Iwan Kotlarewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Iwan Kotlarewski
Іван Котляревський
Kotlyarevsky.jpg
Imiona i nazwisko Iwan Petrowycz Kotlarewski
Data i miejsce urodzenia 29 sierpnia?/9 września 1769
Połtawa
Data i miejsce śmierci 29 października?/10 listopada 1838
Połtawa
Narodowość ukraińska
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Eneida, Natałka Połtawka
Muzeum artysty Literacko-memorialne Muzeum Iwana Kotlarewskiego w Połtawie
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Iwan Kotlarewski (ukr. Іван Петрович Котляре́вський, ur. 29 sierpnia?/9 września 1769 w Połtawie - zm. 29 października?/10 listopada 1838 tamże) – ukraiński poeta i dramaturg, jako pierwszy wprowadził żywy język ludowy do literatury ukraińskiej.

Autor poematu „Eneida” – żartobliwej trawestacji Eneidy Wergiliusza, pierwszego dużego utworu literackiego napisanego w żywym języku ukraińskim (cz. 1 wydana w 1798, całość w 1842) – oraz mających przełomowe znaczenie dla ukraińskiej dramaturgii sztuk teatralnych: „Natałka Połtawka” (wyd. 1839) i „Moskal-czariwnyk” (wyd. 1841), krążących początkowo tylko w odpisach.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Szkic domu Iwana Kotlarewskiego w Połtawie sporządzony w 1845 przez Tarasa Szewczenkę

Urodził się w rodzinie urzędnika magistratu miejskiego, która w 1793 r. została wpisana na listę szlachty[1].

Dom Kotlarewskich stał w malowniczej części Połtawy, która w tym czasie bardziej przypominała wielką wieś, niż miasto. Dziadek pisarza był diakonem w miejscowej cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy i w 1705 roku na wysokim wzgórzu obok świątyni wybudował chatę, w której Iwan Kotlarewski spędził całe swoje życie[2].

Pierwsze nauki pobierał prawdopodobnie, zgodnie z ówczesnym zwyczajem, u miejscowego diaka. W 1780 wstąpił do Katerynosławskiego Seminarium w Połtawie i uczył się w tej instytucji w ciągu następnych dziewięciu lat[3]. Przewidziany na 10-13 lat program nauczania obejmował język rosyjski i łaciński, literaturę, poetykę, retorykę, filozofię i teologię. Seminarzyści nabywali praktycznych umiejętności przekładania i naśladowania twórczości Wergiliusza, Owidiusza i Horacego[4].

Równocześnie na czasy edukacji Kotlarewskiego przypadła rozpoczęta przez Katarzynę II państwowa reforma oświaty, zwłaszcza duchownej. To właśnie na jej mocy w Połtawie – centrum nowopowstałej (1775) eparchii chersońskiej – powołano seminarium, do którego mógł uczęszczać młody Kotlarewski. Dzięki reformie seminaria odeszły od scholastycznej metody nauczania, miejsce panującej łaciny zaczął przejmować język rosyjski, większą uwagę poświęcano przedmiotom ogólnokształcącym, uczniowie zaczęli w dużo większym stopniu poznawać kulturę rosyjską i światową, co pozytywnie wpłynęło na formowanie się Kotlarewskiego jako pisarza[5]. Z drugiej strony w pierwszych latach po reformie wciąż wielką uwagę poświęcano konieczności wyrobienia wśród uczniów nawyku swobodnego porozumiewania się w łacinie (makaroniczny uczniowski język z czasów swej nauki Kotlarewski odzwierciedli w jednej ze scen swojej „Eneidy”), uparcie zajmowano się utworami rzymskich klasyków. Nie ma żadnych wątpliwości, iż to właśnie już w seminarium Kotlarewski czytał Eneidę Wergiliusza w oryginale i być może już wtedy powstała myśl o dokonaniu jej przekładu na język ukraiński[6].

Pierwszy biograf Kotlarewskiego, Steblin–Kamiński, zaznacza, że przyszły pisarz w młodości miał łatwość dobierania rymów do każdego niemal słowa. Z tego powodu koledzy przezwali go „rymaczem” („rymokletą”)[7].

