Język islandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Íslenska
Obszar Islandia
Liczba mówiących 320 tysięcy
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna języki indoeuropejskie
*języki germańskie
**języki północnogermańskie
***język islandzki
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Islandia
Regulowany przez Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum (Instytut Árniego Magnússona)
Kody języka
ISO 639-1 is
ISO 639-2 isl
ISO 639-3 isl
SIL ICE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku islandzkim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka islandzkiego
Słownik islandzko-polski, polsko-islandzki online

Język islandzki (isl. íslenska) – język z grupy języków nordyckich, którym posługują się mieszkańcy Islandii. Posługuje się nim około 320 tys. osób., głównie Islandczycy w kraju i na emigracji. Zapisywany jest alfabetem łacińskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Etapy rozwoju języka islandzkiego to okres staroislandzki (do 1550 r.) i nowoislandzki (po 1550 r.).

Początkowo był to język osadników norweskich, tzw. norse, czyli język staronordyjski. Z tego pierwotnego języka wykształciły się islandzki i norweski. Jednak ze względu na izolację wyspy, język islandzki zmienił się nieznacznie od początku pierwszego tysiąclecia. Dlatego współcześni Islandczycy mogą bez wcześniejszego przygotowania czytać sagi spisane w XII i XIII wieku. Zaszły jednak głębokie zmiany w artykulacji i wymowie wyrazów.

Umiejętność pisania i czytania była na Islandii powszechna, nawet wśród chłopów, którzy przechowywali stare rękopisy sag, czytane podczas długich zimowych nocy. Po przyjęciu chrześcijaństwa w 1000 roku, w wyniku decyzji Althingu, wprowadzono na wyspie alfabet łaciński. Alfabet islandzki zawiera kilka dodatkowych liter (w nawiasie litery rzadko używane):

A Á B (C) D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P (Q) R S T U Ú V (W) X Y Ý (Z) Þ Æ Ö

Współczesny język islandzki to przykład puryzmu językowego. Wszystkie obce wyrazy, szczególnie z języka angielskiego, zastępowane są islandzkimi neologizmami, tworzonymi przez specjalną komisję rządową.

Bardzo purystyczna forma języka islandzkiego to język wielko- lub wysokoislandzki (Háfrónska)[potrzebne źródło].

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

W przypadku spółgłosek zwartych język islandzki posiada raczej rozróżnienie na głoski przydechowe i bezprzydechowe, niż dźwięczne i bezdźwięczne. Tradycyjne rozróżnienie cechuje spółgłoski szczelinowe, półotwarte, a także, co jest zjawiskiem wyjątkowym wśród języków naturalnych świata, głoski nosowe.

Spółgłoski języka islandzkiego (wraz z allofonami)
  dwuwargowe wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowe
zwarte pʰ p   tʰ t   cʰ c kʰ k ʔ
nosowe m   n   ɲ̊ ɲ ŋ̊ ŋ  
szczelinowe syczące   s
niesyczące   f v θ ð ç j x ɣ h
drżące       r      
boczne       l      

/s/ jest spółgłoską dziąsłową apikalną bezdźwięczną[1][2]. /θ/ i /ð/ są spółgłoskami dziąsłowymi szczelinowymi niesyczącymi[2][3]; pierwsza jest laminalna, natomiast druga z reguły apikalna[2][3].

Dźwięczne głoski szczelinowe [v], [ð], [j] i [ɣ] realizowane są często jako aproksymanty.

Wśród językoznawców toczy się dyskusja, czy uznać głoski [c] i [cʰ] za oddzielne fonemy, czy też allofony [k] i [kʰ]. Z jednej strony pary minimalne: gjóla [couːla] "lekki wiatr" a góla [kouːla] "krzyk" i kjóla [cʰouːla] "ubrania" a kóla [kʰouːla] "Cola" świadczą o statusie niezależnych fonemów. Jednak przed powyższymi samogłoskami mogą pojawić się tylko spółgłoski zwarte podniebienne, a nie zwarte miękkopodniebienne. Niektórzy lingwiści opowiadają się w związku z tym za tym, że pierwotne formy dla [couːla] i [cʰouːla] wyglądały następująco: /kjoula/ i /kʰjoula/, jak również za wystąpieniem procesu fonologicznego /k(ʰ)j/ → [c(ʰ)].

Głoski dziąsłowe szczelinowe niesyczące [θ] i [ð] są allofonami jednego fonemu. [θ] pojawia się na początku słów, np. þak [θaːk] „dach“, oraz przed spółgłoskami bezdźwięcznymi, np. maðkur [maθkʏr] "robak". [ð] stoi wewnątrz słów, np. iða [ɪːða] "wir", oraz w wygłosie, np. bað [paːð] "wanna", gdzie może być także ubezdźwięcznione, gdy koniec słowa to również koniec całego wyrażenia.

Spośród samogłosek nosowych bezdźwięcznych tylko [] występuje na początku słowa, np. hné [n̥jɛː] "kolano". Ostatnio nasila się tendencja, by udźwięczniać spółgłoski w tej pozycji, np. hnífur [nivʏr] "nóż" zamiast [n̥ivʏr]). Głoska nosowa podniebienna stoi przed głoskami zwartymi podniebiennymi, a nosowa miękkopodniebienna przed zwartymi miękkopodniebiennymi. [ŋ] stoi również przed [l] i [s] w przypadku utraty głoski [k] w połączeniach [ŋkl] i [ŋks].

Spółgłoski z przydechem nagłosowym [hp ht hc hk] (np. löpp [lœhp] "stopa") nie pojawiają się na początku słowa. Geminaty [pp tt cc kk] wymawiane są w tej samej długości co zwykłe spółgłoski [p t c k], sprawiają jednak, że poprzedzająca je samogłoska czytana jest jako krótka (jak w języku niemieckim).

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Język islandzki posiada 8 samogłosek pojedynczych i 5 dyftongów. Wszystkie samogłoski, w tym również dyftongi, mogą być długie bądź krótkie. Długość samogłosek jest jednak zależna od kontekstu i przez to nie stanowi cechy dystynktywnej.

Samogłoski islandzkie
  przednie centralne tylne
przymknięte i   u
prawie przymknięte ɪ ʏ    
półotwarte ɛ œ   ɔ
otwarte   a  

Dyftongi: [ai], [au], [ei], [øy], [ou].

Zabytki języka islandzkiego[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]