Język etruski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Język etruski
Obszar Etruria (północne Włochy)
Liczba mówiących język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki tyrreńskie
Pismo / alfabet alfabet etruski
Kody języka
ISO 639-1 -
ISO 639-2 und
ISO 639-3 ett
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Język etruski – wymarły po I wieku n.e. język nieindoeuropejski o nieustalonym pochodzeniu i pokrewieństwie z innymi językami. Był to język pisany i mówiony w dawnej Etrurii i sąsiednich regionach (to obecna Toskania, Umbria, Veneto, Emilia-Romania i Lombardia we Włoszech).

Język etruski został wyparty przez łacinę i pozostawił po sobie niewiele śladów: kilkadziesiąt zapożyczeń w łacinie (np. etr. phersu to łac. persona [osoba])[potrzebne źródło], kilka tekstów ciągłych i nazwy miejscowości (np. Parma).

Nieznane jest znaczenie większości słów etruskich, dlatego zachowane teksty nie mogą być dokładnie odczytane. Drogą logicznego wnioskowania udało się rozszyfrować takie słowa jak elan (syn), sech (córka), nefts (wnuk), ati (matka), avils (lata) i lupuce (nie żyje) [1]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie Etrusków było i jest sporne: jedna z hipotez głosi, że byli autochtoniczną ludnością Italii, zanim przybyli tam około 1000 lat p.n.e. przodkowie Rzymian. Herodot (Dzieje I,94), opisuje "Tyrreńczyków" (Etrusków) jako przybyszów z Lidii w płd.-zach. Anatolii, skąd pod przywództwem Tyrrhoeusa, uciekając przed klęską głodu, przybyli do Umbrii. Dionizjusz z Halikarnasu stwierdził w I wieku n.e., że język etruski nie jest podobny do żadnego ze znanych języków i uznał że mówiący nim są autochtonami.

Po podbiciu Etrurii przez Republikę Rzymską nastąpił szybki upadek języka etruskiego i około roku 200 p.n.e. został on zastąpiony przez łacinę z wyjątkiem izolowanych osad górskich, a także ceremonii religijnych, gdzie był nadal językiem kultu.

W czasach późnej Republiki tylko nieliczni wykształceni amatorzy, np. Marek Terencjusz Warron umieli czytać etruskie teksty. Ostatnią znaną osobą z taką umiejętnością był cesarz Klaudiusz, który napisał słownik łacińsko-etruski (nie zachowany) na podstawie informacji uzyskanych od kapłanów etruskich.

Znajomość literackiego języka wśród Etrusków musiała być znaczna, (co zauważyli już Rzymianie) – świadczą o tym liczne zachowane krótkie inskrypcje i epitafia. Według przekazów Liwiusza i Cycerona etruska literatura była bogata (jednak nie zachowała się do naszych czasów).

Wiadomo, że etruskie książki: Etrusca Disciplina były zbiorem opisów rytuałów religijnych; Libri Haruspicini opisywały sposoby wróżenia z wnętrzności zwierząt ofiarnych; Libri Fulgurales wyjaśniały sposoby wróżenia z błyskawic; Libri Rituales, gdyby zachowały się do naszych czasów, byłyby cennym źródłem informacji o etruskim życiu społecznym, politycznym i religijnym.

Jedyna zachowana księga etruska Liber Linteus, napisana na tkaninie lnianej, przetrwała w formie bandaży owijających mumię egipską[2].

Zapożyczenia z języka etruskiego znalazły się w języku łacińskim (są to przypuszczalnie takie wyrazy jak elementum [litera], litterae [pismo], cera [wosk], harena [piasek]), a za jego pośrednictwem wiele z nich (dotyczących głównie kultury) istnieje do dziś w językach europejskich, szczególnie w językach romańskich np. franc. peuple (lud), fenêtre (okno), personne (osoba), automne (jesień), avril (kwiecień). Wobec naszej nieznajomości języka etruskiego i skąpej liczby źrodeł takie pochodzenie tych wyrazów jest tylko hipotetyczne.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Większość badaczy zalicza go, wraz z lemnijskim i retyckim, do tyrreńskiej rodziny językowej. Z uwagi na brak wystarczającego materiału porównawczego, jego postulowane związki ze starożytnymi językami Cypru i Krety, należy uznawać za niesprawdzalne.

Istniała również hipoteza o przynależności języka etruskiego do rodziny indoeuropejskiej. Jednak, z uwagi na zbyt małą liczbę podobieństw, została odrzucona przez większość językoznawców. Pewne podobieństwa sugerować mogą daleki związek (vide Języki indo-tyrreńskie). Zwolennicy tego punktu widzenia podają następujące cechy języka etruskiego: [1] końcówka dopełniacza –s (pie. *–os), [2] formy zaimka 1 os. l. poj. me/mini (pie. formy zawierające *me-), [3] bierniki ca i ta na –n (pie. *–m, w niektórych dialektach *–n), [4] fleksyjność (pie. typ fleksyjny). Obok podobieństw typologicznych i morfologicznych, istnieją także podobieństwa leksykalne np. 3 – ce (pie. *treyes), 7 – semph (pie. *séptm), 6 – śa (pie. *swéks). Wobec braku przekonywającego materiału porównawczego, wątpliwa jest hipoteza Mario Alinei o związku etruskiego z archaicznym węgierskim.

Z inskrypcji etrusko-greckich bądź etrusko-łacińskich wiadomo, że w etruskim imiona zapisywano skrótowo: Achle zamiast Achilles, Aule zam. Aulus, Hercle zam. Hercules, Menle zam. Menelaos czy Clumsta zam. Clutaimestra[3].

