Iron Maiden

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy brytyjskiej grupy heavymetalowej. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Iron Maiden
IronMaidencollage2.jpg
Od lewej u góry: Steve Harris, Dave Murray, Adrian Smith, Bruce Dickinson, Nicko McBrain i Janick Gers
Rok założenia 1975
Pochodzenie  Anglia (Londyn)
Gatunek Heavy metal, NWOBHM, metal progresywny
Wytwórnia płytowa EMI, Columbia Records, Sanctuary Records, CMC International, Epic, Universal Music Group, Eagle Vision
Obecni członkowie
Bruce Dickinson
Janick Gers
Steve Harris
Nicko McBrain
Dave Murray
Adrian Smith
Byli członkowie
Blaze Bayley
Clive Burr (nie żyje)
Paul Cairns
Paul Day
Paul Di'Anno
Dave Mac
Ron Matthews
Tony Moore
Tony Parsons
Terry Rance
Doug Sampson
Bob Sawyer
Dennis Stratton
Dave Sullivan
Paul Todd
Thunderstick
Terry Wapram
Dennis Wilcock
Współpracownicy
Martin Birch
Michael Kenney
Rod Smallwood
Kevin Shirley
Andy Taylor
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Strona internetowa

Iron Maidenheavymetalowy (reprezentujący New Wave of British Heavy Metal) zespół z Londynu, założony 25 grudnia 1975 roku, uważany za jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych zespołów heavymetalowych w historii[1]. Liderem grupy jest basista Steve Harris. Nazwa zespołu oznacza żelazną dziewicę.

W toku kariery formacja otrzymała setki nagród muzycznych, włączając w to Grammy Awards i jej odpowiedniki w wielu krajach, Brit Awards 2009 oraz Ivor Novello Awards − za wybitne osiągnięcia na arenie międzynarodowej. Zespół posiada około 450 złotych i platynowych płyt, oraz 35 srebrnych płyt[2].

Grupa słynie także z Eddiego, maskotki-monstrum będącego protoplastą wielu mrocznych fantomów pojawiających się po 1980 r. na okładkach płyt zespołów metalowych na całym świecie. Eddie gościł na większości okładek albumów i singli Iron Maiden, jest również nieodłącznym elementem scenografii koncertów. Gadżety z wizerunkiem maskotki grupy sprzedano w milionowych nakładach. Zespół w swojej karierze sprzedał ponad 120 mln albumów[3], z czego niemal 90 mln z naklejką EMI Rec[4].

Wstęp[edytuj | edytuj kod]

Grupa gra heavy metal z elementami progresywnymi oraz epickimi. Ich muzyka jest oparta na ostrych aczkolwiek melodyjnych riffach gitarowych[5], oraz szybkiej i dynamicznej pracy sekcji rytmicznej, z urozmaiconą grą perkusisty Nicko McBraina oraz charakterystycznie brzmiącą ("klekoczącą") gitarą basową Stevea Harrisa[6]. Charakterystyczną cechą większej części twórczości (1981−1994 i od 1999) grupy jest szerokiej skali wokal Brucea Dickinsona. Muzyk ten jest uznawany za jednego z najlepszych frontmanów oraz wokalistów rockowych[7]. Styl muzyczny Iron Maiden dopełniają także wirtuozerskie solówki dwóch, a od 1999 trzech gitarzystów prowadzących.

Katalog utworów zespołu jest zbiorem dość zróżnicowanym formalnie. Iron Maiden stworzyli zarówno bardzo szybkie, mocne, czasami podchodzące pod thrash metal kompozycje typu „Be Quick or Be Dead”, "Man On The Edge" czy "Killers", kompozycje nawiązujące do klasycznej szkoły punk rocka jak „Iron Maiden”, „Invasion”, Burninig Ambition” czy „Charlotte The Harlot”[8] progresywne, długie utwory, często wieloczęściowe z urozmaiconą strukturą o epickim zacięciu, niosące znaczący ładunek emocjonalny, takie jak „Paschendale”, "Sign Of The Cross", „Dance of Death”, „Rime of the Ancient Mariner”, „Seventh Son of a Seventh Son”, „Hallowed Be Thy Name”, "The Talisman", "When The Wild Wind Blows" czy "Alexander The Great"[9], także spokojne ballady typu „Afraid to Shoot Strangers”, czy akustyczno-orkiestrowa „Journeyman”, półakustyczna "Pridigal Son" bądź eksperymentalne kompozycje jak "Satellite 15... The Final Frontier", w końcu utwory instrumentalne - "Transylvania", "Ides Of March" czy "Genghis Khan"[10]. Iron Maiden mają także na swoim koncie melodyjne kompozycje, jak "Running Free", "Run To The Hills", „Can I Play with Madness” czy „Wasted Years”, które dzięki swojej przystępności i lekkości osiągnęły ogromny sukces komercyjny[11].

Zdaniem wielu krytyków na albumie A Matter of Life and Death z 2006 r.[12], grupa zaprezentowała odmienny styl muzyczny, będący rozwinięciem mrocznej, apokaliptycznej atmosfery znanej z kontrowersyjnego albumu The X - Factor z 1995 r. Płyty te są od lat przedmiotem licznych sporów i dywagacji zarówno wśród recenzentów jak i fanów[13].

Lwia część repertuaru formacji została skomponowana przez lidera – Stevea Harrisa − oraz Adriana Smitha, Janicka Gersa, Davea Murraya i Brucea Dickinsona[14]. Dodatkowo Blaze Bayley brał udział w tworzeniu linii melodycznych wokalu na albumach The X - Factor oraz Virtual XI, nagranych z jego udziałem[15]. Dwaj perkusiści – Nicko McBrain i Clive Burr mieli marginalny wkład w powstawanie muzyki zespołu[16].

Historia[edytuj | edytuj kod]

1975−1979[edytuj | edytuj kod]

Początek istnienia formacji przypada na 25 grudnia 1975 r., kiedy to były basista zespołów Smiler i Gypsy's Kiss (1971 - 1975)[17] – Steve Harris – zrealizował swój plan założenia własnej grupy[18]. Nazwę 'Iron Maiden', oznaczającą „żelazną dziewicę” Harris zapożyczył z tytułu filmu Człowiek w żelaznej masce (The Man in the Iron Mask)[18]. Oprócz założyciela składu formacji dopełniali wokalista Paul Day, perkusista Ron Matthews i gitarzyści Terry Rance oraz Dave Sullivan. Debiutancki koncert grupa zagrała pierwszego maja 1976 w Poplar w Londynie[18].

We wrześniu 1976 do zespołu dołączył nowy wokalista Dennis Wilcock, zastępując Daya. Od tego momentu Iron Maiden wpadna w korowód licznych roszad personalnych. Grupa dała jeszcze kilka koncertów, po czym Dave Sullivan został zastąpiony przez Dave'a Murraya[19]. Od kapeli odszedł także drugi gitarzysta – Terry Rance[20]. Jego miejsce zajął Bob Sawyer, który doprowadził do antagonizmów pomiędzy Davem Murrayem oraz Dennisem Wilcockiem, co ostatecznie przekonało lidera Harrisa, by pozbyć się z zespołu obu gitarzystów (Wilcock pozostał w składzie). Murray został usunięty już po pierwszym występie w 1977, a Sawyer po odegraniu większości zaplanowanych koncertów. Na ich miejsce przyjęci zostali Terry Wapram oraz klawiszowiec Tony Moore. W tym samym czasie do Iron Maiden dołączył także perkusista Barry Graham (zwany później Thunderstick)[21]. W takim składzie grupa dała tylko jeden koncert – w klubie „The Bridge House”, muzycy zapamiętali go fatalny. Steve Harris postanowił wówczas zwolnić wszystkich członków i zbudować zespół od podstaw. Do Iron Maiden powrócił więc Dave Murray i został przyjęty nowy perkusista Doug Sampson. Zespół gorączkowo poszukiwał wokalisty, co zaowocowało zatrudnieniem zdradzajacego punkrockowe inklinacje Paula Di'Anno[22].

Rod Smallwood - manager Iron Maiden.

W latach 1976 do czerwca 1979 grupa dała setki klubowych koncertów na terenie Anglii. Za organizację poszczególnych etapów tras odpowiadał Steve Harris, przygotowywał także pierwsze grafiki i plakaty promujące występy formacji. Nie stanowiło to problemu, albowiem basista był kreślarzem i wprawnie wykorzystywał swoje umiejętności[23]. Muzycy byli zdani na siebie a w realiach show biznesu lansującego modę na punk rock, nie mogli również liczyć na wsparcie ze strony wpływowych przedstawicieli wytwórni płytowych czy promotorów[24]. W połowie 1979 Iron Maiden nawiązali współpracę z menedżerem Rodem Smallwoodem[25].

Przez cztery lata zespół dał łącznie kilkaset koncertów, głównie w londyńskich klubach (m.in. The Cart And Horses, The Ruskin Arms, The Marquee czy The Soundhouse), lecz nie zdołał nagrać żadnej płyty[26]. Pierwsza okazja nadarzyła się ku temu 31 grudnia 1978 r. W noc sylwestrową powstało pierwsze demo zespołu z czterema utworami, które później zostało opublikowane jako The Soundhouse Tapes jednak bez kompozycji „Strange World”, gdyż zespół uznał, iż jakość nagrania jest zbyt słaba.Rejestracja dema kosztowała muzyków 200 funtów. Wszystkie 5000 egzemplarzy rozeszło się w kilka tygodni. EP sprzedawana była wyłącznie na drodze wysyłkowej[27].

Także na tamtym undergroundowym etapie, muzycy przywiązywali niebagatelną rolę do wizerunku estradowego. Począwszy od połykającego szpady i plującego sztuczną krwią frontmana Dennisa Wilcocka, poprzez zainstalowanie specjalnie podświetlanej tablicy z logo grupy a skończywszy na amatorskich efektach pirotechnicznych i świetlnych. Iron Maiden systematycznie i konsekwentnie budowali wizerunek, który już za kilka lat będzie rozpoznawalny na całym świecie[28]. W 1979 roku powstał również pomysł upiornej maskotki Eddie the Head, która od tamtej pory będzie już stale towarzyszyć grupie, przybierając coraz wymyślniejsze formy i monstrualne rozmiary. Pomysłodawcą wizerunku Eddiego był artsta Derek Riggs, który od dłuższego czasu starał się zainteresować swoimi pracami wydawców muzycznych i managerów[29].

W ówczasnym czasie dużą rolę w wypromowaniu zespołu odegrał lokalny DJ Neal Kay organizujący w rockowum klubie Heavy Metal Soundhouse wieczory z heavy metalem, prezentując zgromadzonej widowni nagrania młodych, dopiero debiutujących formacji[30]. Kiedy przedstawił publiczności utwory Iron Maiden, pochodzące z dema The Soundhouse Tapes, zainteresowanie poczynaniami grupy znacznie wzrosło. Utwór "Prowler" uplasował się nawet na szczycie zestawienia listy najpopularniejszych piosenek ciężkiego rocka, cyklicznie drukowanej na łamach popularnego magazynu "Sounds"[31].

W 1979 r. grupa dobierała dodatkowych gitarzystów. Byli to kolejno Paul Cairns, Paul Todd i Dave Mac, którzy nie zapisali się w żaden szczególny sposób w dziejach Iron Maiden, oraz Tony Parsons. Był on członkiem zespołu równie krótko jak trzej wyżej wymienieni muzycy, ale to właśnie z jego udziałem grupa uczestniczyła w nagrywaniu kompilacji Metal for Muthas[32]. Podczas koncertu w Marquee Club, 13 października 1979 r. w Londynie obecny był m.in. John Darnley, agent potentata wydawniczego EMI. Muzycy wywarli na przedstawicielu wytwórni na tyle dobre zdarzenie, iż w grudniu czteroosobowy skład w asyście Roda Smallwooda podpisał kontrakt z EMI Rec opiewający na pięć albumów studyjnych i skromną, jak na możliwości tak znaczącego wydawcy, zaliczkę w wysokości 50 tys. funtów. Od tego momentu datuje się początek profesjonalnej kariery estradowej zespołu[33].

1979−1981[edytuj | edytuj kod]

Po odejściu Parsonsa w Iron Maiden pozostało znów tylko czterech muzyków. Niedługo później składu grupy dopełnił nowy gitarzysta – Dennis Stratton. Wkrótce dołączył także perkusista Clive Burr (zastąpił Sampsona, który miał problemy zdrowotne). W tym składzie zespół rozpoczął nagrywanie swojego pierwszego longplaya. Producentem albumu został Will Malone[34]. W lutym 1980 wydany został pierwszy singiel nazwany „Running Free”, dotarł on do 33 pozycji list a zespół promując go w programie "Top of the Pops" nie zgodził się na odtworzenie kompozycji z playbacku[35]. Wydana dwa miesiące później płyta zatytułowana została po prostu Iron Maiden. Prawdopodobnie ze względu na obecność w grupie Paula Di'Anno album zawierał prócz heavymetalowych brzmień także elementy punku (najsilniej ujawniające się w „Running Free”, "Charlotte the Harlot" oraz utworze tytułowym). W programie albumu znalazł się również jeden rozbudowany, progresywny utwór – „Phantom of the Opera” oraz instrumentalna, dynamiczna kompozycja "Transylvania". Album zadebiutował na czwartej pozycji brytyjskiej listy bestsellerów, szybko zdobywając tytuł srebrnej a wnet złotej płyty. Po latach Iron Maiden uważany jest z jeden z najważniejszych debiutów w historii gatunku[36]. Album zdobył też duże uznanie w Japonii, przynosząc Iron Maiden wyróżnienie czytelników magazymu "Music Life" w kategorii "Najlepszy Nowy Zespół" jak i tytuł złotej płyty[37].

Po zakończeniu nagrywania, w marcu 1980, Iron Maiden wyruszyli na tournée po Wielkiej Brytanii jako gość specjalny Judas Priest, po czym, wspomagani przez Praying Mantis i Neala Kaya, ruszyli w trasę promującą swój własny album, wydany na początku kwietnia. Występy odbywały się od kwietnia do sierpnia 1980, a grupa odwiedziła po raz pierwszy zagraniczne sceny – zagrała na festiwalu Wheel Pop w belgijskim Kortrijk oraz festiwalu Kuusrock w Oulu w Finlandii przed wielotysięcznymi audytoriami[38].

W międzyczasie zostały wprowadzone na rynek dwa kolejne single – „Sanctuary” oraz „Women in Uniform”. Ze względu na kontekst wizualny związany z umieszczeniem na okładce premier Wielkiej Brytanii, Margaret Thatcher w roli ofiary Eddiego - Nożownika, wydawnictwo wywołało skandal obyczajowy. Muzycy w celu wyjaśnienia całego zajścia spotkali się z Panią Premier krótko po opublikowaniu małych płytek[39].

Ponad 50 koncertów na terytorium Wielkiej Brytanii przyciągały tysiące fanów, zaś 23 sierpnia zespół wystąpił jako jedna z atrakcji prestiżowego Reading Festival 1980 przed 40 tys. widzów. Wówczas była to największa liczba widzów dla jakiej zagrali na ówczesnym etapie kariery[40].

Znacznie większą część Europy zespół przemierzył koncertując jako support dla amerykańskiego zespołu Kiss od sierpnia do listopada 1980 roku. Metalowców z Iron Maiden ujrzała wtedy po raz pierwszy publiczność Włoch, Niemiec, Francji, Szwajcarii, Holandii, Szwecji, Danii i Norwegii[41]. Jako goście specjalni Amerykanów dali 27 koncertów dla ponad 400 tys. widzów, którzy nie rzadko lepiej przyjmowali młodą, stosunkowo mało znaną kapelę niż amerykańskich gwiazdorów. Po przedostatnim występie tej trasy, na przełomie października i listopada 1980 r. z zespołu został usunięty Dennis Stratton[42]. Powodem było skłócenie z menedżerem grupy oraz nieporozumienia artystyczne, wynikające z odmiennych gustów muzycznych Strattona i pozostałych członków[43].

Dave Murray i Adrian Smith.

Strattona, za sugestią Dave'a Murraya, zastąpił gitarzysta Adrian Smith. Do dziś uznawany jest on za najlepszego gitarzystę zespołu z minimalną przewagą nad Murrayem[44]. Obaj stanowili bardzo zgrany duet zarówno pod względem muzycznym – już wcześniej występowali razem w zespole Urchin, jak i towarzyskim – byli przyjaciółmi od czasów dzieciństwa. Ich wspólną grę określano mianem "dźwięku bliźniaczych gitar"[45].

Z nowym gitarzystą zespół zagrał jeszcze jeden koncert z Kiss i odbył krótką trasę po Anglii, której ostatni występ, 21 grudnia 1980 w londyńskim Rainbow Theatre został zarejestrowany i wydany na kasecie VHS. Oficjalnym tytułem wydawnictwa było Iron Maiden, lecz częściej stosowana jest nazwa Live at the Rainbow[46].

Na przełomie 1980-81 Iron Maiden nagrali album Killers. Płyta zawierała utwory nieco żywsze niż kompozycje z pierwszego longplaya, jednak utrzymane w podobnym stylu. Killers był pierwszym albumem wyprodukowanym przez Martina Bircha, znanego w branży i cenionego producenta albumów Deep Purple, Black Sabbath i Blue Öyster Cult. Z Killers zostały wydane dwa single – „Twilight Zone” i „Purgatory”. Niestety, podobnie jak poprzednio wydane małe płytki i te nie cieszyły się większym powodzeniem[47]. Album sprzedawał się znacznie lepiej na świecie niż debiut, osiągając po roku od premiery próg miliona kopii i przynosząc grupie złote płyty w Niemczech, Japonii, Kanadzie, Francji (podwójne złoto) UK oraz we Włoszech. Był takze pierwszym albumem Iron Maiden, który zadebiutował w zestawieniu amerykańskich bestsellerów Billboard Album Charts[48].

W lutym 1981 formacja wyruszyła w trasę "Killer World Tour" promującą nowy album, w ramach której grupa dała 137 koncertów[49]. Do połowy marca formacja koncertowała tylko w Wielkiej Brytanii, po czym wyruszyła w trwające do maja tournée po Europie Zachodniej[50]. Jeszcze w tym samym miesiącu grupa wystąpiła po raz pierwszy w Japonii, gdzie zagrała pięć błyskawicznie wyprzedanych koncertów. Nagrania z Nagoi zostały później wydane jako minialbum Maiden Japan (wydany także pod nazwą Heavy Metal Army)[51]. W czerwcu zespół odwiedził kolejny kontynent – Amerykę Północną. Muzycy koncertowali w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zarówno w ramach własnej trasy jak i jako support dla zespołów UFO i Judas Priest (tournée promujące album Point of Entry) do początku sierpnia[52]. Od połowy sierpnia do 10 listopada Iron Maiden pojawili się ponownie na scenach Europy Zachodniej. Formacja zawitała także do Jugosławii, by wystąpić na festiwalu w Belgradzie. Do historii grupy przeszły m.in. koncerty w roli gościa specjalnego ogromnego niemieckiego festiwali Golden Summernights 1981, odbywajacych się w Norymberdze na Zeppelinfeld przed 100 tys. widzów[53] oraz na stadionach w Stuttgarcie, Darmstadt przed kilkudziesięciotysięcznymi audytoriami[54].

Na trasie Steve Harris bardzo rozczarował się postawą wokalisty Paula Di'Anno. Dało o sobie znać wieloletnie uzależnienie od narkotyków, od których frontman zespołu nie stronił nawet przed występami. Rod Smallwood wraz z zespołem, zmuszeni byli odwoływać koncerty z powodu częstych niedyspozycji Di'Anno, ostatecznie we wrześniu 1981 r. postanowili zwolnić dotychczasowego wokalistę[55]. Media i fani odebrali ten krok bardzo nieprzychylnie. Uważano, że zespół tracąc swego czołowego członka już na początku kariery pozbawia się szansy na dalszą egzystencję na rynku muzycznym[56]

Ostatni koncert z Paul'em Di'Anno miał miejsce w szwedzkim Lund[57]. Management zespołu już od dłuższego czasu poszukiwał potencjalnego następcy, którym został charyzmatyczny, dysponujący potężnym głosem wokalista popularnego wówczas zespołu heavymetalowego Samson, Bruce Dickinson. Pierwszy koncert z nowym głosem Iron Maiden miał miejsce w Bolonii w sali Palasport, był 26 pażdziernika 1981 roku[58].

1981−1989[edytuj | edytuj kod]

"Beast On The Road 1982".

Iron Maiden zdecydowali, by Dickinson zrezygnował z pseudonimu Bruce Bruce, którego używał w poprzedniej formacji i występował pod własnym nazwiskiem. W końcu października, grupa z nowym wokalistą wybrała się na pięciodniowe tournée do Włoch oraz zagrała jeden koncert w Londynie, podczas którego zaprezentowała kilka kompozycji na przygotowywany właśnie nowy album.

