Iwan IV Groźny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Iwan Groźny”. Zobacz też: film pod tym tytułem.
Iwan IV Groźny
Iioan4.jpg
Wielki Książę Moskiewski
Okres panowania od 4 grudnia 1533
do 16 stycznia 1547
Poprzednik Wasyl III Rurykowicz
Car Rosji
Okres panowania od 16 stycznia 1547
do 18 marca 1584
Następca Fiodor I
Dane biograficzne
Dynastia Rurykowicze
Urodziny 25 sierpnia 1530
Kołomienskoje
Śmierć 18 marca 1584
Moskwa
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Iwan Groźny na obrazie Aleksandra Litowczenki
Karl Venig, „Iwan Groźny i jego niania”

Iwan IV Groźny (ros. Иван IV Васильевич lub Иван Грозный, ur. 25 sierpnia 1530 w Kołomienskoje, zm. 18 marca 1584 w Moskwie); z dynastii Rurykowiczów, syn Wasyla III i Heleny Glińskiej.

Od 4 grudnia 1533 wielki książę moskiewski, car Wszechrusi w latach 1547-1584. Był pierwszym władcą Rosji, który koronował się na cara – 16 stycznia 1547 (tytuł ten nie był uznawany w Rzeczypospolitej[1]).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Iwan IV postąpił na tron w wieku 16 lat. W 1555 r. przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego państwa i usprawnił jego administrację. Ofiarami tej reformy byli bojarzy, którzy zostali wysiedleni na wyznaczone tereny zwane ziemszczyzną i prześladowani.

Prowadził niezwykle agresywną politykę wobec swoich sąsiadów. W 1552 zaatakował i zaanektował Chanat Kazański. W 1554 roku upokorzył Zakon Kawalerów Mieczowych, zmuszając go do płacenia trybutu z Dorpatu. W tym samym roku pokonał Chanat Astrachański. Uderzył w 1558 roku na państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach, zdobywając Dorpat i Narwę, rozpoczynając Wojnę litewsko-rosyjską i tym samym wojny inflanckie. W 1559 roku uderzył na Rygę. Kontynuował ekspansję Rosji na wschodnie ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W czasie wojny litewsko-rosyjskiej 1558-1570 został pokonany przez wojska polskie pod Newlem, jednak zdobył w 1563 roku Połock i rozkazał utopić w Dźwinie wszystkich tamtejszych Żydów. W 1564 roku jego wojska zostały pokonane przez hetmana Grzegorza Chodkiewicza w Bitwie pod Czaśnikami, a następnie pod Orszą. W 1570 roku jego pełnomocnicy podpisali pokój w Szczecinie, który dał Iwanowi pole do dalszej ekspansji kosztem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zagrożenie ze strony Iwana IV i porażki ponoszone w starciach z nim uświadomiło Litwinom konieczność bliższego związku z Polską, w wyniku czego została w 1569 roku zawarta Unia Lubelska.

W 1575 roku Iwan IV ponownie zaatakował Inflanty, zdobywając Salis i Parnawę. W lipcu 1577 roku Iwan poprzez uderzenie na Rewel doprowadził do wybuchu I Wojny polsko-rosyjskiej (1577-1582). Wojska moskiewskie zdobyły poza Rygą wszystkie zamki w Inflantach, a po zdobyciu Gulbene dokonały rzezi ludności. W ciągu następnego roku duża część zamków została odzyskana, a wojska Iwana pokonane pod zamkiem Kieś. W 1579 inicjatywę przejęły wojska polskie, zdobywając ważną twierdzę Połock, a w 1580 roku Wielkie Łuki. Po oblężeniu przez Polaków twierdzy Psków i ataku Szwedów, w roku 1582 Iwan zawarł na 10 lat rozejm w Jamie Zapolskim z królem Polski, Stefanem Batorym, kończący wojnę o Inflanty. Do 1589 roku pokonał i podporządkował sobie Chanat Syberyjski. Doprowadził też do nawiązania kontaktów handlowych z Anglią.

Iwan IV zasłynął swym okrucieństwem. Począwszy od 1560 roku, z jego rozkazu stracono tysiące ludzi; w 1581 roku w napadzie szału zamordował drugiego syna, Iwana. Czynami tymi zapracował na przydomek „Groźny”. Po śmierci Iwana IV tron objął jego trzeci syn, Fiodor I.