Alfabet etruski[edytuj | edytuj kod]

Tabliczka wróżebna w formie wątroby zwierzęcej (tzw. wątroba z Piacenzy) z napisami etruskimi
Laminowane złotem blaszki z Pyrgi, z inskrypcją w języku fenickim i języku etruskim

Alfabet łaciński, obecnie używany w większości krajów świata, pochodzi od alfabetu używanego przez Etrusków, przejętego i zmodyfikowanego następnie przez Rzymian. Jednak Etruskowie również zapożyczyli swój alfabet od Greków (w wersji pochodzącej z wyspy Eubea, używanej przez Greków w Italii), a Grecy przejęli ten alfabet od Fenicjan.

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Językoznawcy zrekonstruowali fonemy tego języka (zapis według Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego [IPA]):

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

  • /h/ litera: H
  • /p/ litera: P
  • /pʰ/ litera: Φ
  • /t/ litera: T
  • /tʰ/ litera: Θ
  • /k/ litera: K
  • /ks/ litera: Χ (inaczej niż w alfabecie jońskim i późniejszym ogólnogreckim, gdzie Χ oznacza dźwięk /kʰ/)
  • /ts/ litera: Z
  • /s/ litera: S
  • /ʃ/ litera: Ϻ
  • /f/ litera: 8, FH
  • /w/ litera: F
  • /l/ litera: L
  • /r/ litera: R
  • /m/ litera: M
  • /n/ litera: N
  • /kʰ/ litera: Ψ (inaczej niż w alfabecie jońskim i późniejszym ogólnogreckim, gdzie Ψ oznacza dźwięk /ps/)

Fragment etruskiego tekstu[edytuj | edytuj kod]

Jest to tekst prawniczy z tabliczki Tabula Cortonensis, wykonanej z brązu:

aule σalini (...) cuσual (...)

zilci · larθal · c (...) uσus · titlnal

lariσalc · σalinis auleσla · celtinêitiσ

s · tarσminass · σparza · in · θuχt cesu

ratm · σuθiu · σuθiuσvê · velχes · cuσus a

uleσla · velθurus · titlnis · velθuruσla.

larθalc · cêlatinas apnal · lariσalc cê

latinas · titlnal

Liczebniki etruskie[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej podaje się następujący porządek:

  • 1 – θu(n), tu(n)
  • 2 – zal, esal
  • 3 – ci, ce
  • 4 – sa, śa
  • 5 – maψ
  • 6 – huθ
  • 7 – semφ
  • 8 – cezp
  • 9 – nurφ

Pojawiają się jednak głosy krytyczne, kwestionujące znaczenie huθ i śa, przypisując im raczej znaczenia odwrotne: huθ – 4, a śa – 6. Wynika to z faktu, iż podane powyżej liczby są oparte na analizie tzw. kości z Toskanii, które według zwolenników najbardziej rozpowszechnionego poglądu miały być w wykonywane tak, by suma wartości przeciwległych boków kostki była równa 7. Przeciwnicy argumentują, że jest to raczej norma współczesna (nie wszystkie odnalezione kości były wykonane w ten sposób) oraz analizując pozostały materiał, należałoby śa przypisać wartość 6, a huθ 4.

Ponieważ większość naszej wiedzy o liczebnikach bierzemy z inskrypcji opisujących wiek zmarłego czy datę, nie wiemy jak konstruowano liczby większe niż sto. Dziesiątki, z wyjątkiem dwudziestu (zaθrum) zaznaczano przez zrostek –alχ, np. 30 – cealaχ/cialχ, 50 – muvalχ, 70 - śemphalχ. Liczby ‘naste’ wyrażano dwoma sposobami. Liczby do 6 (lub 5?), dodawano do liczby dziesiątek, z kolei liczby od 6 (lub 7?) wyrażano, podobnie jak w łacinie, czyli odejmując 1, 2 lub 3, przez dodanie do nich zrostku –em (thunem, eslem, ciem) np.: 27 = 30 – 3 = ciem cialχ, 48 = 50 – 2 = eslem muvalχ. Łacina miała zresztą zapożyczyć ten system właśnie z etruskiego. Liczby od 10 do 16 miano tworzyć przez dodanie odpowiedniej liczby od 1 do 6 do śar (10).

Zbyt mało wiadomo o tym, jak konstruowano liczebniki porządkowe – jedynym zaświadczonym jest θunχ ‘pierwszy’.

Znane nam liczebniki przysłówkowe tworzono za pomocą zrostku –z/-zi/-ze np.: θunz – jeden raz, eslz – dwakroć, ciz – trzykroć.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mario Alinei, Etrusco: una forma arcaica di ungherese, Bologna, Le edizioni del Mulino, 2003.
  • Giuliano Bonfante, Larissa Bonfante, The Etruscan Language: an Introduction, Manchester, University of Manchester Press, 2002.
  • Mauro Cristofani et al., Gli Etruschi: una nuova immagine, Firenze, Giunti Martello, 1984.
  • Mauro Cristofani, The Etruscans: A New Investigation (Echoes of the ancient world), Orbis Pub, 1979.
  • Helmut Rix, Etruskische Texte, G. Narr, 1991.(2 tomy).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zenon Kosidowski, Rumaki Lizypa i inne opowiadania, rozdział Zagadkowy lud Etrusków.
  2. Praca zbiorowa, 2005, Wielka Historia Świata, t.9, Polskie Media Amer.Com, str. 219, ISBN 83-7425-034-8
  3. Ludwik Zajdler Atlantyda, rozdział Siedziby Wnuków Słońca.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]