W lutym 1982 wydano najnowszy singiel Iron Maiden – „Run to the Hills”. Wydawnictwo rozwiało wszelkie niepokoje prasy związane z nagłą zmianą wokalisty.

Przewidywania potwierdziły się – album zatytułowany The Number of the Beast zdobył pierwsze miejsce brytyjskiej listy przebojów płytowych. Zawierał 8 kompozycji, pozbawionych już elementów punk rocka i wykorzystujących warunki głosowe Dickinsona jak i zdolności pozostałych muzyków. Przez część krytyki The Number of the Beast uznawany jest za jeden z najlepszych albumów heavymetalowych wszech czasów[59].

Zespół odniósł sukces, a mimo to w USA nadal grał jedynie jako support przed Judas Priest, Scorpions, Rainbow czy 38 Special. Zespół występował na wielkich obiektach i mimo całkowitej nieobecności w mainstreamowych mediach przyciągał tysiące widzów. Trasa koncertowa The Beast on the Road (luty–grudzień 1982) objęła, prócz odwiedzonych już wcześniej przez Iron Maiden krajów, także Australię. W USA w grupie pojawił się nowy wakat – z zespołu wyrzucony został perkusista Clive Burr. Mick Wall, twórca autoryzowanej biografii Iron Maiden, podaje, że „powody były całkowicie »muzyczne«”[60], a „presja i wymagania coraz dłuższych tras koncertowych (…) dały się we znaki młodemu perkusiście”[60]. Następcą Burra został Nicko McBrain grający wcześniej w zespołach Trust i Streetwalkers.

W styczniu 1983 roku w Nassau na Bahamach zespół zaczął nagrywanie kolejnego albumu Piece of Mind. Wtedy też rozpoczął się udany okres w historii zespołu – wielkiej popularności i gigantycznych tras koncertowych. W tym czasie po raz pierwszy Ironi zagrali w USA jako gwiazda wieczoru z łatwoscia wypełniajac sale o pojemności Madison Square Garden.

Rok później Maiden wydała longplay Powerslave, który zajął w Anglii na 2. miejsce listy przebojów (został wyprzedzony przez album składankowy)[61]. Wielka trasa promująca ten album (około 200 koncertów zagranych w 28 krajach w ciągu 13 miesięcy dla ponad 3 mln widzów)[61] została udokumentowana wydawnictwem live i filmem Live After Death (nagrano wtedy koncert z Long Beach Arena). Tournée Ironi rozpoczęli w Polsce, a tym samym zagrali pierwszy w ich historii koncert w krajach komunistycznych.

Prace nad następną płytą przyniosły rozbieżności co do kierunku, który powinien obrać zespół. Somewhere in Time przyniósł kompozycje w dotychczasowym stylu z jedną różnicą – zespół po raz pierwszy użył syntezatorów gitarowych. Album cieszył się ogromną popularnością docierając do pozycji 2 w Wielkiej Brytanii oraz 11 na liście bestsellerów Billboard 200 w USA, rozchodząc się w Stanach Zjednocznych w ponad dwumilionowym nakładzie[62].

Następny album studyjny wywołał rozbieżne opinie wśród fanów. Dla jednych był dowodem, że zespół zjadał własny ogon, a dla drugich był prawdziwą doskonałością. Płyta nosiła tytuł Seventh Son of a Seventh Son i była albumem koncepcyjnym opartym na motywach powieści Siódmy syn, Orsona Scotta Carda. Album ten odwzorowywał fascynacje Steve'a Harrisa zespołami progresywnymi z lat siedemdziesiątych. Zaskoczeniem było niemetalowe brzmienie gitar i wyeksponowana rola instrumentów klawiszowych. W programie krążka znalazł się takie utwory jak „Seventh Son of a Seventh Son” oraz „Can I Play with Madness”. Album był kolejnym po The Number of the Beast longplayem, który uplasował się na pierwszym miejscu brytyjskiej listy przebojów, a promująca go trasa udowadniała, że formacja zasłużyła na miano „Największego Zespołu Metalowego Świata”.

W końcu 1988 grupa sygnowała nowy kontrakt wydawniczy z amerykańskim oddziałem Sony, Epic Records - rezygnując z dalszego reprezentowania swoich interesów w Stanach Zjednoczonych przez Capitol Records. Epic będzie reprezentował zespół przez najblizsze pięć lat, do momentu podpisania kolejnej umowy z niezależną wytwórnią Castle Music Communications (CMC) w 1994 roku.

1989−1999[edytuj | edytuj kod]

Rok 1989 oznaczał przerwę w działalności artystycznej i koncertowej formacji. Jedynie w listopadzie ukazał się singiel "Infinite Dreams" plasujący się na pozycji szóstej brytyjskich list, promując kolejne koncertowe VHS Maiden England. Film ukazywał zespół podczas dwóch wyprzedanych koncertów w NEC Arena Birmingham, plasując się na czołowych pozycjach list bestsellerów po obu stronach Atlantyku[63]. Na kolejny rok przypadła dziesiąta rocznica ukazania się debiutanckiego albumu, obchodzono ją z należytym rozmachem, m.in. ukazała się dziesięcioczęściowa kompilacja First Ten Years Up The Irons, przynosząca nagrania z dwudziestu kolejnych maxi-singli, uzupełnione o wypowiedzi Nicko McBraina, przywołującego wspomnienia z poszczególnych lat kariery[64]. Formacja podsumowała także swój dorobek teledyskowy wydając identycznie zatytułowaną kasetę video z pełnym zestawem wideoklipów[65].

Janick Gers.

W 1990 roku muzycy postanowili również nagrać kolejny album studyjny. Miał on nawiązywać brzmieniowo i klimatycznie do pierwszych płyt z lat 1980 - 1982. Podczas nagrywania albumu z powodu różnic na tle artystycznym usunięto z grupy Adriana Smitha. Jego następcą został Janick Gers znany ze współpracy z Ianem Gillanem, White Spirit oraz udziału w nagrywaniu debiutanckiej solowej płyty Bruce'a Dickinsona, Tattooed Millionaire[66]. W tym składzie nagrano album No Prayer for the Dying. Płyta diametralnie różniła się od swej poprzedniczki. Album nagrywano nie jak to miało miejsce do tej pory w renomowanych studiach, lecz za pomocą przenośnego studia Rolling Stone Mobile, używanego w latach 70. XX w przez The Rolling Stones, zamontowanego w specjalnie zaakomodowanym budynku gospodarczym na terenie posiadłości lidera formacji, Harrisa. Zmiany obejmowały zarówno brzmienie – melodie stały się bardziej surowe, jak i teksty – pojawił się w nich wyraźny podtekst polityczny[67]. Płytę promowały dwa single, "Holy Smoke" (Nr. 3 w UK) oraz "Bring Your Daughter To The Slaughter" - pierwszy w historii grupy numer jeden w Wielkiej Brytanii[68].

Iron Maiden wyruszyli w trasę "No Prayer On The Road 1990/91", w ramach której dali około 120 koncertów, zarówno w wielkich arenach jak i bardziej kameralnych miejscach[69]. Muzycy zrezygnowali z rozbudowanej oprawy koncertów, z jakiej słynęli w minionej dekadzie, stawiając na wizualną surowość i koncentrując się na samej muzyce. Mimo to tournee cieszyło się wielkim powodzeniem, znaczonym wyprzedanymi koncertami oraz występami grupy w roli gwiazdy wielkich imprez we Francji (Bol d'or), Danii (po raz pierwszy jako gwiazda Roskilde Festival dla 65 tys.) oraz Szwajcarii, latem 1991 roku[70].

Album nie odniósł aż tak znaczącego sukcesu komercyjnego, jak wiele poprzednich - jednak dotarł na pozycję 2 w UK oraz 17 na amerykańskiej liście Billboardu. Krytycy, jak i fani ocenili płytę jako wyraźnie słabszą i odartą z ambitnych pomysłów, tak dobrze znanych z poprzednich wydawnictw. Wielu fanów odebrało nową propozycje grupy jako przejaw artystycznego i twórczego kryzysu Iron Maiden[71].

Sytuację poprawił następny album Fear of the Dark, który debiutował na pierwszym miejscu brytyjskiej listy przebojów oraz zajął wysokie 12 miejsce na liście Billboardu[72]. Album nagrano w prywatnym studio należącym do Steve'a Harris'a (nazywanym Barnyard Studios) po raz ostatni pod czujnym okiem Martina Bircha. Przebojami z albumu były utwory "Fear of the Dark", zbliżający się do thrash metaluBe Quick or Be Dead” (singiel pilotujacy, numer dwa na listach brytyjskich), przebojowy, wydany na singlu "From Here To Eternity" nastrojowy, epicki "Afraid To Shoot Strangers" czy wydana również na singlu ballada „Wasting Love”. Płyta sprzedawała się najlepiej od lat, przyczyniając się do odzyskania dawnej reputacji grupy[73]. Na fali sucesu albumu pojawiła się również kompilacja teledysków zatytułowana "From There To Eternity", przygotowana z myślą o odbiorcy amerykańkim[74].

Trasa "Fear Of The Dark Tour 1992" oraz siostrzana "Real LIVE Tour 1993"[75] była w znacznej mierze powrotem do wizualnego splendoru minionej dekady, wiodła przez pięć kontynentów i ostatecznie zamknęła się w 111 koncertach, które zobaczyło około 3 mln widzów[76]. Iron Maiden po raz pierwszy odbyli długą trasę po Ameryce Południowej, występując na tamtejszych stadionach z kompleksem Ginásio do Maracanãzinho włącznie. W Europie zespół zagrał cykl koncertów w Niemczech, UK, Włoszech, Hiszpanii, Francji jako gwiazda objazdowego Monsters Of Rock Festival[77]. Po raz drugi wystąpili wówczas w Donington Park przed około 80 tys.[78] ludzi. W 1993 r. zespół kontynułował koncertowy pochód przez Stary Kontynent, dając krótki recital na niebiletowanym, włoskim MAYDAY Festival 1993, odbywającym się na San Giovanni In Laterano Square, który co roku przyciąga nawet milion osób[79]. Trasę zakończyły trzy koncerty na Stadionie Olimpijskim w Moskwie, o całkowitej pojemności 45 tys. miejsc[80]. Objazd świata podsumowały aż trzy koncertowe wydawnictwa: A Real Live One, A Real Dead One oraz Live At Donington 1992. Ostatni z koncertów wydano również w wersji wizualnej[81]. Albumy pilotowały single "Fear Of The Dark - Live" oraz "Hallowed Be Thy Name", płytki gościły w zestawieniu Top 10 najpopularniejszych singlii w UK.

Tymczasem stosunki interpersonalne pomiędzy członkami Iron Maiden uległy radykalnemu pogorszeniu. Po zakończonej trasie koncertowej, grupę z powodu odmiennej wizji artystycznej, opuścił Bruce Dickinson[82]. Specjalnie dla fanów zorganizowano dwa wyreżyserowane koncerty w londyńskich Pinewood Studios, z udziałem znanego magika telewizyjnego Simona Drakea, podczas których zaprezentowano mroczny spektakl, przepełniony scenami tortur znanych z horrorów gore, uwieńczonych egzekucją Dickinsona w żelaznej dziewicy. Widowisko transmitowała stacja MTV w opcji pay - per - view. W roku 1994 ukazała się kaseta video z zapisem tegoż spektaklu, zatytułowana Raising Hell.[83]

Tytułowy utwór z albumu ''Fear of the Dark'' odebrał nominację do amerykańskiej nagrody muzycznej Grammy Awards, w kategorii "Best Metal Performance"[84].

Zdegustowany decyzją frontmana Steve Harris, rozważał nawet możliwość zamknięcia działalności formacji, na szczęście od tego pomysłu odwiódł go Dave Murray, który zaproponował znalezienie nowego wokalisty[85]. Na apel managementu o zgłaszanie swojej kandydatury na frontmana grupy, odpowiedziało osiem tysięcy potencjalnych następców Dickinsona. Najpoważniejszymi kandydatami na to stanowisko byli Doogie White, Damian Wilson oraz Blaze Bayley[56], wcześniej wokalista grupy Wolfsbane, która otwierała koncerty Iron Maiden na brytyjskiej części trasy w 1990 r. Ostatecznie zastępcą Dickinsona został wspomniany Bayley[86]. W tym składzie zespół nagrał album The X Factor, który sygnalizował skrajną zmianę stylu muzycznego grupy, na co wpływ miała m.in.osobista tragedia Steve'a Harrisa (basista borykał się z problemami rodzinnymi). Album charakteryzowł się niezwykle mrocznym, posępnym klimatem, spotęgowanym niskim głosem wokalisty o uśrednionej skali oraz pełnymi zadumy tekstami, poruszającymi problemy egzystencjalne[87].

Blaze Bayley, trasa promująca album The X-Factor.

W zasadzie tylko promujące album single "Man On The Edge" oraz "Lord Of The Flies" nawiązywały do przebojowości, z której formacja słynęła. Ten pierwszy dotarł do Top 10 zestawienia w UK oraz pierwszej piątki najlepiej sprzedawanych singlii w Europie[88]. Niestety, album wzbudził nieporównywalnie mniejsze zainteresowanie od poprzednich płyt, docierając w Wielkiej Brytanii do pozycji ósmej i zaledwie 147 w notowanii Billboard 200[89]. Po roku krążek sprzedał się w niskim, jak na standardy Iron Maiden, nakładzie ponad miliona kopii[90]. Promująca płytę trasa "The X - Factour 1995/1996" trwała ponad rok, obejmowała pięć kontynentów i 145 koncertów, grupa dotarła po raz pierwszy do takich miejsc jak RPA czy Izrael. Zespół po części zaprezentował widowisko nawiązujace do przedstawień z lat '80, jednakże dużo bardziej okrojone, choćby z uwagi na konieczność występowania w znacznie mniejszych obiektach, niż miało to miejsce przed laty[91].

23 października Iron Maiden po dziewięciu latach nieobecności pojawili się na stołecznym Torwarze, spotykając się z ciepłym przyjęciem ze strony polskich fanów[92]. Znakomite przyjęcie czekało też na muzyków we Francji, Grecji, Hiszpanii, Włoszech czy całej Ameryce Południowej, gdzie występowali, jak dawniej - w ogromnych salach i na stadionach. Największym koncertem tego etapu trasy był występ w roli gwiazdy Monsters Of Rock Festival 1996, w brazylijskim Sao Paulo dla 65 tys. widzów[93].

We wrześniu 1996 r. EMI Records podsumowali dwudziestolecie działalnosci estradowej grupy okolicznosciową składanką Best of the Beast, wydaną w kilku wersjach i pilotowaną singlem z nową, dość przeciętną kompozycją "Virus"[94]. W związku z obchodami stulecia EMI w 1997 roku, na limitowanym CD pojawił się wywiad-rzeka z serii In Profile, w którym przypominano historię grupy od początków jej istnienia[95].

Kolejny album studyjny ukazał się dopiero w marcu 1998 roku i z założenia miał być powrotem do klasycznych brzmień Iron Maiden. Album zatytułowany Virtual XI , pilotowany jedenastominutowym singlem "The Angel And The Gambler", okazał się ogromnym rozczarowaniem i komercyjnym fiaskiem[96], nie zdołał nawet osiągnąć nakładu miliona kopii i to pomimo promowania dziewięciomiesięczną trasą oraz specjalnymi spotkaniami futbolowymi, w których uczestniczyli muzycy i gwiazdy piłki nożnej[97]. Produkcja i miksowanie albumu, po raz kolejny okazały się przerastać Steve'a Harrisa, który to podjął się obowiązków producenta wraz z Nigelem Greenem. Dodatkowo podczas trasy koncertowej u Bayley'a pojawiły się problemy z głosem[98].

Zgodnie z zapowiedziami muzyków, trasa "Virtual XI World Tour 1998" objęła cały glob i w założeniu miała stanowić powrót do estradowej widowiskowości, z jakiej Iron Maiden słynęli. Niestety, znów zamiary managementu wryfikowały rozmiary obiektów, w jakich formacja grała w Wielkiej Brytanii, USA czy Niemczech, zwykle mieszczących do zaledwie kilku tysięcy ludzi[98]. Na szczęście w miastach miejscach zagrali w dziesięciotysięcznych obiektach i na stadionach, jak miało to miejsce podczas koncertów w Ameryce Południowej. W Argentynie wystąpili dla 70 tys. widzów jako gwiazda Monsters Of Rock Festival 1998[99]. Warto odnotować, iż we wrześniu zespół znów pojawił się w Polsce, w katowickim Spodku[100]. W tym samym czasie ukazał się również singiel "Futureal", cieszący się sporym powodzeniem (Top 10 w UK) oraz zremasterowana, wzbogacona o ścieżki multimedialne, kolekcja dwunastu klasycznych albumów formacji, wydanych w latach 1980 - 1993[101].

Iron Maiden 1999.

Jako że Steve Harris nie widział dalszych perspektyw dla działalności artystycznej Iron Maiden, w grudniu 1998 podjął decyzję o rozwiązaniu formacji, o czym powiadomił menedżera Roda Smallwooda. Ten jednak nie podał informacji do publicznej wiadomości, natomiast doprowadził do istotnej dla dalszych losów grupy zmiany[102]. W lutym 1999 r.do zespołu powrócił Bruce Dickinson oraz Adrian Smith[103]. Informacja ta zelektryzowała fanów na całym świecie, zaś grupa - od tej pory będąca sekstetem, zapowiedziała serię trzydziestu koncertów w USA i Europie, promujących zarówno powrót oryginalnych członków Iron Maiden, jak i nowe wydawnictwo - grę komputerową Ed Hunter, z soundtrackiem składającym się z największych przebojów zespołu, wybranych w internetowym głosowaniu przez fanów[104].

Trasa "The Ed Hunter Tour 1999" wiodła przez wielkie areny Europy oraz sale o średniej pojemności w Ameryce Północnej[105]. Zespół zaprezentował konceptualne widowisko oparte na elementach promowanej gry komputerowej oraz wizualizacjach, związanych z przekraczaniem kolejnych poziomów Ed Hunter. Bilety na poszczególne koncerty sprzedawały się w rekordowym tempie. Zespół nawiązał także współpracę z renomowanym producentem Kevinem Shirleyem, znanym ze współpracy z Aerosmith, Dream Theater czy Silverchair[106]. Jeszcze przed wyruszeniem w trasę koncertową, management zespołu renegocjował kontrakt wydawniczy na rynek amerykański z Sony Music, zaś na giełdę brytyjską trafiły akcje Iron Maiden[107].

1999−2007[edytuj | edytuj kod]

Od lewej: Steve Harris, Dave Murray, Janick Gers i Adrian Smith

W listopadzie 1999 roku sekstet pod okiem Shirleya rozpoczął sesję nagraniową nowego albumu w paryskich Guillaume Tell Studios. Jedną z inspiracji do powstania pilotującego płytę singla "The Wicker Man, był brytyjski film z roku 1973 o tym samym tytule, zaś tytuł nowego albumu Brave New World zaczerpnięto od słynnej powieści “Nowy Wspaniały ŚwiatAldousa Huxleya[108]. Album wyróżniał się bogatym brzmieniem, skomplikowanymi progresywnymi strukturami melodycznymi oraz dynamiką przywołującą ducha klasycznych płyt formacji. Singiel trafił do Top 10 brytyjskiego zestawienia[109], zaś album uplasował się na pozycji 7 w UK oraz 39 w Stanach, docierając również do czołówki bestsellerów w wielu krajach, przynosząc Iron Maiden wiele złotych płyt, również w Polsce[110]. Trasa promująca "Brave New World Tour" wiodła przez niemal sto koncertów odbywających się w wielkich halach, na stadionach i amfiteatrach, oraz prestiżowych festiwalach, na których Brytyjczycy byli główną atrakcją (Dynamo Fesival, Roskilde Festival, With Full Force Festival)[111].

20 i 21 czerwca 2000 r. formacja dała dwa wyprzedane koncerty w Polsce (Torwar oraz Spodek) natomiast po raz pierwszy zespół wystąpił również w Estonii i na Ukrainie, prezentując widowisko pełne rozmachu i przyciągając na kolejne przystanki trasy od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy widzów[112]. Powrót Iron Maiden na wielkie sceny stał się faktem a popularność grupy zaczęła od tamtej pory zdecydowanie rosnąć. Zwieńczeniem koncertowych wojaży okazała się trasa po stadionach Ameryki Południowej oraz występ jako gwiazdy brazylijskiego Rock In Rio Festival 2001, 19 stycznia 2001 przed ponad 250 tys. fanów. Trasę sumarycznie zobaczyło około dwóch milionów widzów[113]. W lutym 2001 zespół otrzymał dwie nominacje do nagrody Grammy Award, w tym samym roku został również uhonorowany prestiżowym wyróżnieniem Ivor Novello Awards, przyznawanym za wybitne osiągnięcia na arenie międzynarodowej. Album The Number of the Beast został również uwieczniony w serii dokumentalnej "Classic Albums", realizowanej przez Eagle Vision dla uhonorowania twórców najważniejszych albumów muzycznych[114].

