János Esterházy

János Esterházy
János Esterházy
Data i miejsce urodzenia	14 marca 1901 Veľké Zálužie, Austro-Węgry, obecnie Słowacja
Data i miejsce śmierci	8 marca 1957 Mírov, Czechosłowacja, obecnie Czechy
Poseł do Zgromadzenia Narodowego Czechosłowacji
Przynależność polityczna	Krajowa Partia Ludowo-Socjalistyczna, Państwowe Zjednoczenie Węgrów
Okres urzędowania	od 1935 do 1939
Poseł do Parlamentu Słowacji
Przynależność polityczna	Partia Węgierska na Słowacji
Okres urzędowania	od 1939 do 1945

János Esterházy, również: Ján Esterházi (ur. 14 marca 1901 w Veľkim Zálužiu na Górnych Węgrzech, zm. 8 marca 1957 w Mírovie w Czechosłowacji) – czechosłowacki polityk węgierskiego pochodzenia, działacz mniejszości węgierskiej w I i II Republice oraz w niepodległym państwie słowackim (1939–1945).

Urodził się w rodzinie ziemiańskiej: ojciec należał do arystokratycznego rodu Esterházych wywodzącego się z Siedmiogrodu, matka Elżbieta (Elisabeth) Tarnowska była Polką. Kształcił się w gimnazjum oraz wyższej uczelni handlowej w Budapeszcie. Po zakończeniu nauki osiadł na gospodarstwie rodzinnym we wschodniej Słowacji.

W działalność polityczną zaangażował się na początku lat trzydziestych. W 1931 stanął na czele Ligi Węgrów w Czechosłowacji (węg. Csehszlovákiai Magyar Népközösségi Liga, CMNL). Rok później wybrano go przewodniczącym Krajowej Partii Ludowo-Socjalistycznej (Országos Keresztényszocialista Párt, OKSP). W wyborach parlamentarnych 1935 uzyskał mandat posła do Zgromadzenia Narodowego Republiki Czechosłowackiej z okręgu Koszyce. W parlamencie bronił praw kulturalnych, gospodarczych i językowych zamieszkałej na Słowacji mniejszości węgierskiej. Opowiadał się za projektem autonomii Słowacji w ramach państwa czecho-słowackiego lansowanym przez ks. Hlinkę. W 1935 wraz ze słowackimi ludakami (HSL'S) poparł wybór Edwarda Benesza na prezydenta państwa.

W 1936 został wybrany przewodniczącym Państwowego Zjednoczenia Węgrów (Egyesült Magyar Párt, EMP). Odrzucił propozycję wejścia w skład rządu złożoną przez prezydenta Benesza. Od tego czasu działał na rzecz rozbicia państwa czechosłowackiego (był zarejestrowany jako agent "Szalma") i włączenia Słowacji wraz z Rusią Zakarpacką w skład Węgier. W memorandum wręczonym szefowi misji brytyjskiej w Czechosłowacji Walterowi Runcimanowi domagał się w imieniu słowackich Węgrów prawa do życia we własnym państwie powołując się na 14 punktów prezydenta Wilsona.

W listopadzie 1938 jako poseł uroczyście witał wojska węgierskie wkraczające pod wodzą Miklósa Horthego do Koszyc. Sam pozostał jednak na terenie Słowacji zakładając Partię Węgierską na Słowacji (Szlovenskói Magyar Párt, SMP). W Bratysławie rozpoczął wydawanie gazety "Új Hírek" (Nowe Sprawy), a po jej zakazaniu "Magyar Hírlap". Kontynuował prace posła w parlamencie słowackim, gdzie był jedynym przedstawicielem mniejszości węgierskiej. Z zadowoleniem przyjął powstanie niezależnego państwa słowackiego w 1939. W 1941 założył w Bratysławie wydawnictwo "Madách", rok później odnowił działalność związku kulturalnego "Szemke".

15 maja 1942 jako jedyny poseł głosował przeciwko ustawie o wysiedleniu Żydów ze Słowacji, za co spotkała go ostra krytyka ze strony słowackiej prasy. Podczas II wojny światowej pomagał Czechom, Słowakom i Żydom w ucieczce i przedostawaniu się na Węgry. Od 1939 roku pomagał również Polakom, organizując po klęsce wrześniowej przerzut polskich żołnierzy na Węgry. Osobiście przewiózł do Budapesztu gen. Kazimierza. Sosnkowskiego. W 1944 protestował przeciwko okupacji państwa węgierskiego przez wojska niemieckie.

Po opanowaniu Bratysławy przez wojska sowieckie został aresztowany, jednak po 12 dniach go wypuszczono. Pertraktował z reprezentującym rząd Gustavem Husakiem w sprawie losu słowackich Węgrów. Na polecenie Husaka został aresztowany przez NKWD i wywieziony na Łubiankę. Kolejne miesiące spędził na Syberii (w międzyczasie Słowacki Trybunał Narodowy w Bratysławie skazał go na karę śmierci), jednak w 1949 powrócił do kraju. Wyrok śmierci mu darowano, choć do końca życia pozostał w więzieniu (ostatnim miejscem pobytu była miejscowość Mírov).

W 1924 poślubił hrabiankę Lívię Serényi, z którą miał dzieci Janosa i Alicję. Córka Alice Esterházy-Malfatti prowadzi obecnie walkę o rehabilitację ojca.

Bibliografia

• Przypadek hrabiego Esterhazego (cz.)
• Pamiętnik Jánosa Esterházego (węg.)
• Stanislav Mičev, János Esterházy bez emocí (słow.)
• [1] (słow.)

Literatura

• Imre Molnár, "Zdradzony bohater: János Esterházy, 1901-1957", przeł. Justyna Goszczyńska, Alicja Mazurkiewicz, Warszawa 2004