Iwano-Frankiwsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Iwano-Frankowsk)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Stanisławów”. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Iwano-Frankiwsk
Stanisławów
Herb Flaga
Herb Iwano-Frankiwska Flaga Iwano-Frankiwska
Państwo  Ukraina
Obwód iwanofrankiwski
Burmistrz Wiktor Anuszkewyczus
Powierzchnia 143 km²
Wysokość 249 m n.p.m.
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

223 634[1]
1564 os./km²
Nr kierunkowy +38 (8)342
Kod pocztowy 76000-76490
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu iwanofrankiwskiego
Iwano-Frankiwsk
Iwano-Frankiwsk
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Iwano-Frankiwsk
Iwano-Frankiwsk
Ziemia 48°55′N 24°42′E/48,916667 24,700000Na mapach: 48°55′N 24°42′E/48,916667 24,700000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Zabytki, kościoły, synagoga, inne
Kolegiata - kościół pw. NMP
Kolegiata - kościół pw. NMP

Iwano-Frankiwsk[2], hist. Stanisławów[3] (ukr. Івано-Франківськ, ros. Ивано-Франковск; do 1962 Stanisławów, ukr. Станіслав lub Станіславів; jid. סטאַניסלעװ, Stanislew) – miasto obwodowe w zachodniej Ukrainie, ok. 222 tys. mieszkańców (2008), prawa miejskie od 1662, dawna rezydencja magnaterii polskiej.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

W 1962 Sowieci zmienili nazwę miasta na Iwano-Frankiwsk (ros. Iwano-Frankowsk). Jednakże stara nazwa Stanisławów funkcjonuje u starszych mieszkańców, a także w polskich środowiskach kresowych. Obecnie Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej uznaje nazwę Stanisławów jako egzonim wariantowy polskiej nazwy tego miasta[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

I Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Miasto zostało założone 7 maja 1662 r. na gruntach wsi Zabłotów w widłach rzeki Bystrzycy (Nadwórniańskiej i Sołotwińskiej) przez Andrzeja Potockiego, który nadał mu nazwę Stanisławów na cześć swego ojca Stanisława Rewery Potockiego (lub pierworodnego syna Stanisława). Lokację zatwierdził król Jan Kazimierz 14 sierpnia 1663 we Lwowie. Pierwotnie pomyślany jako twierdza do obrony Rzeczypospolitej przed najazdami Tatarów. Potoccy ze Stanisławowa uczynili jedną z siedzib swojego rodu i nadali miastu herb ozdobiony rodowym herbem Potockich Pilawa.

Już w 1662 Andrzej Potocki ufundował budowę świątyni rzymskokatolickiej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, św. Andrzeja i św. Stanisława, zastępując tym samym dotychczasowy kościół drewniany. W 1669 świątynia została podniesiona do godności kolegiaty. W kolejnych latach dzięki życzliwości Potockiego swoich świątyń doczekali się również katoliccy Ormianie (budowa w latach 1663-1664), Żydzi (budowa bożnicy), oraz prawosławni (budowa w 1667). W 1669 Potocki założył w mieście szkołę tzw. Kolonię Akademicką po auspicjami Akademii Krakowskiej. Od 1672 roku, czyli od upadku Kamieńca Podolskiego, forteca stanisławowska wraz z pobliskim Haliczem przejęła na siebie ciężar obrony południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej. Turcy już w roku 1676 oblegali mury Stanisławowa, który obronił się, ale kosztem ogromnych zniszczeń, stąd decyzja sejmu warszawskiego z roku 1677 o zwolnieniu go z podatków. W latach 1679-1682 pod kierunkiem Karola Bonowego odnowiono i umocniono fortyfikacje. W 1695 syn „Rewery” Józef Potocki ufundował nowy ratusz na planie krzyża w miejsce starego wzniesionego przez ojca w 1666. W latach 1715-1729 wzniesiono z fundacji Potockich kościół i klasztor dla jezuitów.