W marcu 2002 r. ukazały się album koncertowy oraz DVD zatytułowane Rock in Rio, przynoszące zapis wspomnianego koncertu z Rio de Janeiro[115]. DVD na całym świecie dotarło na szczyty list bestsellerów[116], przynosząc grupie szereg złotych i platynowych płyt oraz wyróżnień krytyków muzycznych, było również pierwszym rockowym DVD wyróżnionym w Polsce złotą płytą[117]. Rok 2002 upłynął muzykom na gromadzeniu nowych pomysłów, zaś aktywność koncertowa sprowadziła się do zorganizowania cyklu trzech koncertów w Brixton Academy, z których dochód został przeznaczony na rzecz fundacji "Clive Aid", gromadzącej fundusze niezbędne do zorganizowania pomocy dawnemu perkusiście grupy, Cliveowi Burrowi cierpiącemu na stwardnienie rozsiane. Na ten sam cel również przeznaczone zostały wpływy ze sprzedaży singla „Run to the Hills”, zawierającego utwór tytułowy w wersjach z 1982 oraz 2001 roku[118]. Na jesieni ukazała się kompilacja największych przebojów zespołu Edward the Great oraz ściśle limitowany, specjalny boks kolekcjonerski Eddie’s Archive – wyposażony w trzy albumy kompilacyjno – koncertowe (Beast Over Hammersmith, BBC Archives oraz Best of the 'B' Sides), pergamin z drzewem genealogicznym grupy, pierścień oraz zdobiony kielich. Płyty CD były dostępne wyłącznie wraz z boksem, zespół nie zdecydował się na ich osobne wydanie, co miało podkreślać unikatowość i ekskluzywność całego przedsięwzięcia[119].

Działalność koncertową muzycy wznowili w maju 2003 r., wyruszając w trasę "Give Me Ed... 'Til I'm Dead Tour", podczas której zaproponowali set – listę złożoną z ich największych przebojów[120]. Trasa wiodąca przez Europę oraz Amerykę Północną promowała kolejne DVD zespołu, Visions of the Beast - zawierające wszystkie do tamtej pory zrealizowane teledyski w wersjach cyfrowo zremasterowanych oraz ich ujęcia alternatywne. Zarówno kompilacja teledysków, jak i trasa okazały się wielkim sukcesem komercyjnym[121]. Zestaw DVD pokrył się kilkukrotną platyną w Wielkiej Brytanii, USA, Kanadzie, Finlandii i innych miejscach świata, zaś 56 koncertów przyciągnęło łącznie ponad milion osób[71]. Już tradycyjnie zespół odwiedził Polskę (trzeci czerwca, Spodek w Katowicach), zaś w rozpisce koncertowej znalazły się wielkie festiwale, jak Roskilde Festival, Rock am Ring / Rock im Park, gdzie sprzedano 150 tys,. biletów łącznie, Graspop Metal Meeting, Heineken Jamming Festival czy reaktywowany w Donington Park, Download Festival, gdzie Brytyjczyków oklaskiwało blisko 50 tys. fanów[122].

W tym czasie grupa miała już przygotowany kolejny album studyjny, z którego utwór "Wildest Dreams" prezentowano podczas letnich koncertów. Wyprodukowany przez Kevina Shirleya, trzynasty album studyjny Dance of Death ukazał się we wrześniu i okazał się dużym sukcesem komercyjnym, debiutując na szczycie list bestsellerów w sześciu krajach i osiągając 2 pozycję list bestsellerów w Anglii oraz 18 na amerykańskim Billboard 200[123]. Płyta po latach pamiętana jest z orkiestralnego, pełnego rozmachu utworu tytułowego, dramatycznej, epickiej opowieści „Paschendale”, akustycznej pełnej dramatyzmu ballady „Journeyman”, dedykowanego okrutnemu losowi sekty Katarów "Montségur" oraz z dwóch przebojowych singli: „Wildest Dreams” oraz „Rainmaker”, które uplasowały się w brytyjskim Top 10 bestsellerów[124]. Promując album zespół wyruszył w trasę „Dance of Death World Tour 2003/04”, która obejmowała 52 koncerty w europejskich, amerykańskich i japońskich arenach sportowych oraz trafiła na pięćdziesięciotysięczne stadiony Argentyny, Brazylii i Chile[122]. Koncert w Dortmundzie, w Westfalenhalle był transmitowany przez telewizję muzyczną Viva oraz rejestrowany na potrzeby kolejnego albumu koncertowego i DVD[125]. W listopadzie Iron Maiden wystąpili we wrocławskiej Hali Ludowej supportowała ich polska, legendarna formacja KAT. Zapis ich koncertu możemy usłyszeć na albumie Somewhere in Poland oraz oglądać na identycznie zatytułowanym DVD[126].

Trasa odznaczała się teatralnym wręcz rozmachem oraz wykorzystaniem wielu efektów naturalistycznych, nic zatem dziwnego iż oprócz zapisu jednego z koncertów, uwieczniono również proces komponowania albumu, przygotowania estrady a także przeprowadzono liczne wywiady z managementem grupy, obsługą techniczną i oczywiście z fanami. Wszystko to oraz koncert w dwóch wersjach audio przynosiło potrójne wydawnictwo DVD oraz 2 CD Death on the Road, które miało premierę dopiero w 2005 roku[127]. Wcześniej, w 2004 r. ukazał się singiel „No More Lies" oraz specjalna wersja DVD – Audio Dance of Death[128]. Grupa odebrała także preztizowa nagrodę Nordoff Robbins Silver Clef za wybitne osiągnięcia na polu działalności Charytatywnej[129]. W listopadzie zespół opublikował także pierwsze z serii historycznych DVD, podsumowujących kolejne etapy kariery History of Iron Maiden Part 1: Early Days. Dwie płyty przynosiły łącznie 280 minut materiału, na który składały się amatorski zapis koncertu z klubu Ruskin Arms z kwietnia 1980 r, prawie kompletny koncert z Hammersmith Odeon z 1982 r., pierwszy profesjonalnie zrealizowany film koncertowy Live at the Rainbow, fragment występów Iron Maiden na „Rock & Pop Festival 1983” w Westfalenhalle oraz archiwalny materiał z lat 1979 – 1983[130].

DVD pilotowało wznowienie singla „The Number of the Beast”, który uplasował się na pozycji 3 brytyjskich list bestsellerów. Film dotarł na czołowe pozycje zestawień w dwudziestu krajach, po raz kolejny przynosząc muzykom szereg złotych i platynowych płyt[131]. W roku 2005 grupa wyruszyła w pierwszą z cyklu kilku kolejnych tras o charakterze „historycznym”, podczas których zarówno repertuar, jak i oprawa koncertów nawiązywały do zaprezentowanej na DVD z archiwaliami, epoki. Podczas "Eddie Rips Up the World Tour" muzycy wykonywali utwory wyłącznie z pierwszych czterech albumów studyjnych, zaś 48 koncertów tournee objęły występy stadionowe, festiwalowe i koncerty w wielkich arenach sportowych. W ciągu 90 minut sprzedano niemal 60 tys. biletów na Ullevi Stadium w Geteborgu, koncert był transmitowany przez łącza satelitarne dla 60 milionów widzów[132].

Iron Maiden również wystąpili dla polskiej publiczności, na chorzowskim Stadionie Śląskim, jako gwiazda Mystic Festival. Anglicy zagrali dla 150 tys. fanów na niemieckich Rock am Ring / Rock im Park, 125 tys. łącznie na Reading and Leeds Festivals w Anglii, Graspop Metal Meeting, Gods of Metal czy też odbyli znaczące dla umocnienia pozycji grupy w USA tournee, jako co-headliner największego festiwalu muzycznego w Ameryce Północnej Ozzfest, wraz z Black Sabbath[133]. Audytoria w Ameryce Północnej liczyły od 25 do około 50 tys. widzów, natomiast podczas ostatniego koncertu w San Bernardino, doszło do incydentu zainicjowanego przez żonę Ozzyego Osbournea, Sharon. Muzycy zostali obrzuceni jajkami i wyzwiskami, kilkakrotnie wyłączano im prąd. Publiczność wyczuwając nieprzypadkowość tych działań do końca występu wspierała Iron Maiden, zaś media zdecydowanie stanęły po stronie kapeli Stevea Harrisa[134]. Prowokacja mająca na celu dyskredytację formacji, w rzeczywistości tylko uwiarygodniła ich w oczach amerykańskich fanów, na dodatek zespół został włączony do "Hollywood RockWalk" mieszczącym się na Sunset Boulevard w Los Angeles[135]. Muzycy po raz drugi dali charytatywny koncert na rzecz "The Clive Burr MS Trust Fund", tym razem w londyńskim Hammersmith Apollo[136].

Trasa "A Matter of Life and Death World Tour".

Z końcem roku rozpoczęli także pracę nad kolejnym albumem, zatytułowanym A Matter of Life and Death. Czternasty album studyjny ukazał się na jesieni 2006 roku, zarówno ilustracja okładkowa jak i tematyka tekstów piosenek dotykała wzajemnych powiązań pomiędzy religią a wojną na różnych etapach rozwoju ludzkości. Muzyka okazała się bardziej mroczną i trudniejszą w odbiorze, niż miało to miejsce w przypadku kilku poprzednich płyt, mimo to nowa propozycja studyjna odniosła znaczący sukces komercyjny i artystyczny[137]. A Matter of Life and Death w kilkunastu krajach świata debiutował na szczytowych pozycjach bestsellerów (również w Polsce), w Wielkiej Brytanii i wielu innych krajach dotarła do TOP 5 zestawień, zaś w USA znalazła się w TOP 10 notowań Billboard 200[138]. Album przyniósł grupie kolejne złote i platynowe płyty oraz wiele nagród i nominacji (Bandit Award, Metal Hammer Award, Rock Hard Award czy Classic Rock Roll of Honour Awards[139]. Płytę pilotowały single "The Reincarnation of Benjamin Breeg" oraz "Different World", które zdobyły sporą popularność (Top 10 w Anglii, Europie i USA)[140].

Od września 2006 r. Iron Maiden ruszyli w trasę „A Matter of Life and Death World Tour 2006/07”, grając wyprzedane koncerty w wielkich arenach Azji, Ameryki Północnej i Europy. Zamiast wielu evergreenów muzycy postanowili zaprezentować zawartość albumu w całości, nawiązując do tradycji wielkich legend art. rocka lat ’70. W Szwecji 60 tys. biletów na cztery koncerty halowe sprzedano w 45 min, nie inaczej było w przypadku trasy po Wielkiej Brytanii (dziewięć koncertów dla 120 tys. widzów)[141]. Druga część trasy przypadła na rok 2007 i była powiązana z obchodami ćwierćwiecza wydania najpopularniejszego albumu grupy, The Number of the Beast. Zespół występował na stadionach w Bułgarii (40 tys.), Czechach, Serbii, Słowenii, Niemczech oraz Włoszech (Stadion Olimpijski w Rzymie)[142]. Po raz kolejny europejska publiczność mogła podziwiać grupę w roli headlinerów wielkich festiwali, m.in. Graspop Metal Meeting, Fields of Rock, Heineken Jamming Festival gdzie pojawiło się 123 tys. widzów, w końcu po raz czwarty w karierze, w Donington Park na Download Festival 2007 przed niemal 80 tys. widzów[143].

Do historii przeszły również pierwsze koncerty Iron Maiden w Indiach oraz w Zjednoczonych Emiratach Arabskich – odpowiednio przed 50 tys. widzów na Bangalore Palace Grounds w Bombaju oraz jako headliner Dubai Desert Rock Festival dla 25 tys. widzów[144]. Bilety wyprzedano w błyskawicznym tempie, był to pierwszy tak znaczący sukces światowej sławy grupy metalowej w tym rejonie globu[145]. Trasę promującą album zakończono 24 czerwca 2007 r. występem w londyńskiej Brixton Academy, z którego dochód po raz trzeci i ostatni miał zasilić konto fundacji The Clive Burr MS Trust[146]. Stan byłego perkusisty Iron Maiden był już bardzo poważny i niestety nie uległ zmianie aż do jego śmierci w 2013 roku. Trasa „A Matter of Life and Death World Tour’’ objęła ostatecznie 62 koncerty w 26 krajach i przyciągnęła blisko 1,5 mln widzów[147]. W sierpniu 2007 r. Iron Maiden wraz z managementem pracowali nad kolejnym projektem koncertowym, mającym się okazać najbardziej ambitnym przedsięwzięciem logistycznym w ich karierze[148].

2008−2009[edytuj | edytuj kod]

Iron Maiden w Warszawie 7 sierpnia 2008

Z początkiem roku grupa wyruszyła w drugą w swojej karierze trasę historyczną, podczas której promowano najnowsze DVD Live After Death a sam zespół przemieszczał się pomiędzy kolejnymi przystankami tournee prywatnym boeingiem nazwanym Ed Force One. Zespół dał 23 koncery w Azji, Oceanii, Ameryce Północnej oraz Południowej, które przyciągnęły ponad pół miliona widzów. Muzykom oraz ekipie technicznej towarzyszyła ekipa filmowa pracująca dla Sama Dunna i Scota McFadyena, którzy podjęli się trudnego zadania wyreżyserowania dokumentalnego filmu dedykowanego trwającej trasie[149].

W marcu 2008 grupa zapowiedziała wydanie kolejnego albumu kompilacyjnego. Pojawił się on na rynku muzycznym 12 maja 2008 pod nazwą Somewhere Back in Time. Wydanie kompilacji związane było z sukcesem trasy koncertowej Somewhere Back in Time[150], a samą płytę można było odsłuchać w całości[151] na oficjalnej stronie zespołu.

Inaugurujący trasę koncert w Bombaju (Indie), według lokalnych sprawozdawców przyciągnął stutysięczne audytorium[152]. Oprawa trasy nawiązywała do okresu 1984 - 1986 łącząc elementy charakterystyczne dla tras "World Slavery Tour" (egipska świątynia i sarkofag) i "Somewhere on Road" (światła oraz Eddie - Cyborg), zawierała również wszystkie najbardziej charakterystyczne dla tamtych lat efekty specjalne. Zespół z ogromnym powodzeniem koncerował także w Stanach Zjednoczonych oraz Europie, często grając dla kilkudziesięciotysięcznych audytoriów na ogromnych stadionach. Tylko siedem koncertów w Skandynawii zobaczyło około 250 tys. widzów, zgromadzonych na takich obiektach jak Ullevi Stadion, Olympic Stadion w Sztokholmie oraz Helsinkach, Ratina Stadion w Finlandii czy Valle Hovin w Oslo. Podczas koncertu w roli gwiazdy największego festiwalu heavymetalowego na świecie Wacken Open Air pada rekord frekwencji. Brytyjczyków zobaczyło tam blisko 100 tys. ludzi[153].

Scena podczas trasy 2008/09.

7 sierpnia 2008 zespół zagrał na warszawskim Stadionie Gwardii przed ponad 30 tys. widzów. Podczas koncertów wchodzących w skład trasy "Somewhere Back in Time World Tour 2008/09" wokalista zespołu zapowiedział[154] nowy studyjny album, po wydaniu którego odbyć się miała kolejna, równie spektakularna trasa koncertowa. 10 listopada 2008 ogłoszono[155] rozszerzenie trasy "Somewhere Back In Time" o serię koncertów w lutym i marcu 2009 roku. Zespół po raz kolejny obleciał swoim samolotem południową półkulę odwiedzając obie Ameryki, Azję, Oceanię i Europę[156]. Podczas koncertu na Autodromo Interlagos pada rekord frekwencji na indywidualnym show zespołu w karierze. Według różnych źródeł zgromadziło się tam od 65 do 100 tys. widzów[157]. W latach 2008/09 w Ameryce Łacińskiej Iron Maiden dali aż 27 koncertów dla około miliona fanów. Sumarycznie 90 koncertów historycznej trasy zobaczyło około 2,5 mln widzów[158].

21 kwietnia odbyła się ogólnoświatowa prezentacja filmu dokumentalnego Iron Maiden: Flight 666, opowiadającego o trasie Iron Maiden 2008, zaplanowano seanse w 45 krajach, 500 kinoteatrach 3D 5.1. Uczastniczyło w nich około 200 tys. widzów[159] tego samego dnia EMI zapowiedzieli premierę[160] filmu Iron Maiden: Flight 666 oraz soundtracku, na ogólnodostępnych formatach CD, DVD, Blu-ray i limitowanej wersji winylowej picture discs. W Europie wydawnictwo ukazało się 25 maja 2009. Grupie poświęcono wiele miejsca w czołowych periodykach muzycznych a DVD trafiło na szczyty zestawień w 25 krajach świata[161]. Z ogromnym zainteresowaniem spotkało się również historyczne DVD Live After Death na które fani grupy czekali od wielu lat[162].

2010−2012[edytuj | edytuj kod]

12 stycznia 2010 zespół wraz z producentem Kevinem Shirleyem wszedł do studia Compass Point na Bahamach, by zarejestrować materiał na swój 15 album studyjny, który został zatytułowany The Final Frontier[163]. Wydawnictwo ostatecznie ukazało się 16 sierpnia 2010 roku[164]. Dokładnie ósmego czerwca 2010 roku o pierwszej w nocy, na stronie głównej grupy, został udostępniony singiel noszący tytuł "El Dorado"[165]. Iron Maiden na przełomie 2010 i 2011 roku świętowali spektakularną trasą koncertową 35-lecie działalnosci[166]. Zespół zapowiedział swój udział w objazdowym festiwalu Sonisphere 2010 jako headliner koncertów w Wielkiej Brytanii (Knebworth House) odbywającego się 30/31 lipca i pierwszego sierpnia, 7 sierpnia w Szwecji oraz Finlandii dzień później. Brytyjczykom towarzyszyć mieli m.in: Heaven & Hell, Slayer, Anthrax, Mastodon, Iggy Pop & The Stoogies, Alice Cooper i Mötley Crüe[167].

Iron Maiden na Stadionie Olimpijskim w Helsinkach.

25 koncertów zagranych w 2010 r. w Ameryce Północnej, okazało się ogromnym sukcesem komercyjnym, grupa wystąpiła jako gwiazda Bluefest Cisco Festival w Ottawie oraz Festival d'eté Quebec odbywającym się na Plains of Abraham, przed 100 tys. widzów[168]. Iron Maiden supportowani przez Dream Theater, regularnie występowali w USA i Kanadzie przed dwudziestotysięcznymi audytoriami[169]. Po zakończeniu trasy północnoamerykańskiej formacja dała jdenaście koncertów na Starym Kontynencie. Wystąpili m.in. w roli headlinera szwedzkiej, fińskiej oraz brytyjskiej odsłony Sonisphere Festival, podczas których średnia frekwencji sięgała 60 tys. widzów[170]. Po raz drugi uświetnili swoją obecnością niemiecki Wacken Open Air 2010, gdzie zgromadziło się 100 tys. fanów[171], wystąpili również jako headliner belgijskiego Pukkelpop Festival i węgierskiego Sziget Festival przed 90 tys. widzów[172]. Muzycy dotarli także do rumuńskiej Transylwanii, gdzie na ich koncert przybyło około 45 tys. widzów[173]. Podczas pierwszego etapu trasy zespół wykonywał jedynie singlowy El Dorado, jako utwór promujący najnowszy album The Final Frontier. Trasa reprezentująca repertuar nowego albumu przypadała na rok 2011, obejmując festiwale w Europie, w Azji Południowo-Wschodniej oraz w Ameryce Północnej[174].

Piętnasty album studyjny The Final Frontier okazał się najlepiej notowaną pozycją w karierze zespołu, ostatecznie docierając do pozycji pierwszej list bestsellerów w 30 krajach świata, w efekcie przynosząc grupie szereg złotych i platynowych płyt, również w Polsce[175]. W formie elektronicznej oraz jako single promocyjne dla mediów, ukazały się "Coming Home" oraz "The Final Frontier". Album, choć odebrany jako dowód progresji stylistycznej muzyki formacji, wzbudził skrajne opinie wsród fanów, którzy zarzucili muzykom odejście od stricte heavymetalowego kierunku na rzecz poszukiwań quasi - progresywnych[176]. Promująca płytę kompozycja "El Dorado" została nominowana do nagrody Grammy w kategorii "Best Hardrock Performance", w lutym 2011 przyznano Brytyjczykom pierwszą w ich karierze amerykańską statuetkę[177].

