Język irlandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gaeilge na hÉireann
Obszar Irlandia (głównie zachodnia) i inne
Liczba mówiących około 700 tysięcy (język ojczysty)
około 1,77 miliona (podstawowa znajomość)
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki celtyckie
**Języki goidelskie (q-celtyckie)
***Język irlandzki
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Irlandia, Irlandia Północna; Unia Europejska
Regulowany przez Foras na Gaeilge
Kody języka
ISO 639-1 ga
ISO 639-2 gle
ISO 639-3 gle
SIL GLI
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku irlandzkim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka irlandzkiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-irlandzki online
Irlandia – rejony zamieszkane współcześnie przez ludność irlandzkojęzyczną (Gaeltacht)- kolor zielony

Język irlandzki, język iryjski (Gaeilge) – język z grupy goidelskiej (q-celtyckiej) języków celtyckich. Język narodowy Irlandczyków uznany został za język urzędowy niepodległej Irlandii (obok angielskiego). W 2011 około 1,77 miliona anglojęzycznych mieszkańców Irlandii zadeklarowało, że posiada jakąkolwiek znajomość swojego języka narodowego, wyniesioną głównie ze szkolnych lekcji. Na co dzień jako języka narodowego i ojczystego używa ok. 77 tys. osób, z czego ponad 66 tysięcy w regionach Gaeltacht, zaś liczba osób deklarujących używanie języka rzadziej niż codziennie wynosi ponad 700 tysięcy[1].

Wiele nazwisk i nazw miejscowości irlandzkich pochodzi z właśnie tego języka, np.:

  • BelfastBéal Feirste – Zatoka piaszczystych brzegów,
  • CorkCorcaigh – Bagno,
  • EnnisInis – Wyspa.

Do zapisu języka irlandzkiego używa się alfabetu łacińskiego, ale stosuje się także odrębne pismo gaelickie, tzw. pismo ogamiczne. Najstarsze inskrypcje zapisane właśnie tym pismem pochodzą z V w.

Z języka irlandzkiego wywodzi się język gaelicki szkocki oraz język shelta.

Historia języka[edytuj | edytuj kod]

Historia języka irlandzkiego sięga 2500 lat. Najstarsze zapisy zachowały się na grobowcach w piśmie ogamicznym. O języku staroirlandzkim można mówić dopiero począwszy od VII wieku n.e. Był to język bogatej literatury, głównie poezji i epiki. Język ten przetrwał do X wieku, kiedy to na tyle różnił się już od języka mówionego niższych warstw społecznych, że poza tworzoną w ośrodkach monastycznych literaturą, był już praktycznie językiem martwym. Na bazie dialektów mówionych rozwinął się wówczas język średnioirlandzki, istniejący aż do XIII wieku.

Przez kolejne 400 lat używano normy literackiej języka irlandzkiego określanej często mianem języka wczesnonowoirlandzkiego lub klasycznego irlandzkiego. Był to przede wszystkim język literatury, szczególnie w końcowym okresie swojego rozwoju znacznie różnił się od języka mówionego.

Począwszy od XVII wieku, głównie z powodu utraty przez Irlandię suwerenności na rzecz Anglii, literatura w języku irlandzkim zaczęła zanikać, a wraz z nią ów sztuczny literacki język. Prowadzone przez Anglików próby zniszczenia całej kultury irlandzkiej (m.in. poprzez wprowadzenie szkolnictwa angielskiego) przyczyniły się też do powolnego upadku mówionych dialektów irlandzkich. Dzieła dopełnił wielki głód spowodowany zarazą ziemniaczaną w latach 1846-1848, kiedy wielu Irlandczyków opuściło ojczyznę, udając się za ocean. Prawdopodobnie jeszcze w 1600 roku język irlandzki był jedynym środkiem komunikacji na całej wyspie z wyjątkiem głównych, opanowanych przez Anglików ośrodków miejskich na wschodnim wybrzeżu. W 1851 roku pierwszy powszechny spis ludności ujawnił, że językiem tym posługuje się niespełna jedna czwarta mieszkańców wyspy. Byli to głównie ubodzy wieśniacy, nieumiejący czytać i pisać.