W 1767 roku w Stanisławowie powstał browar w nowo wybudowanym ogromnym barokowym gmachu w którym do dziś dnia warzy się piwo.

Stanisławów na sejmikach halickich bywał nazywany głową całego Pokucia. Rozbudowany w epoce baroku, nazywany był czasami „małym Lwowem”. Stanowił również ważny ośrodek kultury ormiańskiej w Polsce. W tamtejszym kościele ormiańskim znajdował się do 1946 cudowny obraz Matki Boskiej Łaskawej (po wojnie przewieziony do Gdańska).

Zabór austriacki[edytuj | edytuj kod]

Po pierwszym rozbiorze Polski (1772) miasto zostało wcielone do monarchii Habsburgów, pozostawało pod zaborem austriackim na terytorium kraju koronnego Galicji do upadku Austro-Węgier (1918). Austriacy zburzyli fortyfikacje miasta (fragmenty przetrwały do dnia dzisiejszego), zrujnowali zamek a pałac zamienili na szpital.

W 1782 w mieście powstał Cmentarz Sapieżyński. Był ona najstarszym polskim cmentarzem na Kresach Wschodnich. W okresie Ukraińskiej SRR został niemal doszczętnie wyburzony (zachowało się zaledwie 9 nagrobków) na początku lat '80 XX w.

W 1880 roku w mieście było 18.626 mieszkańców – 9.734 Polaków, 6.998 Żydów i Niemców, 1.643 Rusinów i 42 Czechów[1].

Zachodnioukraińska Republika Ludowa i II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Od 1 listopada 1918 do maja 1919 miasto było pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, było siedzibą władz władz centralnych ZURL. Od maja 1919 do 14 marca 1923 znajdowało się pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923. W okresie II Rzeczypospolitej Stanisławów był trzecim co do wielkości miastem dawnego zaboru austriackiego.

Od 15 marca 1923 do 16 sierpnia 1945 (de iure)[4] w granicach Polski (stolica województwa stanisławowskiego i siedziba powiatu). 14 czerwca 1924 roku do Stanisławowa włączono miasto Knihinin[5]. W 1931 liczył około 60 000 mieszkańców[6].

W 1928 założono w mieście cmentarz katolicki „u Spuziaka”. Po zniszczeniach z okresu I Wojny światowej w 1929 roku oddano do użytku Teatr im. Stanisława Moniuszki (ob. Filharmonia). W 1935 roku odbudowano w stylu modernistycznym ratusz miejski. W październiku 1938 roku arcybiskup lwowski konsekrował nowy kościół pw. Chrystusa Króla zbudowany na terenach przyłączonych niedawno do miasta. W 1938 roku oddano do użytku funkcjonalistyczny budynek Poczty Polskiej projektu Bohdana Lacherta z Warszawy.

W okresie II RP w mieście funkcjonował m.in. polski Teatr Pokucko-Podolski.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 Stanisławów był okupowany przez Armię Czerwoną.

Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów do tzw. Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Ukrainy dokonały w październiku 1939 formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR, rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Powyższe akty prawne, sprzeczne z Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. W 1940 został założony tu Uniwersytet Przykarpacki im. Wasyla Stefanyka[7].

Sowieci wprowadzili terror polityczny, dokonywali masowych aresztowań przedstawicieli polskich i ukraińskich elit politycznych, masowych wywózek i grabieży majątku. Planowo niszczyli naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłali do systemu obozów koncentracyjnych Gułagu lub mordowali. Katownia NKWD mieściła się m.in. w gmachu Sądu Wojewódzkiego (dawna ul. Bilińskiego) i w stanisławowskim więzieniu. Przebywało tam stale 2.500 osób. Niemal wszyscy zostali wymordowani przez NKWD w czerwcu 1941 po ataku Niemiec na ZSRR. Pomoc uwięzionym niósł na czele grupy młodzieży ze Strzelca i Przysposobienia Wojskowego kapitan Ignacy Lubczyński. Zwłoki niektórych ofiar odnaleziono w Demianowym Łazie[8]. Od początku 1940 do wiosny 1941 miały miejsce masowe deportacje Polaków w głąb Związku Radzieckiego.