Śmierć ojca spowodowała, iż rodzina Kotlarewskiego znalazła się w ciężkiej sytuacji materialnej. Z tego względu w 1789 r. Kotlarewski zmuszony był do porzucenia nauki w seminarium i wstąpienia na służbę, w charakterze drobnego urzędnika, do mającej siedzibę w Połtawie Kancelarii Noworosyjskiej[4]. W 1793 Kotlarewski porzucił pracę urzędnika i zaczął wędrować po dworach na Połtawszczyźnie w charakterze guwernera[8].

W 1794 roku Kotlarewski rozpoczął prace nad Eneidą – swoją trawestacją dzieła Wergiliusza. W 1798 r. w Petersburgu, staraniem asesora Parpury, ale bez zgody autora, zostały opublikowane pierwsze trzy części dzieła Kotlarewskiego.

W latach 1796-1808 Kotlarewski był na służbie wojskowej w Siewierskim Pułku Karabinierów, sformowanym w oparciu o ukraińskie pułki kozackie; w randze sztabskapitana brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej[4]. W związku z zakwaterowaniem pułku na Połtawszczyźnie mógł brać udział w miejscowym życiu kulturalnym. W 1808 r. odszedł z wojska w randze kapitana. W tym czasie ukazało się drugie wydanie Eneidy.

Spodziewając się znaleźć cywilną posadę, Kotlarewski udał się do Petersburga. Jeden z jego biografów – Tereszczenko – ocenia, że popularność Eneidy w niczym mu nie pomogła, gdyż nie mógł liczyć na niczyją protekcję[9].

Po powrocie do Połtawy Kotlarewski otrzymał posadę dyrektora domu opieki dla dzieci biednej szlachty. Zakład miał świecki charakter, nauczał matematyki, geografii, geometrii, literatury i umiejętności wojskowych[10]. Obraz Iwana Kotlarewskiego – pedagoga o wysokiej moralności i wielkiego humanisty – odmalował Szewczenko w swej powieści Bliźniacy. W utworze tym Iwan Kotlarewski jest połtawskim nauczycielem tytułowych bohaterów – Zosymy i Wati[11].

Sumienność i energiczność Kotlarewskiego została doceniona przez generał gubernatora Jakuba Łobanowa-Rostowskiego, który w 1812 r. powierzył mu misję sformowania w Horoszynie (obecnie w rejonie semeniwskim) pułku kozackiego mającego wziąć udział w wojnie z Napoleonem[12][13]. Sformowawszy pułk w ciągu 17 dni, Kotlarewski powrócił do wykonywania obowiązków dyrektora[13].

Z okresu między 1814 a 1816 pochodzi powstały na zamówienie tekst kantaty w języku rosyjskim autorstwa Kotlarewskiego pod tytułem "Małorossijskich gubiernij obszczij chor"[14]. W późniejszym czasie autor rozpoczął prace nad piątą częścią Eneidy . W trakcie tych prac, w kwietniu 1817, sporządził rosyjski przekład poetycki najsłynniejszej ody Safony, który został opublikowany w 1844, a więc już po śmierci Kotlarewskiego, w charkowskim albumie "Mołodyk" (jako „Oda Safo”)[15].

W 1818 został członkiem połtawskiej loży masońskiej Umiłowanie dla Prawdy (ukr. Любов до істини), założonej przez Nikołaja Nowikowa. Członkowie loży dosyć mocno różnili się pod względem pochodzenia oraz wyznawanych poglądów. Z pewnością jednak struktura, w której zasiadał Kotlarewski, nie była ruchem rewolucyjnym, ani nawet jaskrawo opozycyjnym[16].

