Język dolnołużycki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dolnoserbski
Obszar Łużyce (Niemcy)
Liczba mówiących 14 tys.
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki słowiańskie
**Języki zachodniosłowiańskie
***Języki łużyckie
Język dolnołużycki
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Język regionalny w Niemczech
Regulowany przez Dolnołużycki Komitet Językowy
Kody języka
ISO 639-1 -
ISO 639-2 dsb
ISO 639-3 dsb
SIL WEE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku dolnołużyckim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka dolnołużyckiego
Słownik dolnołużycko-polski, polsko-dolnołużycki online

Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) – jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Ogólną liczbę użytkowników języka dolnołużyckiego szacuje się według różnych źródeł rozmaicie, począwszy od ok. 5 tys. do maks. 15 tys., liczba aktywnych użytkowników jest zapewne nieco mniejsza. Dolnołużycki jest językiem wymierającym, o czym świadczą dane demograficzne, według których większość aktywnych użytkowników dolnołużyckiego to ludzie starsi. Młodsi natomiast ze względów pragmatycznych wolą posługiwać się językiem niemieckim, umożliwiającym karierę zawodową i awans społeczny. Podejmowane są pewne próby działań, mające uchronić język dolnołużycki przed wymarciem. Do najważniejszych należy tzw. program "Witaj", stawiający na rozwój dolnołużyckiego już w przedszkolach i to nie tylko dzieci dolnołużyckich, ale także uczęszczających do tych samych przedszkoli dzieci niemieckich. Efekty programu dalekie są jednak od zadowalających, co nie pozwala patrzeć z optymizmem na przyszłość dolnołużyckiego. Istnieją obawy, że jeśli nie zostaną podjęte radykalne działania, zarówno ze strony samych Łużyczan, jak i państwa niemieckiego, język ten może zaniknąć w ciągu następnych dwóch-trzech pokoleń.

Język dolnołużycki różni się od górnołużyckiego szeregiem cech oraz odmienną w dużej mierze leksyką, co powoduje, że wzajemne zrozumienie użytkowników obydwu tych języków może być dość trudne[1]. Język dolnołużycki ze względu na pewne cechy bliższy jest językowi polskiemu, natomiast górnołużycki bliższy jest językowi czeskiemu[2].

Język dolnołużycki wykształcił własny język literacki, w którym powstają dzieła literackie, prowadzone są zajęcia na poziomie podstawowym i gimnazjalnym, wydawana jest prasa (jednak w bardzo ograniczonym wymiarze; najważniejszym tytułem pozostaje tygodnik Nowy Casnik) itp. Istnieje dolnołużycka wersja Wikipedii.

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Alfabet dolnołużycki
a b c č ć d e ě f g h ch i j k ł l m n ń o p r ŕ s š ś t u w y z ž ź
A B C Č - D E - F G H Ch I J K Ł L M N - O P R - S Š Ś T U W Y Z Ž Ź

Polskim głoskom ć, , w odpowiadają w dolnołużycczyźnie głoski ś, ź, np. pol. być - dłuż. byś, pol. dzieci - dłuż. źiśi. Polskim grupom spółgłoskowym tr i pr odpowiadają dolnołużyckie , , np. pol. prawy - dłuż. pšawy, pol. straszny - dłuż. tšašny, pol. trawa - dłuż. tšawa, itp.

W ortografii dolnołużyckiej występuje także znak ó, który nie ma nic wspólnego z wymową polskiego ó. Znak ten oznacza, że w zależności od regionu ó wymawia się jak polskie ó, e lub y[3].

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

W obu językach łużyckich zachowały się proste czasy przeszłe (aoryst i imperfectum; choć w dolnołużyckim używane są już tylko w języku literackim), liczba podwójna. Język dolnołużycki zachował dodatkowo supinum, które w pozostałych językach słowiańskich (z wyjątkiem słoweńskiego) zanikło.

Język używa w zasadzie sześciu przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika, narzędnika i miejscownika (wołacz występuje tylko w kilku tradycyjnych formach). Rzeczowniki mają liczbę podwójną (jadna ruka, dwě ruce, tśi ruki).

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Akcent w słowach dolnołużyckich pada zazwyczaj na pierwszą sylabę:

W zapożyczeniach akcent może padać na jedną z trzech ostatnich sylab:

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Ojcze Nasz

Wośc naś

Wośc naś, kenľ sy na njebju,
huswěśone buźi twojo mě.
Twojo kraljestwo pśiźi.
Twoja wola se stani, ako na njebju tak teľ na semi.
Naś wśedny klěb daj nam źěnsa.
A wodaj nam naśe winy, ako my wodawamy naśym winikam.
A njewjeź nas do spytowanja, ale humoż nas wot togo złego.
(Pśeto twojo jo to kralejstwo a ta moc a ta cesć do nimjernosći).
Amen

Przypisy

  1. Robert Elsie, "Anthology of Sorbian poetry", UNESCO/Forest Books, 1990, s.VIII
  2. Danuta Natalia Wesołowska, "Nauka o języku polskim w szkole średniej",Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1977, s.29
  3. Roland Marti: ó w dolnoserbšćinje. W: PHONUS No. 11 [on-line]. Uniwersytet Kraju Saary, marzec 2007. [dostęp 2010-01-03]. s. 92.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]