Tymczasem zespół rozpoczął kolejny etap trasy zatytułowany "Around The World In 66 Days", obejmujący 27 koncertów w Azji, Oceanii, Europie i obu Amerykach, poczas którego zagrali dla około 700 tys. widzów. Kolejny raz Iron Maiden wraz z ekipą przemieszczali się specjalnie przygotowanym samolotem Ed Force One[178]. Brytyjczycy wystąpili m.in. jako headliner Soundwave Festival 2011 w Australii (cała trasa australijska to siedem koncertów dla 200 tys. ludzi), dali dwa koncerty typu open air w Indonezji, po raz pierwszy dotarli też do Korei Południowej, natomiast z uwagi na skutki katastrofy ekologicznej i skarzenie atmosfery promieniowaniem atomowym w Japonii, zostali zmuszeni do odwołania dwóch wyprzedanych koncertów na Saitama Arena o pojemności 25 tys. miejsc[179]. Koncerty w Ameryce Południowej odbywały się z reguły na wyprzedanych, wielkich stadionach, takich jak meksykański Foro Sol, brazylijski Estádio do Morumbi, peruwiański Universitario San Marcos, kolumbijski park Simon Bolivar, argentyński Velez Sarsfield czy największy w Chile, Estadio Nacional de Chile. Chilijski koncert został sfilmowany na potrzeby kolejnego DVD[180].

Eddie A.D. 2011

Ostatnim etapem trasy były występy na Starym Kontynencie, w tym objazd aren w Niemczech i Wielkiej Brytanii, gdzie jedenascie koncertów zespołu przyciagnęło około 135 tys. fanów[181]. Oczekiwane od kilku lat występy na zamkniętych obiektach wyprzedawały się na pniu. Zespół przedstawił niezwykle efektowny wizualnie show na wielkich stadionach, w arenach oraz prestiżowych festiwalach, na których wystąpili w roli gwiazdy. Do historii przeszło siedem koncertów w roli headlinera objazdowego Sonisphere Festival w Polsce, Czechach, Włoszech, Turcji, Hiszpanii, Szwajcarii oraz Grecji - przyciągających kilkudziesięciotysięczne audytoria. Po raz czwarty w karierze Brytyjczycy zagrali jako headliner Roskilde Festival dla 120 tys. widzów, prawie 90 tys, fanów było obecnych podczas pierwszego w karierze występu, jako jednej z gwiazd belgijskiego Werchter Festival[182].

Trasa "The Final Frontier World Tour 2010/11" zakończyła się dwoma wyprzedanymi koncertami w londyńskiej O2 Arena, po 98 występach dla 2,6 mln fanów w 39 krajach[183]. Na 26 marca 2012 zapowiedziano premierę koncertowego albumu oraz DVD, zatytułowanego En Vivo! (2012). Wydawnictwa audio-video upamiętniają koncert na Estadio Nacional de Chile w Santiago, przed ponad 50 tys. fanów − oraz przebieg trasy koncertowej „Around The World In 66 Days 2011”[184]. Wydany w marcu 2012 roku film dokumentalno-koncertowy, okazał się kolejnym sukcesem komercyjnym, docierając do czołówki zestawień sprzedaży w około 30 krajach i przynosząc zespołowi szereg wyróżnień. Było to piąte z kolei tego typu wydawnictwo, które cieszyło się międzynarodową popularnością[185].

2012−2014[edytuj | edytuj kod]

Koncert na Stadionie Miejskim w Poznaniu, 2014

Z początkiem 2012 r. zespół rozpoczął intensywne przygotowania do kolejnej, historycznej trasy koncertowej, która ostatecznie trwała przez trzy kolejne lata.18 lutego 2012 grupa ogłosiła kolejne koncerty. Tym razem ponad 30 spektakli zaplanowanych na okres czerwiec - sierpień miało obejmować wyłącznie Amerykę Północną[186]. Trasa "Maiden England World Tour 2012/13" promowała kolejne (już trzecie) retrospektywne DVD grupy, History Of Iron Maiden Part III: Maiden England[187]. Na rok 2013 zabookowano kilkadziesiąt koncertów w pozostałych częściach globu, m.in. w Ameryce Południowej, gdzie Iron Maiden po raz trzeci w karierze byli gwiazdą ogromnego fesiwalu Rock In Rio w Brazylii. Ponad 90 tys. biletów na ten koncert sprzedano w niespełna dwie godziny[113]. Oprawa koncertów została pomyślana, jako odzwierciedlenie gigantycznej produkcji scenicznej z 1988 roku, kiedy to Iron Maiden promowali legendarny album Seventh Son of a Seventh Son (1988). Według wielu naocznych świadków ówczesna produkcja koncertowa należała do najbardziej spektakularnych w dziejach grupy[188].

Koncerty zagrane w Ameryce Północnej okazały się ogromnym sukcesem zarówno komercyjnym, jak i artystycznym. Była to najlepiej przyjęta i najwspanialsza trasa północno-amerykańska Iron Maiden od 25 lat[189]. Tymczasem management zapowiedział, iż latem 2013 roku grupa ruszy w objazd Starego Kontynentu, dając rekordowy, już piąty w karierze show w roli headlinera Download Festival 2013 w Donington Park przed około 100 tys.fanów[190]. Następnie anonsowano winylowe re-edycje ośmiu klasycznych albumów formacji w ekskluzywnej wersji PLP Heavy Weight Vinyl[191]. W ciągu kolejnych miesięcy ogłoszono szereg koncertów stadionowo-festiwalowych w poszczególnych krajach Europy. Iron Maiden jako pierwszy zespół rockowy miał wystąpić na Friends Arena, nowym stadionie sportowym w Sztokholmie, sprzedając ponad 50 tys. biletów w ciągu 45 minut[192]!

Polskich fanów zespołu ucieszyła wiadomość, że na lipiec 2013 roku formacja zarezerwowała dwa koncerty w największych arenach widowiskowych w Polsce. Na trzeciego lipca zarezerwowano łódzką Atlas Arena zaś dzień później Iron Maiden zawitać mieli do gdańskiej Ergo Arena. Muzycy odwiedzili te miasta po raz ostatni we wrześniu 1986 roku podczas trasy "Somewhere on Tour"[193].

Iron Maiden na scenie w 2013 r.

W związku z ogromnym zainteresowaniem dotychczasowymi osiemdziesięcioma koncertami trasy „Maiden England 2012/13”, które przyciągnęły łącznie ponad 2 mln fanów - kierownictwo zespołu podjęło decyzję o przedłużeniu trasy w roku 2014 o kolejne 20 występów na największych festiwalach oraz w wybranych arenach i stadionach Europy[194]. Zespół był gwiazdą prestiżowych festiwali m.in. Bravalla Festival, Rock Im Park/Rock Am Ring (łącznie 160 tys. widzów[195]), Hellfest (100 tys. widzów[196]), Main Square Arras, Nova Rock Festival czy Forta Rock Festival[197]. Reasumując, sto koncertów trasy „Maiden England 2012–2014” przyciągnęło 3 mln fanów w 32 państwach Ameryki Północnej, Południowej oraz Starego Kontynentu, co uczyniło tournee najbardziej spektakularnym i najlepiej przyjętym od chwili ukonstytuowania się sześcioosobowego składu w lutym 1999 roku[198]. Ostatnim koncertem trasy, był występ przed 60 tys. widzów w roli headlinera Sonisphere Festival, w angielskim Knebworth Park[199]. Trzeci w historii koncert Iron Maiden w Poznaniu odbył się 24 czerwca 2014 na poznańskim Stadionie Miejskim. Poprzedziły go występy szwedzkiego zespołu Ghost oraz amerykańskiej legendy thrash metalu − Slayer[200].

Począwszy od października 2014 na rynku wydawniczym pojawiły się kolekcjonerskie reedycje pierwszych ośmiu klasycznych albumów grupy oraz towarzyszących im siedmiocalowych singlii, wydanych na wysokojakosciowym winylu (180 g). Dźwięk odtworzono z oryginalnych taśm-matek i poddano remasteringowi w „Abbey Road Studios” w Londynie, uzyskując najwyższą wierność audiofilską względem oryginału. Odtworzono także oryginalną szatę graficzną ilustracji okładkowych − tak aby możliwie najwierniej uwieczniała ona dzieło Dereka Riggsa, legendarnego grafika zespołu[201].

We wrześniu grupa przystąpiła do pracy nad szesnastym albumem studyjnym. Proces rejestracji materiału zainicjowano w Paryżu, w asyście etatowego producenta Maiden, Kevina Shirley'a[202]. Rejestrację albumu zakończono w połowie grudnia o czym za pośrednictwem osobistego profilu na FB poinformował producent[203].

Wybrane nagrody[edytuj | edytuj kod]

Bandit Rock Awards:

  • 2011: Best International Live Act – Iron Maiden

Brit Awards:

  • 2009: Best British Live Act – Iron Maiden

Classic Rock Roll of Honour Awards:

Emma-gaala:

  • 2004: The audience vote for Best Foreign Artist – Iron Maiden
  • 2006: The audience vote for Best Foreign Artist – Iron Maiden

Grammy Awards:

Hollywood's RockWalk:

  • 2005: RockWalk of Fame Inductee – Iron Maiden

Ivor Novello Awards:

  • 2002: International Achievement – Iron Maiden

Juno Awards:

Kerrang! Awards:

  • 2005: Kerrang! Hall of Fame – Iron Maiden
  • 2013: Kerrang! Inspiration – Iron Maiden

Metal Hammer Awards:

  • 2004: Best UK Act – Iron Maiden
  • 2008: Best UK Band – Iron Maiden
  • 2008: Icon Award – Eddie
  • 2009: Golden Gods Award – Iron Maiden
  • 2009: Best UK Band – Iron Maiden
  • 2011: Best UK Band – Iron Maiden
  • 2012: Best Event – Iron Maiden's UK Tour
  • 2014: Best UK Band - Iron Maiden

Metal Storm Awards:

  • 2006: Best Heavy Metal Album – A Matter of Life and Death, Iron Maiden
  • 2009: Best DVD – Iron Maiden: Flight 666
  • 2010: Best Video – The Final Frontier, Iron Maiden

Nordoff-Robbins:

  • 2004: Special Achievement Award – Iron Maiden

Rockbjörnen:

  • 2011: Best Hard Rock Live Act – Iron Maiden

SXSW Film Festival:

  • 2009: 24 Beats Per Second – Iron Maiden: Flight 666

Styl i wpływ na gatunek[edytuj | edytuj kod]

Iron Maiden są uważani za jeden z największych i najbardziej wpływowych zespołów nurtu heavy metal w historii. Jako pionierzy stylu NWOBHM uważani są obecnie za ikonę muzyki rockowej i metalowej a ich wizerunek oraz brzmienie zainspirowało literalnie tysiące wykonawców reprezentujących różnorakie odłamy heavy metalu oraz rocka w ostatnich 35 latach profesjonalnej aktywności estradowej Brytyjczyków. MTV[204] uznała ich za czwarty najważniejszy zespół metalowy w historii, zaś w 2005 roku zostali włączeni do „Rockwalk Of Fame” w Kalifornii[205].

Liczbę albumów nagranych w hołdzie dla Iron Maiden szacuje się na ponad sto(!) a reprezentują one takie warianty stylistyczne jak metal, rock, soul, pop, klasyka, muzyka symfoniczna, alternatywna, elektro, techno, industrial, pianistyczna, smyczkowa czy wykonania akustyczne[206].

Wykonawcy, na których Iron Maiden mieli wpływ to m.in.: Metallica, Pantera, Jane's Addiction, Dave Navarro, Megadeth, Slayer, Pretty Maids, Voivod, Nirvana, Pearl Jam, Soundgarden, Moundhoney, Ryan Adams, RHCHP, Guns N' Roses, Trivium, Avenged Sevenfold, Slipknot, Korn, Limp Bizkit, Opeth, Porcupine Tree, Immortal, Anthrax, Testament, Exodus, Sentenced, Primal Fear, Devin Townsend, Thomas Zwijsen, Mago De Oz, Kamelot, Steel Prophet, Epica, Within Temptation, Children of Bodom, Grave Digger, Darkane, Kreator, Thunder, The Almighty, Sodom, Savatage, Annihilator, Aria, Gamma Ray, Iron Savior, Marduk, Enthroned, Dissection, Watain, Dark Tranquality, Therion, Arch Enemy, DevilDriver, Evensence,Tiamat, Nifelheim, Unleashed, Destruction, Machine Head, Warlock, Turbo, Accept, Running Wild, Helloween, Mercyful Fate, King Diamond, Bathory, Celtic Frost, Cradle Of Filth, Dimmu Borgir, Emperor, Darkthrone, 3 Inches of Blood, Lamb Of God, Godsmack, Dream Theater, In Flames, Sepultura, Morbid Angel, Stuck Mojo, Suicidal Tendencies, Marilyn Manson, Death, Iced Earth, Queensrÿche, Gaba Kulka, Lady Gaga, Skid Row, Disturbed, HIM, NIN, Alice in Chains, Ill Niño, Fates Warning, Candlemass, Nightwish, Hammerfall oraz wielu innych[207].

Adekwatnie jak muzyka, niezwykle wpływowym okazał się wizerunek ilustracyjny formacji, stworzony przez Dereka Riggsa oraz charakterystyczna czcionka (Metal Lord) tworząca litery znane z logo grupy. Na potrzeby promocyjne sięgnął po nią David Bowie podczas kampanii reklamowej jednej ze swoich tras koncertowych. Czcionka ta jest bardzo często wykorzystywana przy okazji tworzenia logotypów witryn, sklepów z gadżetami oraz imprez związanych tematycznie z subkulturą heavymetalową[207]. Iron Maiden są uznawani za brytyjską instytucję, jeden z największych zespołów koncertowych w historii, ponadczasową markę nieulegającą modzie. Dla milionów fanów na całym świecie pozostają synonimem terminu „heavy metal”[208].

W plebiscycie związanym z „Diamentowym Jubileuszem Panowania Królowej Brytyjskiej”, album The Number Of The Beast (1982) został uznany za najlepszy album brytyjski[209][210].

Albumy nagrane w tzw. okresie klasycznym dla Iron Maiden, wpisują się w poczet najwybitniejszych osiągnięć ciężkiego rocka[114]. Iron Maiden przyczynili się także do wprowadzenia do heavy metalu elementów kultury wyższego rzędu oraz wzbogacenia tego subgatunku rocka o szereg elementów progresywnych i epickich[211].

Teksty oraz wizerunek[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Iron Maiden od początku był oparty na motywie postaci upiornej maskotki o imieniu Eddie, która pojawiała się na gadżetach związanych z formacją oraz podczas widowiskowych koncertów, zmieniając swój wygląd w zależności od promowanego materiału oraz przybierając monstrualne wymiary[212]. Ten swego czasu nowatorski i niezwykle wpływowy wizerunek niemal od samego początku wzbudzał kontrowersje, doprowadzając do oskarżeń zespołu o propagowanie satanizmu oraz wpisując muzyków w grono artystów propagujących kulturę kiczu w biznesie muzycznym, co nie było pozbawione racji[212].

Jednoznacznej ocenie wymykają się również teksty piosenek formacji, zwykle nawiązujące do postaci i wydarzeń historycznych (np. „Aces High”, „Paschendale”, „Montségur”, „The Trooper”, „Alexander The Great”, „The Longest day”, „Invasion”), mitologii („Flight of Icarus”, „Powerslave”), czy też korzystają z motywów z literatury („Brave New World”, „To Tame a Land”, „Phantom of the Opera”, „Seventh Son of a Seventh Son”) oraz filmów („Where Eagles Dare”, „Children of the Damned”, „Edge of Darkness”). Poza powyższymi przykładami tematyka twórczości Iron Maiden jest dość zróżnicowana. Autorami tekstów są zazwyczaj Steve Harris, Adrian Smith i Bruce Dickinson; sporadycznie Blaze Bayley i Paul Di'Anno, zaś pozostali członkowie udzielali się w tym zakresie bardzo rzadko albo wcale[212].

Oprawa koncertów[edytuj | edytuj kod]

Iron Maiden w pierwszych latach profesjonalnej kariery.

W początkach kariery koncerty grupy w zasadzie nie różniły się niczym specjalnym w porównaniu z występami innych przedstawicieli nurtu NWOBHM. Zespół podczas wykonywania kompozycji Iron Maiden zapraszał na estradę kilka osób w maskach Eddiego, czemu towarzyszyły ostre światła i dym z suchego lodu.

Kiedy wokalistą grupy został Bruce Dickinson, zespół wystąpił na specjalnie zbudowanej, konceptualnej estradzie, otoczonej rampami świateł i rzędami podestów, zaś publiczności zaprezentowano po raz pierwszy kilkumetrowego Eddiego, który przemierzał estradę. Każda kolejna trasa przynosiła więcej efektów wizualnych i kolejne wcielenia maskotki grupy, która już tradycyjnie ukazywała się dwóch wersjach: mobilnej oraz jako ogromna maskotka wyłaniająca się zza zestawu perkusyjnego. W latach 1984–1988 show Iron Maiden należał do najbardziej spektakularnych w świecie rocka, a estrada i otaczające ja rekwizyty rozrosły się do monstrualnych rozmiarów. Odpowiednio była to ogromna egipska świątynia, we wnętrzu której otwierał się wielki sarkofag, międzygwiezdna baza kosmiczna z potężnym Eddie'em podnoszącym muzyków na pneumatycznej głowie i łapach w końcu ogromna, lodowa sceneria olśniewająca swoim rozmachem[213][213].

Stadionowy koncert.

Począwszy od 1982 roku zespół regularnie występował na całym świecie na ogromnych arenach (często kilka wieczorów z rzędu), stadionach i był gwiazdą ogromnych festiwali w rodzaju Reading Festival, Rock In Rio, Monsters Of Rock, Rock & Pop czy Day On The Green Festival w różnych miejscach świata[214]. W 1984 r. jako pierwszy w historii wykonawca zachodni przywieźli ze sobą pełną produkcję estradową do krajów bloku wschodniego, w naturalny sposób budząc ogromny entuzjazm[215].

Trudno było odmówić grupie skłonności do swoistej megalomanii, za co pod koniec lat 80. XX w. muzycy byli wielokrotnie krytykowani. Poniekąd odpowiedzią na te zarzuty była niezwykle skromna oprawa trasy „No Prayer For The Dying 1990/91”, podczas której jednak nie zrezygnowano z zaprezentowania fanom Eddiego. Kolejna trasa, „Fear Of The Dark 1992/93”, pomimo zachowania elementów nawiązujących do surowości wizualnej trasy poprzedniej (rzędy wzmacniaczy i kolumn na estradzie) znów imponowała ogromną sceną, gigantycznymi reprodukcjami najsłynniejszych okładek płytowych, potężnymi wersjami Eddiego, laserami i ogromnym oświetleniem pobierającym moc średniej wielkości miasta[72].

Iron Maiden w XXI w.

Kiedy w zespole zabrakło Bruce'a Dickinsona, trasy zagrane z jego następcą – Blaze'em Bayley'em nie cieszyły się tak wielką popularnością, co przełożyło się na mniejszy rozmach widowiska – niemniej muzycy starali się nawiązać do najsłynniejszych efektów estradowych sprzed lat. Podczas trasy „Virtual XI 1998” widzowie zobaczyli m.in. ogromnego, pneumatycznego Eddiego, który starał się objąć całą estradę[216].

Począwszy od 1999 r. do zespołu powrócili Adrian Smith oraz Bruce Dickinson, a zespół znów imponował rozmachem koncertów i powrócił na wielkie stadiony oraz areny sportowe i niezliczone festiwale, występując na wspomnianych obiektach z częstotliwością większą niż kiedykolwiek, częstokroć przed kilkudziesięciotysięczną lub ponad stutysięczną publicznością. Zdaniem zarówno dziennikarzy jak i fanów, Iron Maiden w wydaniu koncertowym to zespół jedyny w swoim rodzaju[217].

Wiele koncertów formacji zostało na różnych etapach kariery, upamiętnionych na nośnikach VHS oraz DVD. Filmy takie jak Live After Death z zapisem czterech koncertów na Long Beach Arena dla 54 tys. widzów[218], Behind The Iron Curtain – dokumentujący owacyjnie przyjętą trasę „za Żelazną Kurtyną” z 1984 r.[219], Maiden England – portretujący Iron Maiden podczas trasy promującej album Seventh Son of a Seventh Son w 1988 r.[220], czy bardziej uwspółcześnione, nagrane w sześcioosobowym składzie Rock in Rio[221] – występ jako gwiazdy prestiżowego festiwalu w Brazylii przed ponad 250 tys. widzów oraz dokumentalny film FLIGHT 666[222] upamiętniający wyprawę grupy samolotem „Ed Force One”, wiodącą przez wszystkie przystanki pierwszego etapu trasy historycznej „Somewhere Back In Time World Tour 2008/09”, przyniosły entuzjastyczne oceny krytyków, wiele wyróżnień i cieszą się popularnością wśród fanów[223].