Język irlandzki jawił się w połowie XIX wieku jako język ubogich warstw społecznych, co w połączeniu z negatywnym nastawieniem kleru katolickiego (widzącego w nim narzędzie prozelityzmu protestanckiego[2]), przyczyniło się do jego dalszego odwrotu na rzecz języka angielskiego. Dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku język irlandzki wrócił do łask. Powstały pierwsze instytucje zajmujące się jego propagowaniem, takie jak Liga Gaelicka (irl. Conradh na Gaeilge) pod przewodnictwem Douglasa Hyde'a. Od czasu ogłoszenia przez Irlandię niepodległości w 1922 roku rozpoczęto działania mające na celu obronę języka.

W 1998 irlandzki stał się językiem urzędowym w Irlandii Północnej.

Obecnie władze irlandzkie dążą do upowszechnienia języka irlandzkiego. W 2003 roku przyjęto w ustawę o oficjalnym języku (Official Languages Act 2003), na mocy której m.in. ustalono, że wszystkie obiekty geograficzne w Irlandii muszą posiadać nazwy irlandzkie (proces ich nadawania ma zakończyć się w 2013 roku). Nazwy te mogą pojawiać się w oficjalnych dokumentach urzędowych (także angielskojęzycznych), a w przyszłości nazwy angielskie mogą być pomijane na urzędowych mapach topograficznych i znakach drogowych[3].

Od 1 stycznia 2007 roku język irlandzki jest także jednym z 23 oficjalnych języków Unii Europejskiej.

Obecna sytuacja[edytuj | edytuj kod]

Tablica informacyjna w języku irlandzkim (sprzed reformy) i angielskim.
Współczesny znak drogowy "Uwaga dzieci".
Napisy w języku irlandzkim i angielskim na lotnisku w Dublinie.

Irlandzki jest dziś językiem powszechnie nauczanym w szkołach, a spora część Irlandczyków deklaruje, że potrafi się nim do pewnego stopnia posługiwać. W całej Irlandii (od 2005 roku także w Irlandii Północnej) dostępny jest kanał telewizyjny (TG4) nadający program telewizyjny wyłącznie w języku irlandzkim. Istnieją także stacje radiowe oraz ukazują się w tym języku książki i czasopisma.

Tym niemniej jednak bardzo niewielka część społeczeństwa irlandzkiego używa języka irlandzkiego na co dzień, za co odpowiadają kolejne rządy irlandzkie, niezainteresowane przez wiele lat ojczystym językiem. Dopiero w ostatnich kilku latach irlandzcy politycy zaczęli wdrażać programy na rzecz zachowania i rozwoju języka irlandzkiego.

Zaliczenie testu ze znajomości języka irlandzkiego konieczne jest m.in. przy ubieganiu się o pracę w Garda (policji), szkole czy przy egzaminach wstępnych na część uniwersytetów (w Dublinie i Galway).

19 grudnia 2006 rząd irlandzki przyjął 13-punktową strategię, która ma w ciągu 20 lat uczynić Irlandię krajem całkowicie dwujęzycznym.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Język irlandzki dzieli się obecnie na 3 podstawowe dialekty: munsterski (Cúige Mumhan), Connacht (Cúige Chonnacht) i ulsterski (Cúige Uladh). Występują między nimi znaczne różnice w składni, morfologii i leksyce. Czwarty dialekt, leinsterski, wymarł na początku XX wieku.

W latach 50. XX wieku opracowano standardową formę literacką irlandzkiego (An Caighdeán Oifigiúil), opartą głównie na dialekcie Connacht.

Porównanie różnic międzydialektalnych[edytuj | edytuj kod]

Zwrot "jak się masz":

  • Dialekt ulsterski: Cad é mar atá tú?
  • Connacht: Cén chaoi a bhfuil tú?
  • Dialekt munsterski: Conas taoi? lub Conas tánn tú?
  • Forma standardowa: Conas atá tú?

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Census 2011 – This is Ireland, Highlights from Census 2011, Part 1. Central Statistics Office Ireland. [dostęp 2012-04-14]. s. 40-41.
  2. Doyle Aidan i Gussmann Edmund, An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1997, str. 20
  3. Protokół z XLII posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Doyle Aidan i Gussmann Edmund, An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1997
  • Gołąb Zbigniew, Heinz Adam i Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1970

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]