Po ataku III Rzeszy na ZSRR i utworzeniu przez Adolfa Hitlera Dystryktu Galicja Stanisławów był w latach 1941-1944 siedzibą powiatu w Dystrykcie Galicja Generalnego Gubernatorstwa.

W latach 1941-1943 w mieście znajdowało się getto żydowskie. Niemcy dokonali eksterminacji zamieszkującej Stanisławów ludności żydowskiej. Z 30 tys. Żydów[9] ocalało kilkuset[10].

W czasie okupacji hitlerowskiej nacjonalistyczne bojówki ukraińskie dokonały masowych aresztowań 250-300 przedstawicieli polskiej inteligencji Stanisławowa. Następnie Gestapo pod kierownictwem SS-Hauptsturmführera Hansa Krügera dokonało rozstrzelania aresztowanych w pobliskim Czarnym Lesie w nocy z 14 na 15 sierpnia 1941. Tu 26 lipca 1942 r. został zamordowany przez Niemców O. Jan Peregryn Haczela wraz z br. Stefanem Kosiorkiem i o. Remigiuszem Wójcikiem za ukrywanie Żydów w Haliczu, oraz polski pedagog ze Stanisławowa Władysław Łuczyński. Pochowany jest tu także polski ksiądz rzymskokatolicki Józef Smaczniak zmarły na tyfus w niemieckim więzieniu w Stanisławowie po roku zadawania fizycznych tortur.

Information icon.svg Osobny artykuł: Mord w Czarnym Lesie.

27 lipca 1944 Stanisławów dostał się ponownie pod okupację Armii Czerwonej (1 Front Ukraiński)[11].

Po konferencji jałtańskiej (4-11 lutego 1945) Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń, podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy, zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Stanisławów został włączony do ZSRR jako część Ukraińskiej SRR, a jego polską ludność wysiedlono, głównie na Ziemie Zachodnie.

ZSRR, Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Od 16 sierpnia 1945 w granicach ZSRR, na terytorium Ukraińskiej SRR. Wówczas większość mieszkających w mieście Polaków została wysiedlona ze Stanisławowa przez władze sowieckie. Zdecydowana większość mieszkańców dawnego Stanisławowa osiedliła się w Opolu. Stanisławów i okolice były miejscem przesiedlenia obywateli polskich pochodzenia ukraińskiego i łemkowskiego w związku z repatriacją ludności ukraińskiej w latach 1944-1946, m.in. z okolic Krynicy-Zdroju.