Koncerty w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Począwszy od sierpnia 1984 roku Iron Maiden regularnie koncertują w naszym kraju. Dłuższa absencja w wizytach koncertowych miała miejsce jedynie w latach 1987 – 1994. Muzycy zawsze spotykali się z gorącym przyjęciem ze strony polskiej widowni, gromadząc każdorazowo od kilku do kilkudziesięciu tysięcy widzów na biletowanych imprezach. Grupa odwiedziła takie miasta jak Warszawa, Łódź, Gdańsk, Poznań, Wrocław, Chorzów, Katowice czy Zabrze, dając koncerty zarówno w największych salach sportowych jak i na stadionach oraz jako gwiazda wielkich festiwali[224].

Wykaz koncertów w Polsce[225].

WORLD SLAVERY TOUR 1984/85[226]

1984-08-09 Warszawa, Torwar Arena

1984-08-10 Łódź, Arena Sportowa

1984-08-11 Poznań, Arena Poznań

1984-08-12 Wrocław, Hala Ludowa

1984-08-14 Zabrze, Arena Sportowa

SOMEWHERE ON THE ROAD 1986/87[227]

1986-09-19 Zabrze, Hala Makoszowy

1986-09-20 Wrocław, Hala Ludowa

1986-09-21 Poznań, Arena

1986-09-23 Gdańsk, Hala Oliwia

1986-09-24 Łódź, Hala Sportowa

1986-09-25 Warszawa, Torwar Arena

THE X-FACTOUR 1995/96[228]

1995-10-23 Warszawa, Torwar Arena

VIRTUAL XI WORLD TOUR 1998[229]

1998-09-12 Katowice, Spodek Arena

BRAVE NEW WORLD TOUR 2000/01/02[230]

2000-06-20 Katowice, Spodek Arena

2000-06-21 Warszawa, Torwar Arena

DEATH ON THE ROAD TOUR 2003/04[231]

2003-06-03 Katowice, Spodek Arena

2003-11-28 Wrocław, Hala Ludowa

EDDIE RIPS UP THE WORLD 2005[232]

2005-05-29 Chorzów, Stadion Śląski, Mystic Festival 2005

SOMEWHERE BACK IN TIME WORLD TOUR 2008/09[233]

2008-08-07 Warszawa, Stadion Gwardii

THE FINAL FRONTIER WORLD TOUR 2010/11[234]

2011-06-10 Warszawa, Lotnisko Bemowo, Sonisphere Festival

MAIDEN ENGLAND TOUR 2012/13/14[235]

2013-07-03 Łódź, Atlas Arena

2013-07-04 Gdańsk, Ergo Arena

2014-06-24 Poznań, INEA Stadion

Obecność w mediach[edytuj | edytuj kod]

Grupa Iron Maiden nigdy nie należała do ulubieńców mediów komercyjnych, zaś zarówno muzycy jak i managerowie nie zabiegali o wsparcie ze strony mainstreamowych programów radiowych czy telewizyjnych, pozostając przez lata zespołem działającym poza głównym nurtem medialnym. Pomimo takiej postawy nazwa formacji była wielokrotnie przytaczana w wielu kompozycjach wykonawców pop – rock, takich jak single Teenage Dirtbag grupy Wheatus[236], „Back To 80's” duńskiego zespołu Dance-pop Aqua[237], czy „Fat Lip”[238] kanadyjskiego Sum 41. Iron Maiden zostali także wymienieni w „Heart Songs” Weezer[239] (z debiutanckiej płyty 2008 Red), Travelling Blues „Psycho Joe” (z 1997 roku), a NOFX powołali się na historię grupy w utworze „Eddie, Bruce i Paul”[240] (z ich albumu Coaster 2009 r.), który Sputnikmusic opisuje jako „nasączona czarnym humorem opowieść o odejściu Paula DiAnno[241]. Również szwedzki zespół powermetalowy Sabaton[242] umieścił liczne odniesienia do twórczości Brytyjczyków w swoich utworach „Metal Machine” i „Metal Ripper”, parafrazując tytuły różnych piosenek Iron Maiden (czyli „Fear of the Dark” i „Afraid to Shoot Strangers”) oraz fragmenty tekstu z „The Number Of The Beast”[243].

Wizerunek Iron Maiden (logo oraz Eddie) wielokrotnie pojawiał się w teledyskach i na zdjęciach wykonawców prezentujących szeroki wachlarz stylistyczny od disco pop – po wszelkie odmiany rocka i metalu oraz celebrytów[244]. Kompozycje Iron Maiden zostały wykorzystane na potrzeby realizacji ścieżek dźwiękowych wielu gier wideo, w tym: Carmageddon 2, Grand Theft Auto: Vice City, Grand Theft Auto: Episodes From Liberty City, Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned, Tony Hawk Pro Skater 4, SSX on Tour i Madden NFL 10. Muzyka formacji pojawiła się również w soundtrackach do „The Guitar Hero” oraz pakietach „Rock Band”, czy seriach instruktarzowych gier wideo[245].

Przeboje grupy wykorzystywano na licznych składankach, związanych z rozmaitymi wydarzeniami kulturalnymi, jak podsumowania festiwali, określonego okresu w historii fonografii czy wydawnictw publikowanych na poczet wsparcia akcji charytatywnych. Za przykład może posłużyć seria „This Is Rock” związana ze stuleciem EMI Rec., czy album charytatywny The Earthquake z 1990 r.[246]. Piosenki Iron Maiden można było usłyszeć także w filmach, takich jak „Phenomena”[247] (znany w USA jako „Creepers”), licznych horrorach („Chemical Wedding”[248]) i filmach fantasy.

Emitowany przez MTV animowany serial o przygodach dwójki fanów rocka „Beavisa i Butt-heada”[249] zawierał aluzje do twórczości grupy kilka razy wypowiedziane przez głównych bohaterów. Pierwszym teledyskiem heavymetalowym wyemitowanym przez MTV[204] był „Wrathchild” Iron Maiden. Muzykę grupy wykorzystano także w kilku reklamach oraz obrazach dokumentalnych z serii „Headbanger's Journey”[250].

Bill Forster – autor „The Transformers”[251] jest zdeklarowanym fanem Iron Maiden, poczynił szereg odniesień do twórczości Iron Maiden na łamach swoich powieści, w tym serii „Ark” oraz serii „Allspark” które ukazały się nakładem Almanach. Iron Maiden w obiegu medialnym zaistnieli nie tylko dzięki pośredniemu wykorzystaniu ich twórczości i wizerunku, ale także dzięki aktywności wokalisty grupy, Bruce'a Dickinsona jako komentatora MTV, sportowca, pisarza oraz głównego prowadzącego audycje „BBC 6 Music[252], czy też medialnym doniesieniom o pilotowaniu samolotu „Ed Force One” wykorzystywanego podczas tras zespołu[253].

Zespół działający na uboczu mainstreamu i stawiający na niezależność przedostał się do świata kultury popularnej dzięki konsekwentnej tendencji do unikania medialnego „PR”, wchodząc do mediów popularnych „tylnymi drzwiami”[210].

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Steve Harris, basista Iron Maiden i główny autor tekstów, twierdzi, że na jego gust muzyczny wpływ miały takie formacje jak: Black Sabbath, Deep Purple, Led Zeppelin, Uriah Heep, Pink Floyd, Genesis, Yes, Jethro Tull, Thin Lizzy, UFO czy Wishbone Ash. W 2010 roku Harris powiedział: „Myślę, że jeśli ktoś chce zrozumieć wczesne nagrania Maiden, w szczególności harmonie gitarowe, to wszystko, co musisz zrobić, to posłuchać albumu Argus Wishbone Ash. Oczywiście Thin Lizzy też, ale nie tak bardzo. Elementy prog-rocka też były bardzo ważne, bo jestem wielkim zwolennikiem takich zespołów jak Genesis czy Jethro Tull. Musisz zatem połączyć wszystko to z ciężkimi riffami i nadać muzyce prędkości i masz Iron Maiden”[254].

W 2004 roku Harris wyjaśnił, że ciężar brzmienia zespołu został zainspirowany przez dokonania „Black Sabbath i Deep Purple z odrobiną wpływów Led Zeppelin”. Oprócz tego Harris wypracował własny styl gry, który gitarzysta Janick Gers opisuje jako grę na basie tak, jak na gitarze rytmicznej. Steve Harris jest także odpowiedzialny za charakterystyczny „galopujący stylu zespołu”, który można usłyszeć w takich standardach, jak „The Trooper” i „Run to the Hills[255].

Gitarzyści zespołu, Dave Murray, Adrian Smith oraz Janick Gers wyróżniają się indywidualnie zdefiniowanymi inspiracjami oraz wypracowanym przez lata stylem gry. Dave Murray jest najbardziej znany z eksponowania techniki legato, do której, jak twierdzi, dorastał w sposób naturalny. Inspiracją dla jego stylu gry był Jimi Hendrix a fascynacja Amerykaninem sięga czasów dzieciństwa Murray'a[256]. Gitarzysta Iron Maiden nie ukrywa, że wbrew powszechnie panującym opiniom u podłoża jego gry leży klasyczny rythm ‘n blues, nie zaś, jak to by oczekiwali fani Iron Maiden, heavy metal. Z kolei Adrian Smith był od najmłodszych lat pod wpływem stylu gry Johnny'ego Wintera i Pata Traversa oraz Michaela Schenkera, co przerodziło się na potrzebę eksponowania linii melodycznej w autorskiej grze Smitha[257].

Janick Gers preferuje bardziej improwizowany styl, w dużej mierze inspirowany przez Ritchiego Blackmore'a, pozostający w opozycji (kontrapunktując) do „rytmicznego” brzmienia zagrywek Smitha[258].

Wokalista Bruce Dickinson, który zazwyczaj działa we współpracy z Adrianem Smithem, wyróżnia się wokalem o operowym zacięciu, inspirowanym przez pionierskie dokonania Arthura Browna, Petera Hammilla, Iana Andersona oraz Iana Gillana[259].

Perkusista Nicko McBrain reprezentuje klasyczną szkołę perkusyjną, opartą o dokonania Ringo Starra, Johna Bonhama, Iana Paice'a czy Cozy'ego Powella. Gra McBraina zdradza inklinacje w kierunku typowego dla klasycznej szkoły jazzowej synkopowania oraz zagrywek stosowanych w rythm ‘n bluesie. Chociaż Nicko McBrain napisał tylko jeden utwór dla Iron Maiden („New Frontier”[260] na albumie Dance of Death z 2003 r.), Harris często opiera się na jego wskazówkach przy opracowywaniu partii dla sekcji rytmicznej w poszczególnych kompozycjach grupy[261].

Znane są także inspiracje byłych członków Iron Maiden. Dennis Stratton, gitarzysta który towarzyszył Dave'owi Murray'owi na pierwszym albumie Iron Maiden z roku 1980, inspirował się dokonaniami Jeffa Becka, Santany, Rory'ego Gallaghera, albumami Status Quo, Eagles czy Journey[262].

Nieżyjący perkusista Clive Burr, który zaznaczył swoją obecność na trzech pierwszych klasycznych krążkach formacji, poszukiwał inspiracji w dokonaniach Johna Bonhama , Billa Warda oraz Billa Brouforda. Perkusiści takich formacji jak Slayer, Testament, Accept, Iced Earth, Nevermore, Helloween, Death, Morbid Angel, Metallica, Anthrax, Kreator, Deicide, Machine Head, Emperor, Mayhem, Sodom, Running Wild, Shadows Fall czy Avenged Sevenfold zaznaczają, że gra Burra w znacznym stopniu ukształtowała ich autorski styl[263].

Paul Di'Anno, który zaśpiewał na pierwszych dwóch albumach Iron Maiden, inspirował się wokalistami zespołów nurtu punk rock, zwłaszcza UK Subs, The Clash, Sex Pistols, Ramones, czy też wykonawcami spod znaku glam rocka jak Gary Glitter czy Marc Bolan[264]. Zastępujący Bruce'a Dickinsona w okresie 1994–1998 Blaze Bayley inspirował się dokonaniami Ronniego Dio, Iana Gillana, Kiss, Davida Coverdale'a czy Dickinsona[265].

Działalność pozaartystyczna[edytuj | edytuj kod]

Działalność charytatywna[edytuj | edytuj kod]

Od początku profesjonalnej kariery Iron Maiden angażowali się w przedsięwzięcia charytatywne mające na celu niesienie wsparcia ofiarom chorób, pokrzywdzonym przez los czy ofiarom nałogów[266]. Dla przykładu całkowity dochód ze sprzedaży singla „Running Free – Live” (1985) został przeznaczony na konto kampanii antyheroinowej[267]. Muzycy wzięli również udział w przedsięwzięciu „Hear ‘n Aid” zorganizowanym przez Ronniego Jamesa Dio[268], z którego całkowity dochód przeznaczono na rzecz dzieci głodujących w Afryce. Wielokrotnie dochód ze sprzedaży biletów, handlu czy wydawnictw audiowizualnych grupy, był przeznaczany na poczet wsparcia ofiar wojen lub kataklizmów, tj. trzęsienia ziemi w Armenii w 1988, Kalifornii, katastrofy w Japonii 2011 itp.[210]

W roku 2002 zespół powołał do życia fundację Clive Aid MS Sclerosis Fund mającą na celu gromadzenie funduszy na poczet niesienia pomocy byłemu perkusiście cierpiącemu na stwardnienie rozsiane oraz innym osobom dotkniętym tą przypadłością. W konsekwencji grupa dała szereg koncertów w londyńskich halach Brixton Academy oraz Hammersmith Odeon, z których całkowity dochód został przeznaczony na konto fundacji[263].

Iron Maiden współpracują również z Teenage Cancer Trust, Children Of The Night, Green Forests, Sunflower Jam, Childine, Nordoff Robbins Trust, Just Givin'. Management zespołu organizuje specjalne aukcje charytatywne, na których licytowane są unikatowe przedmioty kolekcjonerskie na rzecz pomocy potrzebującym. Znany jest również udział managera grupy, Roda Smallwooda w akcji „TruAnts”[269] oraz rajdach rowerowych odbywających się w odległych terytoriach globu, z których dochód (gromadzony na zasadach sponsoringu) przeznaczany jest najczęściej na pomoc osobom chorym na raka[270]. Za zaangażowanie w działalność charytatywną zespół został uhonorowany w 2004 r. nagrodą „Nordoff Robbins Silver Clef”[271].

Działalność gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Trooper Ale, piwo ważone według receptury Bruce'a Dickinsona

Począwszy od 1979 r., kiedy to Keith Wilfort aktywizował oficjalny Fan Club grupy, Iron Maiden rozwijali ofertę gadżetów służących promocji albumów, tras koncertowych, poszczególnych wydarzeń związanych z działalnością zespołu[272]. W połowie lat 80. XX w. sprzedaż gadżetów z wizerunkiem grupy (logo, Eddie) na świecie była większa, niż podobnej oferty promującej postacie znane z filmów Walta Disney'a[273].

Oficjalny sklep zespołu („Official Eddie's Megastore”) oferuje szeroki asortyment produktów związanych z Iron Maiden, natomiast na świecie oferta formacji należy do największej w branży. Do tradycji utrzymywanej przez kolejne pokolenia fanów należy zaopatrywanie się w tzw. koszulki eventowe przed każdym koncertem formacji[274]. Fani oprócz plakatów, flag, naszywek czy koszulek z wizerunkiem Eddiego, chętnie zaopatrują się również w lalki, będące replikami maskotki znanymi z jej wcieleń na klasycznych już ilustracjach albumowych czy singlowych. Serię takich miniaturek wydała kilkukrotnie m.in. Neca[275].

Od 1988 r. zespół oferuje kolejne edycje limitowanej marki wina „Eddie's Evil Brew”, które cieszy się uznaniem wśród koneserów, zaś począwszy od 2013 r. grupa wprowadziła do dystrybucji piwo Trooper Ale ważone według receptury wokalisty formacji, Bruce'a Dickinsona[276].

Dystrybucją napoju piwnego zajęły się browary „Robbinsons Brewery”. W ciągu roku od wprowadzenia Troopera na rynek sprzedano ponad pięć milionów pint[277]. Udostępnienie Troopera na rynkach innych państw, w tym USA, zaplanowano na styczeń 2015. Jak twierdzą przedstawiciele „Robbinsons Brewery”, nie wydawano na promocję marki „Trooper”[278].

Ed Force One[edytuj | edytuj kod]

Ed Force One w przestworzach

W celu rozwiązania problemów logistycznych zespół podczas trasy koncertowej „Somewhere Back In Time World Tour” 2008 oraz rok później wykorzystywał specjalnie przystosowany samolot Boeing 757 latający w liniach Astreaus Airlines. Samolot pilotowany przez wokalistę Bruce'a Dickinsona mógł zabrać na pokład sto osób obsługi technicznej oraz 11 ton sprzętu muzycznego. Dzięki takiemu rozwiązaniu Iron Maiden mogli dotrzeć do wielu odległych zakątków świata, w których ze względów logistycznych nie byli w stanie wystąpić do tamtej pory. Nazwa samolotu (Ed Force One) została ustalona na podstawie wyników konkursu ogłoszonego na oficjalnej stronie grupy. Użycie ogromnego samolotu z logo grupy i grafiką nawiązującą do tematyki trasy promocyjnej było również zabiegiem marketingowym mającym na celu przyciągnięcie uwagi mediów i wpisanie grupy w poczet legendarnych mega gwiazd rocka lat '70. XX w., które zwykły przemieszczać się pomiędzy koncertami prywatnymi odrzutowcami (Led Zeppelin, Deep Purple czy The Rolling Stones)[279].

Podczas pierwotnego etapu trasy 2008 został nakręcony film dokumentalny Flight 666 prezentujący pracę towarzyszącą realizacji tournee i jego rozmach. W 2011 r. Iron Maiden wyruszyli w trasę „Around The World In 66”, podczas której dali 29 koncertów dla prawie 700 tys. widzów. Osiągnięcie imponującego rezultatu nie byłoby możliwe bez ponownego wykorzystania samolotu zespołu, tym razem nieco większego modelu (G-STRX), tradycyjnie ozdobionego grafikami związanymi z promocją albumu The Final Frontier[280]. O podróży wspomnianym Boeingiem opowiada film dokumentalny „Behind The Beast” będący częścią programu wydawnictwa DVD En Vivo!.

Działalność managerska i wydawnicza[edytuj | edytuj kod]

Kampania managerska “Sanctuary Management” została powołana do życia w 1979 r. przez managera Iron Maiden, Roda Smallwooda oraz jego partnera biznesowego Andyego Taylora, którego Rod po raz pierwszy spotkał studiując prawo i zarządzanie na Trinity College. Smallwood niedługo przedtem odkrył Iron Maiden, którzy poszukiwali właśnie profesjonalnego kierownictwa oraz wydawcy. Nazwa „Sanctuary” (Pol. Schronienie) została zaczerpnięta od jednego ze standardów grupy, w interpretacji Smallwooda miała ona być synonimem niezależności decyzyjnej i artystycznej formacji. Prężnie rozwijająca się kariera Iron Maiden pozwalała na zwiększenie aktywów finansowych „Sanctuary Music Ltd.”, która przejęła całkowita kontrolę finansowa i artystyczną nad dorobkiem i funkcjonowaniem Iron Maiden oraz reprezentowała takich artystów, jak W.A.S.P czy Helloween. W latach 1989 – 1991 „Sanctuary” po części była własnością Zomba Group, która odpowiadała za egzekwowanie praw autorskich oraz publikacje muzyki i tekstów Iron Maiden do 2001 r[281].

Prężnie działająca w tamtym okresie firma przejęła kilka mniejszych, niezależnych wytwórni, jak „Castle Communications”, Noise Records, czy należąca do Stevea Harrisa „Beast Rec.”, podpisała kontrakt wydawniczy z BMG/SONY i rozpoczęła kilkuletnią działalność podówczas największej i najprężniej rozwijającej się wytwórni/kampanii managerskiej Sanctuary Records. W 2002 r. back katalog Iron Maiden został opublikowany przez Sanctuary Records w porozumieniu z Columbia/SME Records w USA. W roku 2003 w poczet zarządu firmy wszedł nawet Mathew Knowles, ojciec Beyonce i manager Destiny’s Child[39].

Działalność wydawnicza i aktywność promocyjna zaczęła jednak pochłaniać coraz większe koszta a ze względu na pogarszającą się sytuację na światowym runku muzycznym, przynosić nawet straty. Pod koniec roku 2006 zarówno Taylor, jak i Smallwood zrezygnowali z kierowania spółką z uwagi na potrzebę zaangażowania się w interesy Iron Maiden. W 2007 r., kiedy to Sanctuary Records borykała się z ogromnymi problemami finansowymi, posiadała prawa do dystrybucji ponad 155 tys. utworów muzycznych oraz innych dóbr chronionych prawem do własności intelektualnej[282].

