 Aleksandra Stachlewska-Wróblowa: Analiza skażeń chemicznych. Wyd. II poprawione. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985, s. 200.
  27. 27,0 27,1 27,2 Steven L. Hoenig: Compendium of Chemical Warfare Agents. Springer, 2007, s. 26–35. ISBN 9780387346267.
  28. Weapons of Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History. s. 185.
  29. Medical Management of Chemical Casualties Handbook. Wyd. 3. Aberdeen Proving Grounds: Chemical Casualty Care Division. U.S. Army Medical Research Institute of Chemical Defense, 2000.Cyt. za: Chemical Warfare Agents. Chemistry, Pharmacology, Toxicology, and Therapeutics. s. 65.
  30. J.K. Podlewski, A. Chwalibogowska-Podlewska: Leki wspólczesnej terapii. Państwowe Zakłady Wydawnictw Lekarskich, 1988, s. 117.
  31. 31,0 31,1 31,2 The penetration of vesicant vapors into human skin. Office of Scientific Research and Development Report No. 4855. National Defense Research Committee, Rockefeller Institute for Medical Research, 1945-03-24.Cyt. za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 98.
  32. 32,0 32,1 32,2 Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 137.
  33. Eberhard G. Trams, Moreshwar V. Nadkarni. Studies on the N-Dealkylation of Nitrogen Mustard and Triethylenediamine by Liver Homogenates. „Cancer Research”. 16, s. 1069–1075, 1956 (ang.). [dostęp 2011-08-24].  Cyt. za: Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 137.
  34. S.M. Somani: Toxicokinetics and toxciodynamics of mustard. W: Chemical Warfare Agents. S.M. Somani (red.). New York: Academic Press, 1992.Cyt. za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 99.
  35. P.J. Gray: A literature review on the mechanism of action of sulphur and nitrogen mustard. Materials Research Laboratory Technical Report 89-24. Victoria, Australia: DSTO Materials Research Laboratory, 1989.Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 99.
  36. N. Elsayed, S. Omaye. Pulmonary biochemical alterations induced by systemic administration of nitrogen mustard. „Toxicologist”. 90, s. 392, 2006.  Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 99.
  37. Daan Noort, Albert G. Hulst, Rob Jansen. Covalent binding of nitrogen mustards to the cysteine-34 residue in human serum albumin. „Archives of Toxicology”. 76 (2), s. 83–88, 2002. doi:10.1007/s00204-001-0318-2. PMID 11914777.  Cyt. za: Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 137–138.
  38. Leslie W.M. Fung, Chien Ho, Eugene F. Roth, Ronald L. Nagel. The Alkylation of Hemoglobin S by Nitrogen Mustard. High Resolution Proton Nuclear Magnetic Resonance Studies. „Journal of Biological Chemistry”. 250 (12), s. 4786–4789, 1975. PMID 1141230 (ang.). [dostęp 2011-08-24].  Cyt za: Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 138.
  39. H. Thulin, V. Zorcec, D. Segerbäck, A. Sundwall i inni. Oxazolidonylethyl adducts to hemoglobin and DNA following nornitrogen mustard exposure. „Chemico-Biological Interactions”. 99 (1–3), s. 263–275, 1996. doi:10.1016/0009-2797(95)03674-1. PMID 8620574.  Cyt za: Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 138.
  40. Martin R. Osborne, Derry E.V. Wilman, Philip D. Lawley. Alkylation of DNA by the Nitrogen Mustard Bis-(2-chloroethyl)methylamine. „Chemical Research in Toxicology”. 8 (2), s. 316–320, 1995. doi:10.1021/tx00044a018. PMID 7766817.  Cyt za: Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. T. Marrs (red.). s. 138.
  41. Chemical Warfare Agents. Chemistry, Pharmacology, Toxicology, and Therapeutics. s. 13.
  42. 42,0 42,1 42,2 Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101–102.
  43. E.M.K. Geiling, R.K. Cannan, W. Bloom: Toxicity of chemical warfare agents. NDRC-IMPR-9-4-1-17. National Defense Research Committee, 1944-07.Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101.
  44. C.H. Danforth, E. Center. Nitrogen mustard as a teratogenic agent in the mouse. „Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine”. 86, s. 705–707, 1954. doi:10.3181/00379727-86-21207.  Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101.
  45. D. Haskin. Some effects of nitrogen mustards on the development of the external body form in the fetal rat. „The Anatomical Record”. 102 (4), s. 493–511, 1948. doi:10.1002/ar.1091020407.  Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101.
  46. M.L. Murphy, A. Del Moro, C. Lacon. The comparative effects of five polyfunctional alkylating agents on the rat fetus, with additional notes on the chick embryo. „Annals of the New York Academy of Sciences”. 68, s. 762–782, 1958. doi:10.1111/j.1749-6632.1958.tb42639.x.  Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101.
  47. IARC Monograph on the Evaluation of the Carcinogenic Risk of Chemicals to Man: Overall Evaluation of Carcinogenicity: An Updating of IARC Monographs. T. 1–42, Dodatek 7. Lyons, France: International Agency for Research on Cancer, 1987, s. 67, 259–260, 398.Cyt za: Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 101.
  48. J.R. Cashman: Emergence Response Handbook for Chemical and Biological Agents and Weapons. s. 289.
  49. Bruce W. Clements: Disasters and Public Health. Planning and Response. Butterworth–Heinemann, 2009, s. 104. ISBN 9781856176125.
  50. Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. s. 104.
  51. J.C. Dacre, M. Goldman. Toxicology and pharmacology of the chemical warfare agent sulfur mustard. „Pharmacological Reviews”. 48, s. 289–326, 1996. PMID 8804107.  Cyt. za: Decontamination of Warfare Agents. André Richardt, Marc-Michael Blum (redaktorzy). Weinheim: Wiley-VCH, 2008, s. 208. ISBN 9783527317561.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło iperyt azotowy w Wikisłowniku
Wikimedia Commons
  • Kim Coleman: A History of Chemical Warfare. Palgrave Macmillan, 2005. ISBN 9781403934598.
  • Handbook of Toxicology of Chemical Warfare Agents. Ramesh C. Gupta (red.). Wyd. 1. Elsevier, 2009. ISBN 9780123744845.
  • Chemical Warfare Agents. Chemistry, Pharmacology, Toxicology, and Therapeutics. James A. Romano, Brain J. Lukey, Harry Salem (red.). Wyd. 2. CRC Press, 2008. ISBN 9781420046618.
  • Richard D. Albright: Cleanup of Chemical and Explosive Munitions: Locating, Identifying Contaminants, and Planning for Environmental Remediation of Land and Sea Military Ranges and Ordnance Dumpsites. William Andrew, 2008. ISBN 9780815515401.
  • Weapons of Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History. Eric A. Croddy, James J. Wirtz, Jeffrey A. Larsen (redaktorzy). T. 1: Chemical and Biological Weapons. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2005. ISBN 1851094954.
  • Chemical Warfare Agents. Toxicology and Treatment. Timothy C. Marrs, Robert L. Maynard, Frederick R. Sidell (redaktorzy). Wyd. 2. John Wiley & Sons, 2007. ISBN 9780470013595.
  • Leo P. Brophy, Wyndham D. Miles, Rexmond C. Cochrane: The Chemical Warfare Service: From Laboratory to Field. Washington, D.C.: Center of Military History. United States Army, 1988, seria: United States Army in World War II. The Technical Services.
  • John R. Cashman: Emergence Response Handbook for Chemical and Biological Agents and Weapons. Wyd. 2. Boca Raton: CRC Press, 2008. ISBN 9781420052657.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.