Po wysiedleniu Polaków ze Stanisławowa rozpoczęło się zacieranie polskości miasta. Zlikwidowano najstarszy polski cmentarz na Kresach Wschodnich przy ul. Sapieżyńskiej z 1782. Groby wielu wybitnych Polaków zostały wyburzone buldożerami, a na ich miejscu wybudowano hotel „Ukraina”, szkołę partyjną, teatr i budynek mieszkalny. Z pozostałej części cmentarza urządzono park miejski. Pozamykano i ograbiono wszystkie kościoły. Szczególnej profanacji doznała najstarsza budowla sakralna – kolegiata stanisławowska, jako najbardziej znaczący obiekt polskiej pamięci narodowej. Miało to miejsce zaraz po 9 listopada 1962 i obchodach 300-lecia miasta, kiedy to nazwa Stanisławowa została zmieniona na Iwano-Frankiwsk (ros. Iwano-Frankowsk), na cześć ukraińskiego pisarza Iwana Franki, w żaden sposób nie powiązanego z miastem. Bogate i bezcenne wyposażenie świątyni, w tym ołtarz główny i 12 ołtarzy bocznych zostało przez komunistów ukraińskich porąbanych i wyrzuconych na miejscowe wysypisko śmieci. Szczątki twórców świetności Stanisławowa i dobroczyńców miasta zostały sprofanowane i wyrzucone z krypt rodowych. W ten sposób sprofanowano kości m.in. Stanisława Potockiego poległego podczas Odsieczy Wiedeńskiej w 1683, Andrzeja Potockiego, któremu sam król powierzył władztwo nad całą Rzecząpospolitą podczas swojej wyprawy pod Wiedeń, oraz jego żony Anny z Rysińskich i brata Józefa Potockiego wraz z żoną Wiktorią z Leszczyńskich. Po zbezczeszczeniu świątyni urządzono w jej murach Muzeum Nafty i Gazu, a obecnie mieści się w nim ukraińskie państwowe Muzeum Sztuki Sakralnej. Z wież usunięto rzymskokatolickie krzyże, z których jeden przez wiele lat leżał w przedsionku kościoła i został usunięty w nieznane miejsce po 2010 roku.

Stanisławowska kolegiata zasłynęła w literaturze polskiej m.in. w Trylogii Henryka Sienkiewicza, który tak opisał pogrzeb Pana Wołodyjowskiego, który odbył się w murach tej świątyni:

Quote-alpha.png
Wszystkie dzwony biły w kolegiacie. Kościół zapełniony był tłumem szlachty i żołnierzy, którzy ostatni raz chcieli rzucić okiem na trumnę Hektora Kamienieckiego i pierwszego Rzeczypospolitej kawalera

Świątynia ta stała się także miejscem ceremonii ślubnej innej wybitnej postaci polskiej historii – Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych generała Władysława Sikorskiego.

Na początku lat 90. XX wieku miasto stanowiło ośrodek ukraińskiego ruchu niepodległościowego. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

Od 2007 w Stanisławowie wydawany jest Kurier Galicyjski.

Na początku stycznia 2009 władze ukraińskie odsłoniły pomnik wybudowany w mieście na cześć działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i przywódcy OUN-B, Stepana Bandery[12] autorstwa lwowskiego rzeźbiarza Mykoły Posikiry. 6 maja 2010 Rada Miejska Iwano-Frankiwska nadała honorowe obywatelstwo tego miasta Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi, współorganizatorowi ukraińskich batalionów w służbie niemieckiej „Nachtigall” i „Roland” oraz dowódcy UPA[13].

Przynależność administracyjna i terytorialna[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Rozwinięty jest tu przemysł lekki: włókienniczy, maszynowy, metalowy, obróbki drewna, chemiczny, meblarski, cementowy, środków transportu, obuwniczy, spożywczy. Działa tu port lotniczy Iwano-Frankiwsk z rejsami do miast Europy.

W mieście znajduje się dworzec kolejowy Iwano-Frankiwsk.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W mieście działał przed wojną polski klub sportowy Rewera Stanisławów założony w 1910 roku. Brał on wielokrotnie udział w eliminacjach do I ligi. Również w klasie A ligi okręgowej Stanisławowskiego OZPN miasto reprezentowali zespoły: Żydowski Klub Sportowy Hakoah Stanisławów, KS Strzelec „Górka” Stanisławów, KS Strzelec „Raz Dwa Trzy” Stanisławów, KS Stanisławowia Stanisławów i Ukraińskie Sportowe Towarzystwo Prołom Stanisławów[15]. W niższych ligach B i C występowali polskie „Bystrzyca”, „Victoria” i „Jedność” (utrzymywana przez polskich rzemieślników w Stanisławowie) i żydowski „Makkabi”[16].