W roku 2008 prawa do katalogu wydawniczego Sanctuary Records przejęła Universal Music Group od BMG w zamian za prawo do używania logo Sanctuary oraz umożliwiając dystrybucję na terenie USA oraz Rosji. Prawa do dystrybucji i używania marki firmy wyceniono na 46 milionów funtów[283].

Do artystów reprezentowanych przez Sanctuary Rec. oraz jej filie, należeli m.in: Aberfeldy, Alan Price and The Electric Blues Company, Allman Brothers Band (album Hittin' the Note), Angelou, Anthrax, Apollyon Sun, The Ataris, Atomkraft, Andy Bell, Belle & Sebastian - Rough Trade Records, Biohazard, Bizarre - Urban Division, Black Sabbath (poza USA i Kanadą), Blondie, Blue Nile, Blue Öyster Cult, Blues Traveler, Brides of Destruction, The Charlatans - Creole Records, Corrosion of Conformity, The Cranberries, The Damned, Bruce Dickinson, Rob Dickinson, Dio, Peter DiStefano, Dokken, DragonForce, Drowning Pool, De La Soul - Urban Division, Earth, Wind and Fire - Urban Division, Emerson, Lake & Palmer (poza USA, Kanadą oraz Japonią), Engerica, Europe, Ex Cathedra, The Fall, Fun Lovin' Criminals, Gamma Ray, The Gathering, Thea Gilmore, Gizmachi, Gorky's Zygotic Mynci, Gravity Kills, Adam Green, Groove Armada, Guns N' Roses, Helloween, Humble Pie, Idlewild - Pye Records, Billy Idol, Ill Scarlett, Iron Maiden (tylko na terenie Ameryki Północnej w połączeniu z Sony), Jane's Addiction, Jimmy Chamberlin Complex, Jo O'Meara, Jo Boxers, Elton John, Journey, King Crimson, The Kinks, Kiss, Living Colour, Lowgold, Lynyrd Skynyrd, Manic Street Preachers, Marillion (USA oraz UK), The Marmalade, Christine McVie (oprócz Ameryki Północnej), Meat Loaf, Megadeth, Ministry, Morrissey - Attack Records, Alison Moyet, Sally Oldfield, Jo O'Meara, William Orbit, Orange Goblin, Dolores O'Riordan, Kelly Osbourne, Overkill, Pet Shop Boys, Photek, Pitchshifter, Robert Plant and the Strange Sensation, Play, Queensrÿche, Joey Ramone, Ray J, Rollins Band, Bruce Ruffin, The RZA, Saint Etienne, Scorpions, The Small Faces, Simple Minds, Status Quo, Stratovarius, The Strokes - Rough Trade Records (tylko UK), Styx, Super Furry Animals, Tangerine Dream (albumy z okresu "Pink Years" oraz "Blue Years"), Tegan and Sara, Tesla, 3 Colours Red, Uriah Heep, Venom, Virgin Steele, Ween, Widespread Panic, Within Temptation (tylko UK), Wu-Tang Clan, Neil Young[284].

W 2008 r. tandem Smallwood/Taylor powołał do życia nowe przedsięwzięcie managerskie „Phantom Music Management”, które reprezentuje interesy Iron Maiden do chwili obecnej. Rodowi Smallwoodowi od dwóch lat partneruje w przedsięwzięciu Johnnie Allan[285].

Hotelarstwo[edytuj | edytuj kod]

W maju 2009 roku managerowie grupy: Rod Smallwood, Andy Taylor oraz frontman Iron Maiden Bruce Dickinson wsparli finansowo budowę ekskluzywnego hotelu „Sanctum Soho”. Pierwotnie przybytek restauracyjno-wypoczynkowy był zaprojektowany z myślą o gwiazdach rocka oraz przedstawicielach przemysłu estradowego, do nich skierowano również niezwykle wyrafinowaną ofertę hotelu[286]. Począwszy od 2012 r. „Sanctum Soho” stało się miejscem przeznaczonym również dla gości chcących wypoczywać w warunkach ekonomicznie przystępniejszych, określanych jako standardowe[287].

„Sanctum Soho” zlokalizowany na 20 Warwick Street, Londyn W1B 5NF, w angielskim Soho, jest hotelem 4,5-gwiazdkowym (Sanctum Soho Hotel 4.5), posiada 30 pokoi, apartamenty, sale konferencyjne, udogodnienia dla niepełnosprawnych, jacuzzi, basen, restaurację najwyższego standardu, salon-bar, pokoje dla niepalących, pokoje dla rodzin. „Sanctum Soho” w ramach swoich usług oferuje zajęcia dla dzieci i młodzieży (obiekt przyjazny rodzinie), czyszczenie chemiczne, konwenty, konferencje kulturalno-oświatowe oraz imprezy artystyczne. W przeliczeniu na PLN rozpiętość cenowa opłat za jedna noc wynosi od 954 zł do 2 531 zł[288].

Restauracja barbecue[edytuj | edytuj kod]

Perkusista Iron Maiden Nicko McBrain jest właścicielem restauracji barbecue „Rock ‘N Roll Ribs” zlokalizowanej na Florydzie w Coral Springs. „R ‘N R Ribs” powstała na kanwie dwóch pasji muzyka: kulinariów oraz muzyki. Współpartnerem McBraina jest specjalista od barbecue (zdobywca amerykańskich nagród) Mitch Tanne. Specjalnością restauracji są żeberka „Baby Back Ribs” oraz sosy. Gościom towarzyszy muzyka rockandrollowa. Zdaniem perkusisty ważna jest atmosfera, która ma odzwierciedlać „dziką i zabawną” frajdę z przebywania w centrum koncertu rockowego, z dostępem za kulisy imprezy, gdzie każdy czuje się jak VIP[289].

Wnętrze restauracji zdobi kilkaset pamiątek związanych z karierą Iron Maiden. Dziesiątki złotych i platynowych płyt, liczne statuetki, oryginalne plakaty, stare instrumenty i stroje muzyków, liczne werble i podpisane przez McBraina żele perkusyjne oraz gadżety związane z Eddiem. Kilka razy w roku perkusista organizuje też specjalne jam sessions dla gości, podczas których można podziwiać jego grę[290].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Steve Harris na piłkarskiej murawie.

Muzycy Iron Maiden od najwcześniejszych lat działalności zdradzali inklinacje w kierunku aktywności sportowej i rekreacyjnej ze szczególnym uwzględnieniem zamiłowania do towarzyskich spotkań futbolowych. W latach osiemdziesiątych muzycy formacji często łączyli przedkoncertowe spotkania integracyjno-towarzyskie z tradycją rozgrywania meczy piłkarskich. Inicjatorem pomysłu ze zrozumiałych względów był szef grupy Steve Harris[291].

Uczestniczyli w nich członkowie zespołu oraz ekipa techniczna. Drużyna rywali składała się z muzyków formacji, którzy towarzyszyli Brytyjczykom w trasie, tudzież przedstawicieli mediów i biznesu muzycznego krajów, w których występowali. Iron Maiden zmierzyli się na murawie z członkami takich grup jak m.in. Scorpions, Def Leppard, Saxon[292].

Rozgrywanie meczy w kolejnych latach stało się chlubną tradycją zespołu, miało ono także służyć rozładowaniu napięcia na trasie oraz nawiązaniu przyjaznych relacji z innymi muzykami. Takie spotkania muzycy rozegrali także w Polsce[293]. W roku 1984 i 1986 rozegrali mecze przy niemal pełnych stadionach we Wrocławiu i Zabrzu, zaś w 1995 roku wystąpili w towarzyskim spotkaniu z dziennikarzami miesięcznika Teraz Rock na Stadionie Gwardii w Warszawie[294].

Bruce Dickinson zaangażował się również w intensywne treningi fechtunku, które w efekcie uczyniły go siódmym szermierzem w UK. Wokalista powołał także do życia firmę Duellists Prod. produkującą specjalistyczne gadżety dla szermierzy[295].

Dave Murray oraz Nicko McBrain w przeciwieństwie do reszty muzyków zespołu są zagorzałymi zwolennikami gry w golfa[296], natomiast Adrian Smith od lat jest zapalonym wędkarzem oraz tenisistą. Gitarzyście Iron Maiden często partnerował na korcie mistrz Wimbledonu z 1987 r., Pat Cash[297].

W lutym oraz marcu 1998 r. w ramach promocji albumu Virtual XI, zespół wyruszył w futbolowe tournee z własnym teamem, w skład którego oprócz muzyków weszli tak wybitni piłkarze, jak Stuart Pearce, Faustino Asprilla, Paul Gascoigne, Ian Wright, Patrick Vieira, oraz Marc Overmars. Mecze rozgrywano w arenach i na stadionach w wielu krajach Starego Kontynentu[298].

W nowym millenium muzycy uczestniczyli w wielu prestiżowych imprezach sportowych, podczas których przedstawiciele świata sztuki wspierali szczytne inicjatywy[299]. Imprezy tego typu miały miejsce w latach 2003 – 2007 a członkowie Iron Maiden wynieśli z nich kilka prestiżowych nagród. Management zespołu wspiera m.in. West Ham United, World Cup Songs czy ostatnio Rosslyn Park UK[300].

Fani[edytuj | edytuj kod]

Fani Iron Maiden.

Począwszy od pierwszych koncertów zespół przyciągał liczne grypy fanów ciężkiego rock’a, którzy okazywali wielkie zaangażowanie i oddanie kwestii wspierania kariery Iron Maiden, natomiast w latach 1977 – 1979 byli w rzeczy samej najlepszymi agentami PR, podając „z ust do ust” informacje o niesamowicie energetycznych występach grupy, samodzielnie sporządzając plakaty reklamujące imprezy z udziałem muzyków, koncerty oraz koszulki[301]. Wszyscy oryginalni współpracownicy Iron Maiden, tworzący team „The Killer Krew” w tamtych latach byli w rzeczywistości rekrutowani spośród fanów, którzy towarzyszyli zespołowi przemierzając całe kilometry w celu dotarcia na kolejne koncerty. Należeli do nich późniejszy szef Iron Maiden FC Keith Wilfort, oświetleniowiec Dave Lights czy nagłośnieniowiec Doug Hall. Wraz z rozwojem kariery, proporcjonalnie do sukcesów rosła baza fanów grupy na całym świecie, by swoje apogeum osiągnąć w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy to zwolenników muzyki Iron Maiden zrzeszały sieci fan klubów obejmujących cały świat[272].

Zespół nawet w momentach najtrudniejszych wahań i niepowodzeń, mógł liczyć na lojalność fanów, którzy nie szczędzili wysiłków dla wsparcia formacji. Z czasem zamiłowanie niektórych zwolenników Iron Maiden do wspierania aktywności grupy, wyrażającego się m.in. w pasji kolekcjonerskiej obrosło legendą. W Chicago powstała specjalna organizacja „Chicago Mutants”, która w latach ’80 XX w. przemierzała w pogoni za zespołem całą Amerykę Północną, aby dotrzeć na możliwie największą liczbę koncertów określonej trasy[302].

Szef duńskiego FC Iron Maiden, Rasmus Stavnsborg[303] posiada największą na świecie kolekcję gadżetów związanych z zespołem, która zajmuje wielopokojowy, piętrowy dom oraz inne pomieszczenia FC. Jego kolekcja dwukrotnie trafiła do Księgi Rekordów Guinnessa – w 2012 oraz 2013 roku, kiedy to okazało się że liczba pamiątek po Iron Maiden przekroczyła nawet poziom 4500 egz[304].

Innym znanym na świecie fanem grupy, otoczonym swoistą legendą jest ewangelicki pastor Marcos Motolo, nazywany w Brazylii „Frater Iron Maiden”[305]. Jego ciało zdobi ponad 170 tatuaży dedykowanych zespołowi, zaś od lat jest on prezesem brazylijskiego FC „Pieces Of Maiden”, który zrzesza około 560 tys. osób. W 2013 roku Motolo został uwieczniony na kartach Księgi Rekordów Guinnessa, jako osoba która posiada największą liczbę tatuaży dedykowanych jednemu artyście. Marco Motolo ochrzcił również jednego z synów leadera formacji, basisty Stevea Harrisa[306].

Aktywność fanów zespołu przejawia się także w tworzeniu tysięcy internetowych stron tematycznych, forów i blogów internetowych oraz profilów FB dedykowanych brytyjskiej formacji oraz jej członkom. Do najpopularniejszych z nich należą m.in. Iron Maiden Brasil[307], Iron Maiden 666[308], Maiden Fans Spain[309], Maiden France[310], Iron Maiden Bulgaria[311], Maiden Fans[312], Maiden Denmark[304] jak i wiele innych. W Polsce największym portalem przeznaczonym dla fanów grupy i powiązanym z nim forum, posiadającym ponad 4000 użytkowników[313], jest SANKTUARIUM FC[314].

Działający od 1979 r. oficjalny FC Iron Maiden zrzesza zwolenników grupy z całego świata i cyklicznie wydaje własny magazyn, na bieżąco relacjonując wydarzenia z obozu formacji. Oficjalne forum liczy 160 tys. użytkowników, co umożliwia wymianę informacji oraz dzielenie się doświadczeniami pomiędzy fanami rozsianymi na całym globie[315].

Iron Maidens, żeński tribute band.

Od lat ‘80tych fani grupy, nazywani „Troopers”, „Maiden Heads” lub „Killers” pozdrawiają się drukowanym na okładkach albumów oraz spotykanym na merchandisie Iron Maiden sloganem „Up The Irons”[316]! Od roku 2008 na koncertach pojawiają się także bannery z napisem „Iron Maiden Is My Religion!”, tradycję tę zainicjowali fani brazylijscy[317]. Co więcej maskotką brazylijskiego fanklubu piłkarskiego FC FORZA jest od lat Eddie, który często gości na transparentach i flagach powiewających podczas spotkań piłkarskich[318].

Również do często praktykowanego rytuału należą prośby o zmianę imienia własnego, lub członków rodziny na synonimy nazwy „Iron Maiden” lub nawiązujące do maskotki grupy, Eddiego. Jednym z licznych przykładów może być przypadek Kalila Silvy, który z dumą prezentował swój dowód osobisty z nowozarejestrowanym imieniem Iron Maiden Silva[319]. Fani zespołu stworzyli również setki tzw. cover – bandów, czyli grup grających w hołdzie słynnym Brytyjczykom, nagrywających płyty i regularnie koncertujących na całym świecie. Do jednych z najpopularniejszych tego typu formacji należy żeński The Iron Maidens[320], Hi-On Maiden[321], Made In Iron, The Powerslaves[322], Up The Irons[323], Prowlers, Iron Maidnem[324], Iron Maiden Revival[325].

Fani na estradzie z Iron Maiden.

Zespół zawsze doceniał rolę jaką odegrali w budowaniu ich sukcesu lojalni fani, często specjalnie dla nich organizując zloty, konwenty, spotkania związane z publikacją kolejnych wydawnictw, odpowiadając na pytania i udzielając wywiadów redaktorom fan klubowych magazynów (fanziny[326]), czy chociażby organizując specjalne konkursy, w wyniku których wyłaniano spośród publiczności osoby, mogące znaleźć się w wyznaczonym momencie (zwykle był to utwór „Heaven Can Wait”) na estradzie, w towarzystwie swoich idoli[327]. Management organizował także loterie fantowe, w których można było zdobyć niezwykle cenne nagrody – bilety VIP na prestiżowe koncerty, podpisane przez muzyków gadżety a nawet złote i platynowe płyty. Tradycją stały się również przeloty na koncerty organizowane pod auspicjami „Bruce Air” – specjalnych lotów samolotem Ed Force One przeznaczonych dla członków FC . Fani po zakończonej podróży otrzymywali pamiątkowe gadżety oraz prezenty[328]. W wyjątkowych przypadkach laureaci konkursów mogli uczestniczyć w poszczególnych etapach tras, podglądając poniekąd od zaplecza pracę instytucji, jaką jest Iron Maiden[329].

Dominic Lawson, obecnie redaktor brytyjskiego Metal Hammera, jako czternastoletni młodzieniec uczestniczył w serii siedmiu koncertów w Hammersmith Odeon, które miały miejsce podczas brytyjskiego etapu tourne "Somewhere on Tour", w 1986 r. Wydarzeniu temu poświecono sporo uwagi a po latach przypomniano jego kulisy na łamach Metal Hammer[330].

Pomówienia o propagowanie satanizmu[edytuj | edytuj kod]

Po premierze najpopularniejszego albumu formacji, The Number of the Beast w 1982 r., przedstawiciele prawicowego stronnictwa religijnego w USA oskarżyli grupę o celowe propagowanie satanizmu oraz negatywny wpływ na młodzież amerykańską. Krytyka dotyczyła tekstów do utworu tytułowego oraz „Children Of The Damned”, które według ewangelistów Pasa Biblijnego USA miały nawoływać do oddawania czci diabłu. Dochodziło również do licznych aktów dezaprobaty wobec sukcesu zespołu, w wyniku których fizycznie manifestowano sprzeciw wobec zgubnego wpływu twórczości Iron Maiden, czego wynikiem było palenie płyt grupy lub rozbijanie ich młotkami[331].

W Stanach Zjednoczonych księża zwracali się do młodzieży, by ta nie uczestniczyła w koncertach popularnych grup grających ciężkiego rocka tj. Iron Maiden, AC/DC czy Ozzy'ego Osbourne'a. Działania takie odnosiły odwrotny do założonego skutek. W 1992 r. przedstawiciele Kościoła Katolickiego w Chile doprowadzili do odwołania koncertu Iron Maiden na Stadionie Narodowym w Santiago, zakaz uzasadniano troską o kondycję moralną tamtejszej młodzieży. Protesty towarzyszyły także koncertowi w Santiago, który odbył się w 1996 r., jednak tym razem nie zdołano odwołać widowiska[332].

Muzycy wielokrotnie zaprzeczali powiązaniom z ruchem satanistycznym oraz demonstrowali sprzeciw wobec takich komentarzy, tłumacząc że inspiracją dla utworu „The Number of the Beast” był horror „Damien: Omen II” oraz koszmarny sen Steve'a Harrisa. Wiele kontrowersji wzbudzał również wizerunek grupy, który mógł uchodzić za apoteozę zła i przemocy[333]. W odpowiedzi na (jak to ujęli muzycy) fanatyczne bzdury przed utworem „Still Life” zamieszczonym w programie albumu Piece of Mind z 1983, pojawiła się nagrana w rewersie wypowiedź perkusisty Nicko McBraina sprowadzająca się do słów „nie dotykaj tego, czego nie rozumiesz". Wiele lat później perkusista został „Ponownie Narodzonym Chrześcijaninem” i do dziś jest aktywny na kanwie ewangelizacyjnej[334].

Skład[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Lista członków Iron Maiden.
Lata Członkowie Nagrania
wokalista gitarzysta gitarzysta gitarzysta basista perkusista
1977−1979
Paul Di'Anno
Dave Murray
Steve Harris
Doug Sampson
Soundhouse Tapes
1980
Dennis Stratton
Clive Burr
Iron Maiden, Live!! +one
1980−1981
Adrian Smith
Killers, Maiden Japan
1981−1983
Bruce Dickinson
The Number of the Beast
1983−1990
Nicko McBrain
Piece of Mind, Powerslave, Live After Death,
Somewhere in Time, Seventh Son of a Seventh Son
1990−1993
Janick Gers
No Prayer for the Dying, Fear of the Dark,
A Real Live One, A Real Dead One, Live at Donington
1994−1999
Blaze Bayley
The X Factor, Virtual XI
od 1999
Bruce Dickinson
Adrian Smith
Brave New World, Rock in Rio, Dance of Death,
No More Lies, Death on the Road, A Matter of Life and Death, The Final Frontier, Flight 666: The Original Soundtrack, En Vivo!.

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dyskografia Iron Maiden.

