Język dolnołużycki
| Dolnoserbski | |
| Obszar | Łużyce (Niemcy) |
| Liczba mówiących | 14 tys. |
| Ranking | (poza pierwszą 100.) |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki zachodniosłowiańskie ***Języki łużyckie Język dolnołużycki |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Język regionalny w Niemczech |
| Regulowany przez | Dolnołużycki Komitet Językowy |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | dsb |
| ISO 639-3 | dsb |
| SIL | WEE |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) – jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.
Ogólną liczbę użytkowników języka dolnołużyckiego szacuje się według różnych źródeł rozmaicie, począwszy od ok. 5 tys. do maks. 15 tys., liczba aktywnych użytkowników jest zapewne nieco mniejsza. Dolnołużycki jest językiem wymierającym, o czym świadczą dane demograficzne, według których większość aktywnych użytkowników dolnołużyckiego to ludzie starsi. Młodsi natomiast ze względów pragmatycznych preferują posługiwanie się językiem niemieckim, umożliwiającym karierę zawodową i awans społeczny. Podejmowane są pewne próby działań, mające uchronić język dolnołużycki przed wymarciem. Do najważniejszych należy tzw. program "Witaj", stawiający na rozwój dolnołużyckiego już w przedszkolach i to nie tylko dzieci dolnołużyckich, ale także uczęszczających do tych samych przedszkoli dzieci niemieckich. Efekty programu dalekie są jednak od zadowalających, co nie pozwala patrzeć z optymizmem na przyszłość dolnołużyckiego. Istnieją obawy, że jeśli nie zostaną podjęte radykalne działania, zarówno ze strony samych Łużyczan, jak i państwa niemieckiego, język ten może zaniknąć w ciągu następnych dwóch-trzech pokoleń.
Język dolnołużycki różni się od górnołużyckiego szeregiem cech oraz odmienną w dużej mierze leksyką, co powoduje, że wzajemne zrozumienie użytkowników obydwu tych języków może być dość trudne[1]. Język dolnołużycki ze względu na pewne cechy bliższy jest językowi polskiemu, natomiast górnołużycki bliższy jest językowi czeskiemu[2].
Język dolnołużycki wykształcił własny język literacki, w którym powstają dzieła literackie, prowadzone są zajęcia na poziomie podstawowym i gimnazjalnym, wydawana jest prasa (jednak w bardzo ograniczonym wymiarze; najważniejszym tytułem pozostaje tygodnik Nowy Casnik) itp. Istnieje dolnołużycka wersja Wikipedii.
Spis treści |
Pisownia [edytuj]
| Alfabet dolnołużycki | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| a | b | c | č | ć | d | e | ě | f | g | h | ch | i | j | k | ł | l | m | n | ń | o | p | r | ŕ | s | š | ś | t | u | w | y | z | ž | ź | |||
| A | B | C | Č | - | D | E | - | F | G | H | Ch | I | J | K | Ł | L | M | N | - | O | P | R | - | S | Š | Ś | T | U | W | Y | Z | Ž | Ź | |||
Polskim głoskom ć, dź, w odpowiadają w dolnołużycczyźnie głoski ś, ź, np. pol. być - dłuż. byś, pol. dzieci - dłuż. źiśi. Polskim grupom spółgłoskowym tr i pr odpowiadają dolnołużyckie tš, pš, np. pol. prawy - dłuż. pšawy, pol. straszny - dłuż. tšašny, pol. trawa - dłuż. tšawa, itp.
W ortografii dolnołużyckiej występuje także znak ó, który nie ma nic wspólnego z wymową polskiego ó. Znak ten oznacza, że w zależności od regionu ó wymawia się jak polskie ó, e lub y[3].
Gramatyka [edytuj]
W obu językach łużyckich zachowały się proste czasy przeszłe (aoryst i imperfectum; choć w dolnołużyckim używane są już tylko w języku literackim), liczba podwójna. Język dolnołużycki zachował dodatkowo supinum, które w pozostałych językach słowiańskich (z wyjątkiem słoweńskiego) zanikło.
Język używa w zasadzie sześciu przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika, narzędnika i miejscownika (wołacz występuje tylko w kilku tradycyjnych formach). Rzeczowniki mają liczbę podwójną (jadna ruka, dwě ruce, tśi ruki).
Wymowa [edytuj]
Akcent w słowach dolnołużyckich pada zazwyczaj na pierwszą sylabę:
- Łužyca /ˈwuʒɨtsa/ "Łużyce"
- pśijaśel /ˈpɕijaɕɛlʲ/ "przyjaciel"
- Chóśebuz /ˈxɨɕɛbus/ "Chociebuż"
W zapożyczeniach akcent może padać na jedną z trzech ostatnich sylab:
- internat /intɛrˈnat/ "internat"
- kontrola /kɔnˈtrɔlʲa/ "kontrola"
- september /sɛpˈtɛmbɛr/ "wrzesień"
- policija /pɔˈlʲitsija/ "policja"
- organizacija /ɔrganʲiˈzatsija/ "organizacja"
Przypisy
- ↑ Robert Elsie, "Anthology of Sorbian poetry", UNESCO/Forest Books, 1990, s.VIII
- ↑ Danuta Natalia Wesołowska, "Nauka o języku polskim w szkole średniej",Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977, s.29
- ↑ Roland Marti: ó w dolnoserbšćinje. W: PHONUS No. 11 [on-line]. Uniwersytet Kraju Saary, marzec 2007. [dostęp 2010-01-03]. s. 92.
Zobacz też [edytuj]
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Zasady wymowy w języku dolnołużyckim (strona po polsku)
- Program radiowy w języku dolnołużyckim (do odsłuchania w formacie real audio)
- Słownik niemiecko-dolnołużycki Instytutu Łużyckiego
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
