Irokezi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Irokezi
Haudenosaunee
Irokezi
Flaga Konfederacji Irokeskiej
Liczebność ogółem
125 000
Regiony zamieszkania
 Stany Zjednoczone
 Kanada
Języki
seneka, mohawk, oneida, onondaga, kajuga, tuskarora, angielski, francuski
Główne religie
chrześcijaństwo, Religia długich domów
Irokezi w XVII wieku

Irokezi (nazwa własna: Haudenosaunee) – liga plemion (Mohawków, Oneidów, Onandagów, Kajugów i Seneków, a od września 1722 także Tuskarorów) Indian Ameryki Północnej zamieszkujących tereny na wschód od Wielkich Jezior i na południe od Rzeki św. Wawrzyńca, czyli północną część stanów Nowy Jork, Pensylwanii i Maine, niemal cały stan Vermont oraz południowe obszary kanadyjskich prowincji Quebec i Ontario.

Irokezi posługują się językami irokeskimi należącymi do fyli makrosiouańskiej.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Iroquois (Aár-o-kwoi) pochodzi od algonkińskiej nazwy Irinakhoiw, czyli „Prawdziwe Żmije”, „wąż” lub „przerażający człowiek”. Nazwa własna Irokezów to Haudenosaunee, czyli „Lud Długiego Domu”.

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Irokezi stworzyli jedną z najbardziej zaawansowanych cywilizacyjnie kultur Indian Ameryki Północnej. Prowadzili osiadły tryb życia i swą gospodarkę, do czasu przybycia Europejczyków, opierali na rolnictwie. Uprawiali kilka odmian kukurydzy, fasolę i dynię. Posługiwali się sprawnie metodą wyrębu i wypalania. Mieszkali w tzw. długich domach (longhouse), które mogły pomieścić kilka rodzin.

Na roli pracowały kobiety, podczas gdy mężczyźni zajmowali się polowaniami i wojowaniem. Znani byli jako znakomici i bezlitośni wojownicy. Kobiety Irokezów miały wysoki status społeczny i do nich należał wybór rady plemiennej.

Irokezi porywali kobiety sąsiednich plemion na żony i dzieci do adopcji.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Grupa Irokezów w 1914 roku

Za założyciela Ligi Irokezów uchodzi wódz-reformator Hiawatha. Najprawdopodobniej jest to postać historyczna, jednak w świadomości narodowej Irokezów jest postacią na poły mityczną i boską. Szacuje się, że Liga Irokezów powstała w drugiej połowie XVI w. lub w w pierwszej XVII w.

W chwili gdy zasoby środowiska Mohikanów uległy wyczerpaniu wskutek intensywnych polowań, Holendrzy z Nowej Holandii zwrócili swe zainteresowania w kierunku handlu z Irokezami. Irokezi rozpoczęli intensywne polowania, by zaspokoić popyt, tereny ich nie były jednak zbyt bogate w zwierzynę. Rozpoczęli więc rozszerzanie strefy swych wpływów na północ, na plemiona Huron i Ottawa (w XVI-XVII wieku Huroni byli potęgą traperską). Częściowo siłą, częściowo niezbyt korzystnymi dla tych drugich umowami handlowymi, Irokezi przejęli kontrolę i zdominowali handel skórami. Sytuację skomplikowało pojawienie się Francuzów i powstanie Nowej Francji. Francuzi nie tylko roztoczyli opiekę nad Indianami z północy, lecz także włączyli ich w swój system ekonomiczny, na dużo lepszych warunkach niż zapewniali to Irokezi. Wynikiem tego była długoletnia wojna pomiędzy Irokezami i Francuzami tzw. wojna bobrowa, w której udział brali także indiańscy sprzymierzeńcy Francuzów. W wyniku tych zmagań plemię Huron uległo niemal całkowitej eksterminacji. Konflikt francusko-irokeski zakończył się w 1701 wraz z podpisaniem tzw. wieczystego pokoju pomiędzy stronami. Irokezi, tracąc tereny handlowe na północy, rozpoczęli poszukiwanie nowych na zachodzie. Z czasem podporządkowali sobie ekonomicznie tereny na południe od Wielkich Jezior aż po Missisipi. Przez cały XVIII wiek Irokezi roztropnie pozostali neutralni w czasie szeregu konfliktów pomiędzy Wielką Brytanią (której byli naturalnymi sprzymierzeńcami) a Francją o dominację w Ameryce Północnej. Ze swych ziem zostali wyparci po amerykańskiej wojnie o niepodległość (1775-1785), kiedy to rosnące w siłę Stany Zjednoczone zmusiły ich do ucieczki na brytyjskie obszary Kanady. Schyłek potęgi Irokezów nastąpił w XIX wieku, gdy futra bobrów wyszły w Europie z mody, w związku z czym znaczenie tego handlu dla Irokezów znacznie spadło.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie Irokezi są jedną z bardziej tradycyjnych społeczności tubylczych Amerykanów, o silnym poczuciu własnej tożsamości. Znaczna część z nich zamieszkuje rezerwaty po obu stronach granicy USA i Kanady, gdzie po części nadal kultywują tradycje Ligi Irokezów, zachowując pewną autonomię polityczną i ekonomiczną, własną kulturę, religię oraz rewitalizując języki poszczególnych plemion.

Wielu mężczyzn chętnie zatrudnia się okresowo przy pracach wysokościowych, m.in. przy budowie mostów i wieżowców.

Liczebność[edytuj | edytuj kod]

Według danych U.S. Census Bureau, podczas spisu powszechnego w 2010 roku[1][a] 81 002 obywateli USA oświadczyło, że ma pochodzenie wyłącznie lub między innymi Iroquois[b], z których ponad połowa (40 570) zadeklarowała, że są Irokezami[c]. Grupy Irokezów mieszkają też w Kanadzie.

Wierzenia[edytuj | edytuj kod]

Ataensic to bogini nieba i ziemi, matka bliźniąt Hahgwehdiyu i Hahgwehdaetgah.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sławne postaci[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Spis powszechny rozróżnił 4 grupy etniczne pośród rdzennych Indian Ameryki Północnej i mieszkańców Alaski i/lub w połączeniu z innymi narodowościami (ang. American Indian and Alaska Native tribal grouping alone or in any combination):
    • rdzennych Indian Ameryki Północnej i mieszkańców Alaski z jednego plemienia (ang. American Indian and Alaska Native alone and one tribal grouping reported),
    • jw., ale z dwóch lub więcej plemion (ang. American Indian and Alaska Native alone and two or more tribal groupings reported),
    • rdzennych Indian Ameryki Północnej i mieszkańców Alaski z jednego plemienia w połączeniu z innymi narodowściami (ang. American Indian and Alaska Native in combination with one or more other races and one tribal grouping reported),
    • jw., ale z dwóch lub więcej plemion (ang. American Indian and Alaska Native in combination with one or more other races and two or more tribal groupings reported).
  2. Rdzennymi Indianami Ameryki Północnej pochodzącymi z plemienia Irokezów lub mających przodków z tego plemienia, ale również innych narodowości.
  3. Rdzennymi Indianami Ameryki Północnej pochodzącymi z plemienia Irokezów.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Barry M. Pritzkert: A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1.