Albumy studyjne[edytuj | edytuj kod]

Trasy koncertowe[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Czas trwania Promowany album Nagranie albumu
pierwsze koncerty 1 maja 1976 – 10 sierpnia 1979
Iron Maiden UK 17 sierpnia 1979 – 22 grudnia 1979 The Soundhouse Tapes BBC Archives
Metal for Muthas 1 lutego 1980 – 11 lutego 1980 Metal for Muthas
Iron Maiden 1 kwietnia 1980 – 21 grudnia 1980 Iron Maiden Live!! +one
BBC Archives
Iron Maiden (film)
Killer 17 lutego 1981 – 15 listopada 1981 Killers Maiden Japan
The Beast on the Road 25 lutego 1982 – 10 grudnia 1982 The Number of the Beast Beast Over Hammersmith
BBC Archives
World Piece 23 kwietnia 1983 – 18 grudnia 1983 Piece of Mind
World Slavery 9 sierpnia 1984 – 5 lipca 1985 Powerslave Behind the Iron Curtain (film)
Live After Death
Somewhere on Tour 10 września 1986 – 21 maja 1987 Somewhere in Time
Seventh Tour of a Seventh Tour 13 maja 1988 – 12 grudnia 1988 Seventh Son of a Seventh Son Maiden England
Intercity Express 20 września 1990 – 18 października 1990
No Prayer on the Road
(w tym No Prayer for the Summer)
21 października 1990 – 21 września 1991 No Prayer for the Dying
Fear of the Dark 5 czerwca 1992 – 4 listopada 1992 Fear of the Dark A Real Live One
A Real Dead One
Live at Donington
Real Live Tour 25 marca 1993 – 4 czerwca 1993 A Real Live One A Real Dead One
The X Factour
(w tym The X Factour Summer)
28 września 1995 – 7 września 1996 The X Factor
Virtual XI 26 kwietnia 1998 – 12 grudnia 1998 Virtual XI
Ed Hunter
(Ed HunTour)
11 lipca 1999 – 1 października 1999 Ed Hunter
Metal 2000 2 stycznia 2000 – 23 lipca 2000
2 października 2000 – 10 października 2000
Brave New World 1 sierpnia 2000 – 19 stycznia 2001 Brave New World Rock in Rio
Give Me Ed… …'Til I'm Dead 23 maja 2003 – 30 sierpnia 2003
Dance of Death 23 maja 2003 – 19 października 2004 Dance of Death Death on the Road
The Early Days
(Eddie Rips Up the World)
28 maja 2005 – 31 sierpnia 2005 The Early Days
A Matter of Life and Death
(w tym A Matter of the Beast)
4 października 2006 – 24 czerwca 2007 A Matter of Life and Death
The Number of the Beast
Somewhere Back in Time 2 lutego 2008 – 19 sierpnia 2008
10 lutego 2009 – 2 kwietnia 2009
albumy nagrane w latach 80. Flight 666
The Final Frontier World Tour Lato 2010 – Lato 2011 The Final Frontier En Vivo!
Maiden England World Tour Lato 2012 – Lato 2014 Maiden England retrospekcja