W 1939 z przyjściem wojsk radzieckich te wszystkie kluby zostali rozwiązane, a na ich miejsce powstały nowe na wzorzec radziecki – Spartak Stanisławów, Dynamo Stanisławów, Gwardijec Stanisławów (inna nazwa DTSAAF, HBO), Łokomotyw Stanisławów, Medyk Stanisławów i Charczowyk Stanisławów. Czołową drużyną miasta został Spartak Stanisławów, który w 1955 zdobył awans do rozgrywek profesjonalnych w klasie „B” Mistrzostw ZSRR. Potem powstało wiele zespołów piłkarskich, które reprezentowali zakłady przemysłowe miasta – Pryład Iwano-Frankiwsk, Meteor Iwano-Frankiwsk, SK im.Rudniewa Iwano-Frankiwsk, Metalist Iwano-Frankiwsk, Awtomobilist Iwano-Frankiwsk, Krystał Iwano-Frankiwsk i Maszynobudiwnyk Iwano-Frankiwsk[17].

Na początku istnienia niezależnej Ukrainy wiele klubów zakładowych zostało rozwiązanych. Powstały nowe kluby sponsorowane przez prywatnych działaczy – Czornohora Iwano-Frankiwsk, Fakeł Iwano-Frankiwsk, Tepłowyk Iwano-Frankiwsk, Kniahynyn Iwano-Frankiwsk, Neptun Iwano-Frankiwsk i Nika Iwano-Frankiwsk.

Również w innych dyscyplinach sportowych miasto reprezentowane było przez kluby: Urahan Iwano-Frankiwsk (piłka nożna), Cunami Iwano-Frankiwsk (hokej na lodzie), Howerła Iwano-Frankiwsk (koszykówka mężczyzn), Frankiwsk Iwano-Frankiwsk (koszykówka kobiet), VK Fakeł Iwano-Frankiwsk (obecnie Stanisławiw Iwano-Frankiwsk – siatkówka mężczyzn) i Uniwersytet Iwano-Frankiwsk (siatkówka kobiet)[18].

W mieście czynnych jest 8 stadionów, największy z nich to Stadion Ruchu. Inne to: Stadion IFNTUNG, Stadion Nauka, Stadion Górka, Stadion Karpatpresmasz, Stadion Krechowce, Stadion Junist, Stadion Pożeżnyk (Strażak).

Ludzie związani z miastem[edytuj | edytuj kod]

Pobliskie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Citypopulation. [dostęp 2009-06-20].
  2. Nazwa przyjęta na 55 posiedzeniu Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych 10 listopada 2010.
  3. 3,0 3,1 Egzonim wariantowy: Zmiany wprowadzone na XLIX posiedzeniu Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych (7 kwietnia 2010 roku).
  4. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Stanisławów i województwo stanisławowskie włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
  5. Dz. U. z 1924 r. Nr 102, poz. 937.
  6. Історичний огляд міста (strona informacyjnego portalu miasta Iwano-Frankiwska)) (ukr.). [dostęp 2010-01-06].
  7. Alma Mater.
  8. Por. też: Demianiv Laz.
  9. Według spisu powszechnego 1931 na 198 350 mieszkańców Stanisławowa 29 525 deklarowało wyznanie mojżeszowe Statystyka Polski Seria C zeszyt 65 Warszawa 1938, Wyd. Główny Urząd Statystyczny s. 27.
  10. Tadeusz Kamiński, Tajemnica Czarnego Lasu, Kraków, 2001.
  11. ВОВ-60 – Сводки.
  12. Sambor: Bandera ponad kryzys.
  13. Bandera i Szuchewycz zostali honorowymi obywatelami Iwano-Frankiwska
  14. Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy.
  15. Dzieje rozwoju sportu w Stanisławowie w latach 1908-1939.
  16. Polscy olimpijczycy pochodzący z dzisiejszej Ukrainy – PoloniaIllinois.
  17. 20 років ІФФФ: віхи історії обласного футболу.
  18. Спорт Івано-франківськ, sport.if.ua.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]