Iwan IV był władcą o rozległych zainteresowaniach intelektualnych. Sięgał po pióro, i to nie tylko tocząc polemiki ze swymi przeciwnikami. Przypisuje się mu autorstwo utworów liturgicznych i udział w redagowaniu kronik. Iwan IV popierał rozwój sztuki, zwłaszcza architektury i malarstwa. W okresie jego rządów pojawił się w państwie moskiewskim druk. Był siedmiokrotnie żonaty; trzy z jego żon zmarły za jego życia, z trzema się rozwiódł, ostatnia, Maria Nagoj, przeżyła go.

Iwan IV doprowadził swoją represyjną polityką do politycznego i gospodarczego kryzysu państwa. W 1565 roku wprowadził opriczninę, czyli policję, odpowiedzialną za liczne masakry ludności i rabunki; zlikwidował ją w 1572 roku, widząc, że wymknęła mu się spod kontroli. Rezultatem działania opriczniny była śmierć ok. 100 tys. ludzi. Do jego niewątpliwych zasług należy reforma armii na wzór zachodni i utworzenie zbioru praw, tzw. Carski Sudiebnik.

Zmarł w 1584 roku podczas rozgrywania partii szachów, co zostało udokumentowane przez przebywającego wówczas w Moskwie posła angielskiego. Wydarzenie to zostało również przedstawione w literaturze (przez Aleksieja Konstantinowicza Tołstoja, Śmierć Iwana Groźnego i W.I. Kostyliewa, Iwan Groźny) oraz w malarstwie (obrazy przedstawiające śmierć Iwana IV przy szachach namalowali K.J. Makowski i P.P. Gnedin).

Kobiety Iwana IV Groźnego[edytuj | edytuj kod]

Krótko po koronacji na cara rozpoczął poszukiwania małżonki. Zerwał z niepisaną tradycją rodzinną poślubiania cudzoziemek, jak jego dziad i ojciec. Po wystawnym rytuale wyboru nowej carowej na tronie przy Iwanie zasiadła Anastazja Romanowna Zacharyna. Po 13 latach udany związek przerwała śmierć Anastazji w 1560 roku, kiedy podczas kłótni z doradcami dostała ataku apopleksji. Zostawiła sześcioro dzieci.

Podejrzewając bojarów o zdrady, Iwan zaczął z nimi prowadzić otwartą wojnę. Sam szukał pociechy przy Marii Tiemigriukownej, która niedługo potem została jego żoną. Małżeństwo to nie było jednak udane. Mąż traktował Marię jako obiekt spełniania swoich potrzeb cielesnych. Zmarła w 1569 roku.

Z czasem wybranką Iwana IV została Marta Sobakina. Niespodziewanie jednak zmarła dwa tygodnie później. Śmierć Marty zmieniła Iwana. Zaczął podejrzewać o nielojalność opryczników.

W 1572 roku zgodzono się na kolejny związek Iwana IV. Wybranką została Anna Kołtowska. Trzy lata później została jednak wysłana przez Iwana do monasteru, gdzie miała dokonać swoich dni.

Sam natomiast żył ze swoimi kochankami. Początkowo była to Anna Wasilszczykowa, która została zastąpiona przez Wasylisę Mielentiewą.

Partnerką Iwana była również Maria Dołgoruka. Jednak dzień po ślubie wzbudziła wątpliwości co do swojego dziewictwa. Mąż bezlitośnie pozbył się Marii, każąc jej wsiąść do powozu. Sam natomiast z siłą zaciął konie batem. Rozpędzony powóz ze świeżo poślubioną małżonką wpadł do jeziora.

Po nieudanych zalotach do siostry króla Zygmunta Augusta oraz Elżbiety I, królowej Anglii, siódmą żoną została Maria Nagoj w 1580 roku, która urodziła syna Dymitra. Przeżyła swojego męża.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dariusz Kupisz, Psków 1581–1582, Warszawa 2006, s. 55-201.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W.A. Serczyk, Iwan IV Groźny', Wrocław 2004, wyd. III
  • H. Troyat, Iwan Groźny. Krwawy twórca imperium, Warszawa 2006
  • W. Litmanowicz, J.Giżycki, Szachy od A do Z, tom I, Warszawa 1986, s. 381

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Wasyl III Rurykowicz
Coat of Arms of Moscow.svg Wielki książę moskiewski
1533-1547
Coat of Arms of Moscow.svg Następca
Poprzednik
Coat of Arms of Russian Empire.svg Car Rosji
1547-1584
Coat of Arms of Russian Empire.svg Następca
Fiodor I