Przypisy

  1. MTVNews.com: The Greatest Metal Bands of All Time (ang.). mtv.com, 2006-07-14.
  2. Biografia Iron Maiden (ang.). 2012-02-20.
  3. Koncert Iron Maiden. dziennikbaltycki.pl, 2014-12-06.
  4. Miasto Muzyki Biografia Iron Maiden. 2008-06-23.
  5. IM RIFFS (ang.). guitartricks.com/lesson.php?input=22151, 2014-12-13.
  6. Steve Harris Tune (ang.). seymourduncan.com/blog/product-news/tone-of-the-beast-steve-harris-bass-pickup, 2014-12-13.
  7. 100 Greatest Male Rock Vocalists (ang.). DigitalDreamDoor, 03-10-24.
  8. Punky style (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-songs, 2014-12-13.
  9. Progressive (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/Seventh_Son_of_a_Seventh_Son/80/, 2014-12-13.
  10. Style (ang.). metal-archives.com/bands/Iron_Maiden/25, 2014-12-13.
  11. Wasted Years (ang.). musictimes.com/articles/5349/20140409/seven-achingly-beautiful-songs-by-metal-bands-iron-maiden-black-sabbath-and-more.htm, 2014-12-13.
  12. AMOLAD (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/A_Matter_of_Life_and_Death/122532/, 2014-12-13.
  13. IM Epic (ang.). http://musictrajectory.com/2011/11/17/top-20-iron-maiden-epic-songs/,+2014-12-13.
  14. Steve Harris Composer (ang.). thetoptens.com/bassists/steve-harris-5169.asp, 2014-12-13.
  15. Blaze Composition (ang.). blazebayley.net, 2014-12-13.
  16. McBrain Composer (ang.). ultimateclassicrock.com/nicko-mcbrain-iron-maiden-songs, 2014-12-13.
  17. Early Years Pre Maiden (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  18. 18,0 18,1 18,2 Leszek Jastrzębski. Teraz Iron Maiden - tylko dla orłów. „Teraz Rock”. Nr 7, wrzesień 2003, s. 1-18. Wiesław Weiss. Orange Media s.c.. ISSN 1730-394X. OCLC 69529356. 
  19. Early Years Wilcock (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  20. Early Years Line Up (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  21. Early Years Murray (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  22. Early Years Di'Anno (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  23. Early Years Harris (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  24. Early Years Koncerty (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  25. Early Years Smallwood (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  26. Early Years (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  27. Demo (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  28. Loopy World (ang.). metaltalk.net/columns/20104600.php, 2014-12-14.
  29. Derek Riggs (ang.). derek.server311.com, 2014-12-14.
  30. Neal Kay Demo (ang.). hmsoundhouse.com/history1.html, 2014-12-14.
  31. Neal Kay Promo (ang.). hmsoundhouse.com/history1.html, 2014-12-14.
  32. Metal For Muthas (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=album00_mfm/commentary00_mfm&lang=eng&link=albums, 2014-12-14.
  33. EMI Deal (ang.). metalyou.com/band/iron_maiden/history, 2014-12-14.
  34. skład 1980 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=album01_ironmaiden/lineup01_ironmaiden&link=albums&lang=eng, 2014-12-14.
  35. TotP (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=video14_earlydays/video14_earlydays&lang=eng&link=videos, 2014-12-14.
  36. Best debuts (ang.). loudwire.com/iron-maiden-iron-maiden-best-debut-metal-albums, 2014-12-14.
  37. Jap 1980 (ang.). avaxsearch.org/?q=iron%20maiden%20japanese%20remaster, 2014-12-14.
  38. UK Tour (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour01_ironmaiden/dates01_ironmaiden&lang=eng&link=tours, 2014-12-14.
  39. 39,0 39,1 Sanctuary (ang.). songfacts.com/detail.php?id=2944, 2014-12-14.
  40. Reading 1980 (ang.). ukrockfestivals.com/reading-80.html, 2014-12-14.
  41. Tour 1980 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour01_ironmaiden/dates01_ironmaiden&lang=eng&link=tours, 2014-12-14.
  42. Stratton (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-dennis-stratton-fired, 2014-12-14.
  43. Dennis Stratton – August 2000 – Interviewed by Andrei Kobakhidze & Grégory Dabin (ang.). The Iron Maiden Commentary. [dostęp 2011-06-13].
  44. 100 Greatest Rock Guitarist (ang.). DigitalDreamDoor, 03-09-21.
  45. Greg Prato: (((Killers > Review))) (ang.). Allmusic.
  46. LatR (ang.). metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/Live_at_the_Rainbow/10842, 2014-12-14.
  47. IM 1981 (ang.). metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/Killers/74, 2014-12-14.
  48. Killers. terazrock.pl/recenzje/czytaj/iron-maiden-killers.html, 2014-12-14.
  49. Trasa (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour01_ironmaiden/dates01_ironmaiden&lang=eng&link=tours, 2014-12-14.
  50. Trasa 1981 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour01_ironmaiden/dates01_ironmaiden&lang=eng&link=tours, 2014-12-14.
  51. Japan (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour02_killers/tour02_killers&lang=eng&link=tours, 2014-12-14.
  52. USA 1981 (ang.). maidenfans.com/index.php?url=live_setlists.htm, 2014-12-14.
  53. Golden Summernight. motorhead.rockmetal.art.pl/chrono2.htm, 2014-12-14.
  54. Golden Summernight 4. motorhead.rockmetal.art.pl/chrono2.htm, 2014-12-14.
  55. Di’Anno (ang.). blabbermouth.net/news/paul-di-anno-compares-steve-harris-to-adolf-hitler-says-iron-maiden-is-f-king-boring, 2014-12-14.
  56. 56,0 56,1 UpTheIrons.info: historia Iron Maiden. uptheirons.info.
  57. Lund (ang.). wikimetal.uol.com.br/site/interview-with-paul-dianno-iron-maiden, 2014-12-14.
  58. Bruce First Show (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-first-show-bruce-dickinson, 2014-12-14.
  59. Greg Prato: allmusic (((The Number of the Beast > Review))) (ang.). allmusic.com.
  60. 60,0 60,1 Mick Wall: The Iron Maiden Commentary (ang.).
  61. 61,0 61,1 Run To The Hills - oficjalna biografia zespołu Iron Maiden, autor: Mick Wall.
  62. SiT DP (ang.). web.archive.org/web/20080331044844/http://www.maidenfans.com/imc/?url=album06_sit/mickwall06_sit&lang=eng&link=albums,+2014-12-16.
  63. ME 1989 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=video06_maidenengland/video06_maidenengland&lang=eng&link=videos, 2014-12-15.
  64. FTYUtI (ang.). discogs.com/label/328788-The-First-Ten-Years, 2014-12-15.
  65. TYV (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=video07_tenyears/video07_tenyears&lang=eng&link=videos, 2014-12-15.
  66. Album 1990 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=album08_npftd/commentary08_npftd&lang=eng&link=albums, 2014-12-15.
  67. NPftD Review (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/No_Prayer_for_the_Dying/81, 2014-12-15.
  68. BYD No 1 (ang.). theguardian.com/music/2012/may/31/iron-maiden-bring-your-daughter-to-the-slaughter, 2014-12-15.
  69. Tour 1990 (ang.). ironmaiden.com/no-prayer-on-the-road---199091.html, 2014-12-15.
  70. NPotR (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour08_npftd/tour08_npftd&lang=eng&link=tours, 2014-12-15.
  71. 71,0 71,1 Charts (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/No_Prayer_for_the_Dying/81, 2014-12-15.
  72. 72,0 72,1 FOTD (ang.). allmusic.com/album/fear-of-the-dark-mw0000073138, 2014-12-15.
  73. FOTD 2 (ang.). allmusic.com/album/fear-of-the-dark-mw0000073138, 2014-12-15.
  74. FTtE (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=video08_eternity/video08_eternity&lang=eng&link=videos, 2014-12-15.
  75. ARLT (ang.). ironmaiden.com/real-live-tour---1993.html, 2014-12-15.
  76. FotDT (ang.). ironmaiden.com/fear-of-the-dark-tour-1992.html, 2014-12-15.
  77. FotDT EU (ang.). ironmaiden.com/fear-of-the-dark-tour-1992.html, 2014-12-15.
  78. Donington 1992 (ang.). maidenrevelations.com/tag/donington-live-1992, 2014-12-15.
  79. Italy 1993 (ang.). ironmaiden-bg.com/en/a-real-live-tour-1993.php, 2014-12-15.
  80. ARLT Moscow (ang.). ironmaiden.com/real-live-tour---1993.html, 2014-12-15.
  81. Dyskografia. muzyka.onet.pl/artysci/katalog/iron-maiden,157458,artysta.html, 2014-12-15.
  82. Bruce Split Up 1993 (ang.). spirit-of-metal.com/membre_groupe/membre_groupe-nom-Dickinson_Bruce-id-4349-l-en.html, 2014-12-15.
  83. Raising Hell (ang.). http://www.metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/Raising_Hell/10864/,+2014-12-15.
  84. Grammy 1994 (ang.). rockonthenet.com/archive/1994/grammys.htm, 2014-12-15.
  85. Bruce Split Up (ang.). spirit-of-metal.com/membre_groupe/membre_groupe-nom-Dickinson_Bruce-id-4349-l-en.html, 2014-12-15.
  86. Blaze 1994 (ang.). rollingstone.com/music/pictures/15-bands-that-carried-on-with-new-singers-20130813/iron-maiden-with-blaze-bayley-1994-1998-0053483, 2014-12-15.
  87. Recenzje XF. metalside.pl/recenzje/recenzja.php?id=175, 2014-12-15.
  88. MotE (ang.). my-iron-maiden-collection.blogspot.com/2008/09/official-box-sets-man-on-edge-1995.html, 2014-12-15.
  89. TXF 1995 (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/The_X_Factor/386/, 2014-12-15.
  90. TXF (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/The_X_Factor/386/, 2014-12-15.
  91. Trasa 1995 (ang.). ironmaiden.com/the-x-factour-199596.html, 2014-12-15.
  92. Polska 1995. metalmundus.pl/articles.php?article_id=3162, 2014-12-15.
  93. Wywiad Bayley. rockmetal.pl/wywiady/blaze.bayley.14.html, 2014-12-15.
  94. Virus (ang.). metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/Virus/2530, 2014-12-15.
  95. In Profile (ang.). discogs.com/Iron-Maiden-In-Profile/release/2531041, 2014-12-15.
  96. Virtual XI. sanktuariumfc.org/old/index.php?go=iron_maiden, 2014-12-15.
  97. Football Tour. sanktuariumfc.org/old/index.php?go=iron_maiden, 2014-12-15.
  98. 98,0 98,1 Tour 1998. sanktuariumfc.org/old/index.php?go=iron_maiden, 2014-12-15.
  99. MOR 1998 (ang.). lanacion.com.ar/195315-monsters-of-rock, 2014-12-15.
  100. Spodek 1998. rockmetal.pl/relacje/iron.maiden-spodek.98.html, 2014-12-15.
  101. reissues (ang.). maiden-world.com/articles/reissues.html, 2014-12-15.
  102. Band Bio (ang.). ironmaiden.com/the-band.html, 2014-12-15.
  103. Reunion (ang.). ironmaiden.com/the-band.html, 2014-12-15.
  104. Ed Hunter (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour11b_edhunter/tour11b_edhunter&lang=eng&link=tours, 2014-12-15.
  105. Ed Hunter Tour (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour11b_edhunter/tour11b_edhunter&lang=eng&link=tours, 2014-12-15.
  106. Kevin Shirley (ang.). cavemanproductions.com/, 2014-12-15.
  107. IM Stocks (ang.). managementtoday.co.uk/news/1223273/Iron-Maiden-rocks-London-Stock-Exchanges-inspiring-companies-list/, 2014-12-15.
  108. BNW (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=album12_bnw/commentary12_bnw&lang=eng&, 2014-12-16.
  109. The Wicker Man (ang.). officialcharts.com/artist/_/iron%20maiden/, 2014-12-16.
  110. Album Charts (ang.). officialcharts.com/artist/_/iron%20maiden/, 2014-12-16.
  111. Trasa 2000 (ang.). ironmaiden.com/brave-new-world-tour-2000.html, 2014-12-16.
  112. Tour Summary (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour12_bnw/tour12_bnw&lang=eng&link=tours, 2014-12-16.
  113. 113,0 113,1 RiR (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/Rock_in_Rio/1225/, 2014-12-16.
  114. 114,0 114,1 Classic Albums (ang.). metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/Classic_Albums%3A_The_Number_of_the_Beast/7614, 2014-12-17.
  115. DVD RiR UK (ang.). blabbermouth.net/news/iron-maiden-rock-in-rio-on-german-dvd-vhs-charts/, 2014-12-17.
  116. DVD RiR (ang.). blabbermouth.net/news/iron-maiden-rock-in-rio-on-german-dvd-vhs-charts/, 2014-12-17.
  117. Złote Rio. muzyka.interia.pl/wiadomosci/news/iron-maiden-zlote-rock-in-rio,393686,44, 2014-12-17.
  118. Clive 2002 (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-clive-burr/, 2014-12-17.
  119. Eddie’s Archive (ang.). metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/Eddie%27s_Archive/7546, 2014-12-17.
  120. GME Tour (ang.). ironmaiden.com/give-me-ed-til-im-dead-tour---2003.html, 2014-12-17.
  121. VotB (ang.). ironmaiden.com/visions-of-the-beast-dvd.html, 2014-12-17.
  122. 122,0 122,1 Tour 2003 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour13_dod/tour13_dod&lang=eng&link=tours, 2014-12-17.
  123. Dod Charts (ang.). blabbermouth.net/news/iron-maiden-s-dance-of-death-enters-billboard-album-chart-at-no/, 2014-12-17.
  124. DoD Review (ang.). http://www.metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/Dance_of_Death/21633/,+2014-12-17.
  125. Dortmund 2003. http://www.deathmagnetic.pl/trash/24-11-2003-iron-maiden-dortmund-death-on-the-road-dvd/,+2014-12-17.
  126. Mystic Festival 2003. http://artrock.pl/zagrali/71/mystic_festival_2003_28_listopada_2003_hala_ludowa_wroclaw.html,+2014-12-17.
  127. DotR Recenzja. terazrock.pl/recenzje/czytaj/iron-maiden-death-on-the-road-_2_.html, 2014-12-17.
  128. No More Lies (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/No_More_Lies/40016/, 2014-12-17.
  129. Award 2004 (ang.). ironmaiden.com/maiden-receive-special-achievement-award-at-nordoff-robbins.html, 2014-12-17.
  130. The Early Days (ang.). http://www.metal-archives.com/albums/Iron_Maiden/The_Early_Days/58410,+2014-12-17.
  131. TED Charts (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/The_Early_Days/58410/, 2014-12-17.
  132. ED Tour (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour13b_ripsup/tour13b_ripsup&lang=eng&link=tours, 2014-12-17.
  133. Fest Tour (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour13b_ripsup/tour13b_ripsup&lang=eng&link=tours, 2014-12-17.
  134. EggFest (ang.). mtv.com/news/1508028/iron-maiden-pelted-with-eggs-at-final-ozzfest-performance/, 2014-12-17.
  135. RWoF (ang.). rockwalk.com/inductees/inductee.cfm?id=163, 2014-12-17.
  136. CliveAid 2005 (ang.). blabbermouth.net/news/former-iron-maiden-drummer-attends-clive-aid-benefit-concert-photos-available/, 2014-12-17.
  137. AMoLaD (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=album14_amolad/commentary14_amolad&lang=eng&link=albums, 2014-12-17.
  138. Charts 2006 (ang.). billboard.com/artist/303893/iron-maiden/chart, 2014-12-17.
  139. Awards 2006 (ang.). archive.radioswisspop.ch/cgi-bin/pip/html.cgi?lang=en&m=entity&v=b&w=Iron+Maiden, 2014-12-17.
  140. Singles AMoLaD (ang.). ironmaidencommentary.com/?link=singles&url=releases&lang=eng, 2014-12-17.
  141. Tour 2006 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour14_amolad/tour14_amolad&lang=eng&link=tours, 2014-12-17.
  142. Tour 2007 (ang.). ironmaidencommentary.com/?url=tour14_amolad/tour14_amolad&lang=eng&link=tours, 2014-12-17.
  143. Donington 2007 (ang.). ironmaidenlive.com/iron-maiden-live-at-download-donington-2007-full-concert/, 2014-12-17.
  144. Bangalore (ang.). bandbaaja.wordpress.com/2007/03/19/iron-maiden-in-bangalore-i-was-there/, 2014-12-17.
  145. Bangalore Triumph (ang.). bandbaaja.wordpress.com/2007/03/19/iron-maiden-in-bangalore-i-was-there/, 2014-12-17.
  146. Brixton 2007 (ang.). musicradar.com/guitarist/iron-maiden-to-play-brixton-academy-in-june-244028/, 2014-12-17.
  147. Tour 2006/2007 (ang.). ironmaiden.com/a-matter-of-life-and-death-world-tour-2006.html, 2014-12-17.
  148. Eddie Gets Global (ang.). ironmaiden.com/world-tour-08-announcement---eddie-gets-high-and-goes-global.html, 2014-12-17.
  149. SBIT (ang.). ironmaiden.com/the-band.html, 2014-12-13.
  150. News from EMI – Best Of, Brazil, Chemical Wedding, Twickenham… (ang.). Iron Maiden Official Website, 2008-11-08. [dostęp 2008-03-12].
  151. UpTheIrons.info: Somewhere Back In Time (prawie) za darmo. uptheirons.info, 2008-05-11.
  152. Mumbai 2008 (ang.). bravewords.com/news/iron-maiden-to-attract-100-000-fans-in-mumbai-tomorrow, 2014-12-17.
  153. Europe (ang.). ironmaiden.com/somewhere-back-in-time-world-tour-2008-1.html, 2014-12-13.
  154. UpTheIrons.info: Trasa Somewhere Back In Time dobiegła końca!. uptheirons.info, 2008-08-25.
  155. UpTheIrons.info: Dodatkowe koncerty Somewhere Back In Time. uptheirons.info, 2008-11-10.
  156. Trasa 2009 (ang.). ironmaiden.com/somewhere-back-in-time-world-tour-2008-1.html, 2014-12-13.
  157. Sao Paulo 2009 (ang.). books.google.pl/books?id=ev4lhjF45ngC&pg=PA166&lpg=PA166&dq=iron+maiden+sao+paulo+2009+100000&source=bl&ots=BMYmQYkves&sig=vJ3IH7Z4B6VwLGHTYSgsNlGomvs&hl=pl&sa=X&ei=moKRVJ2uN8zvUsbkgNAK&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=iron%20maiden%20sao%20paulo%202009%20100000&f=false, 2014-12-17.
  158. Summary (ang.). ironmaiden.com/the-band.html, 2014-12-13.
  159. Flight 666 cinemas (ang.). ironmaiden.com, 2009-04-15.
  160. Flight 666 dvd cd brd (ang.). ironmaiden.com.
  161. Kerrang Flight 666 (ang.). ironmaiden.com, 2009-04-17.
  162. DVD (ang.). ironmaiden.com/somewhere-back-in-time-world-tour-2008-1.html, 2014-12-13.
  163. Znamy tytuł nowej płyty Iron Maiden - „The Final Frontier”. uptheirons.info, 2010-03-06.
  164. EN VIVO 2011 (ang.). iron maiden.com, 2012-02-17.
  165. IRON MAIDEN - The Final Frontier
  166. NME Iron Maiden (ang.). nme.com, 2009-04-12.
  167. Plany Koncertowe Iron Maiden na rok 2010 (ang.). iron maiden OS News, 2009-12-09.
  168. Festival d'eté Quebec (ang.). infofestival.com/The-Festival/History, 2014-12-14.
  169. Dream Theater Tour (ang.). blabbermouth.net/news/dream-theater-drummer-says-touring-with-iron-maiden-is-a-bit-of-a-dream-come-true, 2014-12-14.
  170. Sonisphere 2010 (ang.). sonisphere.co.uk, 2014-12-14.
  171. Wacken 2010 (ang.). clevescene.com/cleveland/100000-germans-cant-be-wrong/Content?oid=1963032, 2014-12-14.
  172. Sziget 2010 (ang.). szigetnews.com/sziget-2010-line-up, 2014-12-14.
  173. Transylwania (ang.). triposo.com/loc/Cluj-Napoca/culture, 2014-12-14.
  174. Plany Koncertowe Iron Maiden na rok 2010. sanktuariumfc.org, 2009-10-04.
  175. TFF 30. metalmundus.pl/articles.php?article_id=3137, 2014-12-14.
  176. Tff Reviews (ang.). metal-archives.com/reviews/Iron_Maiden/The_Final_Frontier/276114, 2014-12-14.
  177. Grammy 2011 (ang.). blabbermouth.net/news/iron-maiden-wins-best-metal-performance-grammy-for-el-dorado/, 2014-12-14.
  178. ATWI66 (ang.). ironmaiden.com/around-the-world-in-66-days-ed-force-one-back-in-action-for-2011.html, 2014-12-14.
  179. Tour Diary (ang.). ironmaiden.com/tourdiary.php?td=1329, 2014-12-14.
  180. Chile 2011 (ang.). ironmaiden.com/tourdiary.php?td=1367, 2014-12-14.
  181. Final Frontier Tour 2011 (ang.). ironmaiden.com/the-final-frontier-world-tour-2010.html, 2014-12-14.
  182. Roskilde 2011 (ang.). ironmaiden.com/tourdiary.php?td=1395, 2014-12-14.
  183. The Final Frontier Tour (ang.). Blabbermouth, 2011-08-13.
  184. EN VIVO! (ang.). Fan. pl, 2012-02-19.
  185. DVD Chile (ang.). ironmaiden.com/the-band.html, 2014-12-14.
  186. US Tour (ang.). ironmaiden.com/maiden-england-north-american-tour---2012.html, 2014-12-13.
  187. ME DVD (ang.). ironmaiden.com/maiden-england-dvd.html, 2014-12-13.
  188. Plany Koncertowe Iron Maiden na rok 2012 (ang.). ironmaiden.com, 2012-02-19.
  189. Iron Maiden w USA i Kanadzie 2012 (ang.). ironmaiden.com, 2012-10-10.
  190. Iron Maiden w Donington 2013 (ang.). ironmaiden.com, 2012-10-12.
  191. Winylowe Iron Maiden (ang.). ironmaiden.com, 2012-09-19.
  192. Rekord Iron Maiden (ang.). ironmaiden.com, 2012-10-22.
  193. Iron Maiden w Polsce! (ang.). ironmaiden.com, 2012-11-12.
  194. European Tour (ang.). ironmaiden.com/first-news-for-2014.html, 2014-12-13.
  195. RaR 2014 (niem.). rock-am-ring.com/history/2014, 2014-12-17.
  196. Hellfest 2014. magazyngitarzysta.pl/ludzie/artykuly/16305-hellfest-2014-20-22062014-clisson-francja.html, 2014-12-17.
  197. Tour 2014 (ang.). ironmaiden.com/tourdates.php, 2014-12-13.
  198. Iron Maiden 2014 Summer Tour (ironmaiden.com) IRON MAIDEN will return to Europe in Summer 2014 starting in late May…
  199. Knebworth 2014 (ang.). ironmaiden.com/maiden-summer-2014-tour--headline-date-at-sonisphere-knebworth-.html, 2014-12-17.
  200. Iron Maiden, Slayer, Ghost w Polsce! (ang.). ironmaiden.com, 2014-03-26.
  201. Iron Maiden winyl 180 g (ang.). ironmaiden.com, 2014-08-26.
  202. Iron Maiden at work on new album (ang.). ironmaiden.com, 2014-09-23.
  203. Caveman FB (port.). ironmaidenbrasil.com.br/2014/12/iron-maiden-novo-album-finalizado.html, 2014-12-13.
  204. 204,0 204,1 Greatest Metal Bands (ang.). mtv.com, 2008-07-19.
  205. Inductees (ang.). rockwalk.com, 2005-08-19.
  206. A Brief History Of Metal (ang.). gibson.com, 2010-08-22.
  207. 207,0 207,1 NWOBHM (ang.). metaldescent.com, 2012-10-29.
  208. Iron Maiden never really changed… (ang.). indyweek.com, 2013-09-20.
  209. Iron Maiden Bio (ang.). ironmaiden.com, 2012-09-20.
  210. 210,0 210,1 210,2 Iron Maiden Bio. magazyngitarzysta.pl, 2010-09-10.
  211. Fairplay (ang.). meansheets.pl, 2010-03-09.
  212. 212,0 212,1 212,2 Iron Maiden nietypowy zespół metalowy…. natemat.pl, 2013-07-03.
  213. 213,0 213,1 Fantastyczna atmosfera na koncercie Iron Maiden. rozrywka.trojmiasto.pl, 2013-05-07.
  214. BIO. sanktuarium.org, 2012-09-12.
  215. Artykuły. sanktuarium.org, 2012-07-13.
  216. VIRTUAL XI WORLD TOUR 1998 (ang.). ironmaidencommentary.com, 2012-09-12.
  217. Big Show (ang.). blabbermouth.net, 2010-05-08.
  218. Live After Death (ang.). ultimate-guitar.com, 2014-12-06.
  219. Iron Curtain (ang.). youtube.com/watch?v=G_fUNccV6uA, 2014-12-06.
  220. Maiden England (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-maiden-england-88-dvd, 2014-12-06.
  221. Rock In Rio (ang.). ultimate-guitar.com/reviews/dvd/iron_maiden/rock_in_rio, 2014-12-06.
  222. Flight 666 (ang.). ironmaiden.com/flight-666.html, 2014-12-06.
  223. Award (ang.). ironmaiden.com/flight-666-wins-major-award-at-prestigious-sxsw-film-festival.html, 2014-12-06.
  224. Iron Maiden w Polsce. sanktuariumfc.org/index.php?go=artykuly_curtain, 2014-12-12.
  225. Iron Maiden Tour (ang.). ironmaiden.com/tourdates.php, 2014-12-12.
  226. Iron Maiden 1984 (ang.). ironmaiden.com/world-slavery-tour---1984.html, 2014-12-12.
  227. Iron Maiden 1986 (ang.). ironmaiden.com/somewhere-on-tour-1986-1987.html, 2014-12-12.
  228. Iron Maiden 1995 (ang.). ironmaiden.com/the-x-factour-199596.html, 2014-12-12.
  229. Iron Maiden 1998 (ang.). ironmaiden.com/virtual-xi-world-tour-1998.html, 2014-12-12.
  230. Iron Maiden 2000 (ang.). ironmaiden.com/brave-new-world-tour-2000.html, 2014-12-12.
  231. Iron Maiden 2003 (ang.). ironmaiden.com/dance-of-death-world-tour-2003.html, 2014-12-12.
  232. Iron Maiden 2005 (ang.). ironmaiden.com/eddie-rips-up-world-tour-2005.html, 2014-12-12.
  233. Iron Maiden 2008 (ang.). ironmaiden.com/somewhere-back-in-time-world-tour-2008-1.html, 2014-12-12.
  234. Iron Maiden 2011 (ang.). ironmaiden.com/the-final-frontier-world-tour-2010.html, 2014-12-12.
  235. Iron Maiden 2013/14 (ang.). ironmaiden.com/maiden-england-tour---2014.html, 2014-12-12.
  236. Wheatus (ang.). vevo.com/watch/wheatus/Teenage-Dirtbag/USSM20301686, 2014-12-06.
  237. Aqua (ang.). youtube.com/watch?v=gz8loLIYc2Q, 2014-12-06.
  238. Fat Lip (ang.). youtube.com/watch?v=gz8loLIYc2Q, 2014-12-06.
  239. Weezer (ang.). metrolyrics.com/heart-songs-lyrics-weezer.html, 2014-12-06.
  240. NOFX (ang.). metrolyrics.com/heart-songs-lyrics-weezer.html, 2014-12-06.
  241. Sputnikmusic (ang.). sputnikmusic.com/review/30357/NOFX-Coaster/, 2014-12-06.
  242. Sabaton (ang.). sabaton.net/sabaton-supports-iron-maiden-2013/, 2014-12-06.
  243. Primo Victoria (ang.). sabatonhistorychannel.com/primo-victoria/metal-machine/, 2014-12-06.
  244. Lady Gaga wears Iron Maiden T-shirt (ang.). dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2723085/Lady-Gaga-wears-Iron-Maiden-T-shirt-studded-hat-dinner-Tokyo.html, 2014-12-06.
  245. Games (ang.). ironmaiden.com/maiden-epics-come-to-rock-band.html, 2014-12-06.
  246. Earthquake (ang.). rateyourmusic.com/release/comp/rock_aid_armenia/the_earthquake_album, 2014-12-06.
  247. Phenomena (ang.). fast-rewind.com/music_phenomena.htm, 2014-12-06.
  248. Chemical Wedding (ang.). chemicalweddingmovie.co.uk, 2014-12-06.
  249. Beavis ‘n Butthead (ang.). imdb.com/title/tt0105950, 2014-12-06.
  250. Headbanger's Journey (ang.). imdb.com/title/tt0478209, 2014-12-06.
  251. Bill Forster (ang.). billforster.com, 2014-12-06.
  252. BBC 6 Music (ang.). bbc.co.uk/radio2/shows/mastersofrock/biography.shtml, 2014-12-06.
  253. EF1 (ang.). metalinsider.net/tag/ed-force-one, 2014-12-06.
  254. Steve Harris (ang.). maidenfans.com/band/steve_harris, 2014-12-06.
  255. RTTH (ang.). talkbass.com/threads/gotta-clear-this-up-mates-steve-harris-gallop.245098, 2014-12-06.
  256. Dave Murray (ang.). fender.com/en-PL/series/artist/dave-murray-stratocaster-maple-fingerboard-black, 2014-12-06.
  257. Adrian Smith (ang.). dinosaurrockguitar.com/new/node/55, 2014-12-06.
  258. Janick Gers (ang.). dinosaurrockguitar.com/new/node/860, 2014-12-06.
  259. Bruce Dickinson (ang.). dmme.net/interviews/dickinson.html, 2014-12-06.
  260. New Frontier (ang.). drumlessons.com/drummers/nicko-mcbrain, 2014-12-06.
  261. Nicko's Drumming (ang.). drumlessons.com/drummers/nicko-mcbrain, 2014-12-06.
  262. Dennis Stratton (ang.). getreadytorock.com/10questions/dennis_stratton.htm, 2014-12-06.
  263. 263,0 263,1 Clive Burr (ang.). ultimateclassicrock.com/slash-dee-snider-clive-burr-twitter, 2014-12-06.
  264. Paul Di'Anno (ang.). truemetal.org/unstoppableforce/interview20.html, 2014-12-06.
  265. Blaze Bayley (ang.). blazebayley.net/bio.htm, 2014-12-06.
  266. Iron Maiden Facts (ang.). songfacts.com/facts-iron_maiden.php, 2014-12-06.
  267. 12 Collection (ang.). my-iron-maiden-collection.blogspot.com/2008/09/12-collection-running-free-live-1985.html, 2014-12-06.
  268. Hear ‘n Aid (ang.). ultimateclassicrock.com/iron-maiden-clive-burr, 2014-12-06.
  269. the truants (ang.). thetruantsuk.com, 2014-12-06.
  270. Rod's on his bike (ang.). www.ironmaiden.com/rods-on-his-bike-again---charity-auction.html, 2014-12-06.
  271. Special Achievement Award (ang.). www.ironmaiden.com/maiden-receive-special-achievement-award-at-nordoff-robbins.html, 2014-12-06.
  272. 272,0 272,1 Entervista (ang.). ironmaiden.es, 2014-12-06.
  273. metal-shop/ironmaiden (ang.). metal-shop.eu, 2014-12-06.
  274. Iron Maiden Shop (ang.). ironmaiden.com, 2014-12-06.
  275. NECA Figures (ang.). necaonline.com, 2014-12-06.
  276. Iron Maiden Beer (ang.). ironmaidenbeer.com, 2014-12-06.
  277. Trooper announced as the official ale of Sonisphere Festival 2014 (ang.). ironmaiden.com, 2014-12-06.
  278. Iron Maiden's Trooper Beer to be canned for US market (ang.). blabbermouth.net, 2014-12-06.
  279. Dickinson determined to save (ang.). www.starpulse.com, 2014-11-23.
  280. Around the world in 66 days (ang.). www.blabbermouth.net/news, 2014-11-23.
  281. Archives (ang.). web.archive.org/web/20070927220028/http://www.sanctuaryrecords.co.uk/index.php?page=1&l1=6&l2=0&l3=0&rt=HL&article_id=1046,+2014-12-08.
  282. Universal (ang.). articles.latimes.com/2013/feb/14/entertainment/la-et-ct-universal-music-agrees-to-sell-sanctuary-records-20130214, 2014-12-08.
  283. BMG sings Sanctuary (ang.). musicweek.com/news/read/bmg-signs-sanctuary-and-mute-catalogue-deal-with-pias/054908, 2014-12-08.
  284. BBC (ang.). news.bbc.co.uk/2/hi/business/6301077.stm, 2014-12-08.
  285. Phantom Music Management (ang.). showcase-music.com/company-details/phantom-music-management, 2014-12-08.
  286. Iron Maiden to open the posh „Sanctum Soho” hotel (ang.). musicradar.com/news/guitars/iron-maiden-to-open-the-posh-sanctum-soho-hotel-194065/, 2014-12-08.
  287. Soho (ang.). sanctumsoho.com/home, 2014-12-08.
  288. Sanctum Soho. tripadvisor.com/Hotel_Review-g186338-d1382927-Reviews-Sanctum_Soho_Hotel-London_England.html, 2014-12-08.
  289. BBQ (ang.). rocknrollribs.org, 2014-12-08.
  290. Nicko’s Jamming (ang.). rocknrollribs.org, 2014-12-08.
  291. Harris Sport (fr.). taringa.net/posts/deportes/9839128/Steve-Harris-y-su-amor-al-futbol.html, 2014-12-12.
  292. Maiden Sport (ang.). ironmaidentime.com/fishdatabasetem1/page11.html, 2014-12-12.
  293. Iron Maiden PRL. metalmundus.pl/articles.php?article_id=3162, 2014-12-12.
  294. Zderzenie Cywilizacji. wyborcza.pl/51,75475,14209937.html?i=4, 2014-12-12.
  295. Bruce Dickinson Fencing (ang.). ultimateclassicrock.com/bruce-dickinson-fencing, 2014-12-12.
  296. Golf (ang.). blabbermouth.net/news/iron-maidens-nicko-mcbrain-talks-to-west-palm-beachs-98-7-the-gater-video/, 2014-12-12.
  297. Tennis (ang.). independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-met-adrian-smith-and-pat-cash-1201042.html, 2014-12-12.
  298. Virtual Team (ang.). pinkbike.com/photo/4127157/, 2014-12-12.
  299. WCS (ang.). designermagazine.tripod.com/WorldCupSongs2006.html, 2014-12-12.
  300. Rosslyn Park (ang.). ironmaiden.com/the-park-welcomes-trooper-beer.html, 2014-12-12.
  301. Clash (ang.). clashmusic.com/feature/10-things-you-never-about-iron-maiden, 2014-12-12.
  302. Mutants (ang.). ironmaiden.com/tourdiary.php?td=928, 2014-12-12.
  303. Rasmus (ang.). ironmaiden-bg.com/en/imfc-wants-you-to-talk/interview-with-rasmus-from-denmark-17062009.php, 2014-12-12.
  304. 304,0 304,1 Maiden Denmark (ang.). books.google.pl/books?id=idCmAwAAQBAJ&pg=PT884&lpg=PT884&dq=rasmus+maiden+denmark&source=bl&ots=r45BaqXBi6&sig=hW-Xs4vUUbYhGkvE1UiVjihuLg4&hl=pl&sa=X&ei=mMqKVMrWOoOvU8GBhOgD&ved=0CFIQ6AEwBw#v=onepage&q=rasmus%20maiden%20denmark&f=false, 2014-12-12.
  305. Mocolo (port.). http://anecdotariodelrock.blogspot.com/2014/03/marcos-motolo-el-pastor-evangelico-fan_6.html,+2014-12-12.
  306. 172 Tatuages (port.). g1.globo.com/musica/rock-in-rio/2013/noticia/2013/09/pastor-tem-172-tatuagens-do-iron-maiden-espalhadas-pelo-corpo.htm, 2014-12-12.
  307. IM Brasil (port.). ironmaidenbrasil.com.br, 2014-12-12.
  308. IM666 (port.). ironmaiden666.com.br/, 2014-12-12.
  309. IM Spain (hiszp.). ironmaiden.es, 2014-12-12.
  310. Maiden France (fr.). maidenfrance.fr, 2014-12-12.
  311. Maiden Bulgaria (bułg.). ironmaiden-bg.com, 2014-12-12.
  312. Maiden Fans (ang.). maidenfans.com, 2014-12-12.
  313. SANKTUARIUM FORUM. sanktuariumfc.org/forum, 2014-12-12.
  314. SANKTUARIUM FC. sanktuariumfc.org, 2014-12-12.
  315. IM FC (ang.). ironmaiden.com/fanclub, 2014-12-12.
  316. Up The Irons (ang.). urbandictionary.com/define.php?term=up%20the%20irons, 2014-12-12.
  317. Religion (ang.). iron--maiden-is-my-religion.tumblr.com, 2014-12-12.
  318. FC FORZA (port.). forzafutbolclub.com, 2014-12-12.
  319. IM SILVA (port.). ironmaiden666.com.br/2014/10/um-cara-chamado-iron-maiden.html#.VIrQKSuG-So, 2014-12-12.
  320. The Iron Maidens (ang.). theironmaidens.com, 2014-12-12.
  321. HOM (ang.). hi-onmaiden.com, 2014-12-12.
  322. Powerslaves (ang.). powerslaves.net, 2014-12-12.
  323. UTI (ang.). uptheirons.nl, 2014-12-12.
  324. Iron Maidnem (węg.). ironmaidnem.hu/eng%2002%20band.htm, 2014-12-12.
  325. i wiele innych IMR (cz.). ironmaiden-revival.webnode.cz, 2014-12-12.
  326. Fan Zine (port.). ironmaidensanctuaryfanzine.webs.com, 2014-12-12.
  327. HCW (ang.). ironmaiden.com/maiden-on-the-charge.html, 2014-12-12.
  328. Bruce Air (ang.). alifewitheddie.blogspot.com/2010/09/bruce-air-t-shirt-design.html, 2014-12-12.
  329. IMOC (ang.). ironmaiden.com/imoc-competition-winner-interviews-nicko--janick.html, 2014-12-12.
  330. Jim fix it (ang.). theguardian.com/music/musicblog/2011/nov/02/jim-fix-it-iron-maiden, 2014-12-12.
  331. 10 things you never know about Iron Maien (ang.). www.clashmusic.com, 2014-11-23.
  332. Zapiski postmodernistyczne. www.fronda.pl, 2014-11-23.
  333. Song Facts (ang.). www.songfacts.com, 2014-11-23.
  334. Nicko McBrain (ang.). rockgod.co.nz, 2014-11-23.
  335. ironmaiden.com: IRON MAIDEN announce new studio album 'THE FINAL FRONTIER' and North American Tour (ang.). [dostęp 2010-03-04].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]