W latach 1818 - 1821 Kotlarewski był jednym z dwóch dyrektorów i duszą Teatru Połtawskiego, powstałego w wyniku starań Nikołaja Repnina-Wołkońskiego[17]. Twórcza atmosfera ówczesnego połtawskiego życia teatralnego oraz krytyczny stosunek do wystawianego wówczas, często parodiującego ukraińskie życie społeczne, repertuaru (np do sztuki A. A. Szachowskiego pod tytułem „Kazak-stichotworec”) sprawiły, iż pisarz zwrócił się ku dramaturgii. Kotlarewski dokładał wszelkich starań, by zapewnić Teatrowi Połtawskiemu prawdziwie ukraiński repertuar[17]. Pokłosiem tych starań były napisane przez niego w latach 1818–1819 sztuki „Natałka Połtawka” i „Moskal-czariwnyk”, które na długo przed publikacją żyły własnym scenicznym życiem. Oba utwory spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem, a nazwisko autora stało się szeroko znane nie tylko na Ukrainie, ale także w Rosji, szczególnie w kołach kulturalnych Petersburga.

W ostatnich latach życia Kotlarewski podtrzymywał kontakty z wybitnymi działaczami kultury i uczonymi. Poza tym w latach 1829–1838 w Połtawie gościli u niego N. Gogol, M. Pogodin i in. W 1835 r. Kotlarewski odszedł ze służby, otrzymując 500 rubli corocznej pensji.

Umarł 10 listopada 1838 r. Przed śmiercią uwolnił sześciu swoich chłopów pańszczyźnianych[12]. Został pochowany w Połtawie.

Znaczenie twórczości[edytuj | edytuj kod]

Twórczość Iwana Kotlarewskiego uważana jest za ogniwo łączące starą i nową literaturę ukraińską. Kotlarewski stał się pierwszym z grona klasyków nowej literatury ukraińskiej, który w swoich utworach inspirował się jednocześnie kulturą ludową oraz tradycjami artystycznymi poprzednich epok[18]. Jako twórca nowoczesnej ukraińskiej dramaturgii Kotlarewski wnosi do ukraińskiej kultury szereg idei estetycznych oświecenia. Propaguje zbliżenie się sztuki i literatury do prawdziwego życia, a bohaterami jego utworów stają się przedstawiciele prostego ludu, którzy mogą stanowić dla widza przykłady godne szacunku i naśladowania[19]. Wysoka moralność przedstawicieli prostego narodu zderza się u Kotlarewskiego ze skompromitowaną etyką arystokratyczno-urzędniczą[20]. M. T. Jacenko stwierdzał, iż twórczość Kotlarewskiego odsłoniła czytelnikowi nowy narodowy świat z jego niepowtarzalnym kompleksem świadomości historycznej, społecznej oraz moralnej i zbliżyła literaturę ukraińską do możliwości poznania narodu jako wielkiej siły historii[21].

Przypisy

  1. Andrzej Podwołocki, Kotlarewski, prorok ludu ukraińskiego
  2. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 19-20.
  3. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 21.
  4. 4,0 4,1 4,2 Микола Марченко: "Пропали, як сірко в базарі! Готовте шиї до ярма!" – Іван Котляревський (ukr.). Газета.ua, 2013-11-12. [dostęp 2014-02-05].
  5. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 24-25.
  6. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 25.
  7. С. Стеблин-Каминский, Воспоминание об И. П. Котляревском, „Полтавские губернские ведомости” 1866, № 45.
  8. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 29, 32.
  9. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 50.
  10. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 53-54.
  11. P. Zajcew, Powist' Błyzniata (w:) Powne wydannia tworiw Tarasa Szewczenka, t. VIII, Czikago 1960, s. 355-356.
  12. 12,0 12,1 Віктор Гриневич: У Котляревського було шість кріпаків (ukr.). Газета.ua, 2009-09-11. [dostęp 2014-02-05].
  13. 13,0 13,1 Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 54-57.
  14. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 58.
  15. Jewhen Kyryluk: Iwan Kotlarewśkyj ta ukrajinśka literatura. Kyjiw: Dnipro, 1969, s. 60.
  16. M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 69-70, ISBN 5-325-00675-4.
  17. 17,0 17,1 M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 70, ISBN 5-325-00675-4.
  18. M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 68, ISBN 5-325-00675-4.
  19. M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 83, ISBN 5-325-00675-4.
  20. M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 84, ISBN 5-325-00675-4.
  21. M. T. Jacenko, Iwan Kotlarewśkyj [w:] Istorija ukrajinśkoji literatury XIX stolittia, t. 1, Kyjiw 1995, s. 88, ISBN 5-325-00675-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]