Język karaimski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
(Qaray tili)
Obszar Litwa, Ukraina (Krym), Polska
Liczba mówiących ok. 120[1]
Ranking poza pierwszą 100.
Klasyfikacja genetyczna Języki tureckie
 Języki kipczackie
  Język karaimski
Pismo hebrajskie, łacińskie, cyrylica
ISO 639-2 tut
ISO 639-3 kdr
SIL KDR
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Język karaimski (karaim. karaj tili/къарай тили) – język z kipczackiej grupy języków tureckich, którym posługują się Karaimi zamieszkujący Litwę (głównie miasta Troki i Wilno), Ukrainę (Krym) i Polskę.

Zarys historii języka[edytuj | edytuj kod]

Język karaimski dzielony jest tradycyjnie na dwie grupy: wschodnią (na Krymie) i zachodnią z dialektami trocko-wileńskim i łucko-halickim. Wspomniane dwa dialekty z grupy zachodniej zachowały wiele cech archaicznych, świadczących o kipczackim pochodzeniu języka. Na język krymsko-karaimski bardzo silny wpływ miał język Tatarów Krymskich a także język osmańsko-turecki. Różnice historyczne są głównym powodem rozróżnienia między wschodnio- a zachodniokaraimską odmianą języka. Nigdy się też nie wykształcił wspólny karaimski język literacki.

Jeden z ważniejszych powodów uchowania się wielu archaicznych cech (przede wszystkim w leksyce i morfologii) języka pisanego, mianowicie odizolowanie języka karaimskiego od reszty języków tureckich poprzez otoczenie słowiańskie, był zarazem czynnikiem powodującym daleko idące zmiany w składni i po części słownictwie języka potocznego Karaimów łucko-halickich czy litewskich.

Piśmiennictwo[edytuj | edytuj kod]

Już w XV i XVI wieku karaimski był używany w liturgii i korespondencji, a w końcu XVI wieku powstały najstarsze zachowane utwory poetyckie (treny i pijutim) m.in. autorstwa Izaaka syna Abrahama z Trok (ok. 1525-1585). Spośród twórców tworzących po karaimsku w XX wieku wymienić można Szymona Kobeckiego, Aleksandra Mardkowicza i Szymona Firkowicza.

Do utrwalania tekstów w języku karaimskich używano w różnych okresach aż trzech alfabetów: hebrajskiego, cyrylicy oraz łacińskiego. Pierwszym systemem używanym przez Karaimów do zapisu swego języka ojczystego było pismo hebrajskie, znane temu narodowi zapewne już od czasu przyjęcia religii karaimskiej. Alfabet hebrajski posłużył Karaimom do utrwalenia zdecydowanej większości swych tekstów sakralnych. Praktyka taka przetrwała aż do lat 20. XX wieku, nigdy jednak nie istniały jednolite zasady ortograficzne, które przystosowałyby pismo hebrajskie do specyfiki języka karaimskiego. Z tego względu pisownia tekstów była niezwykle niekonsekwentna, nawet w obrębie konkretnego rękopisu[2]. Na przełomie XIX i XX wieku pismo hebrajskie zaczęło być wypierane przez cyrylicę oraz alfabet łaciński. Zapis cyrylicą rozpowszechnił się od roku 1904, kiedy w Kijowie wydany został tom wierszy Szymona Kobeckiego pt. Ирларъ (Irłar)[2]. Cyrylicy używali powszechnie Karaimi na Krymie oraz w Litewskiej SRR.

W latach międzywojennych w Polsce rozpowszechniło się użycie pisma łacińskiego do zapisu języka karaimskiego. Alfabetu takiego używało chociażby pismo Karaj Awazy, ukazujące się w Łucku w latach 1931-1938. Zmodyfikowana wersja tego alfabetu zaczęła być również stosowana na terytorium Litwy po odzyskaniu niepodległości przez to państwo na początku lat 90. XX wieku.

Współczesna sytuacja języka[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieje jednolita, ponaddialektalna norma języka karaimskiego, toteż osoba używająca tego języka posługuje się zawsze jednym z jego dialektów. Występujące na terytorium Ukrainy dwa z trzech wariantów dialektalnych języka karaimskiego, łucko-halicki oraz krymski, uznać należy obecnie za wymarłe bądź pozostające na granicy wymarcia, gdyż umiejętność posługiwania się nimi ograniczona jest do niewielkiej, najwyżej kilkunastoosobowej grupy osób w podeszłym wieku i nie są one przekazywane młodszym pokoleniom[1]. Niemniej jednak w trakcie przeprowadzonego na Ukrainie w 2001 roku spisu powszechnego język karaimski podało jako swój język ojczysty 72 mieszkańców tego kraju[3].

Język karaimski przetrwał więc w zasadzie tylko w swym wariancie trockim (trocko-wileńskim). Osoby posiadające czynną znajomość tego dialektu zamieszkują obecnie w granicach Polski oraz Litwy. W trakcie badań przeprowadzonych w 2003 roku znajomość karaimskiego deklarowało 97 mieszkańców Litwy (w tym 28 osób zarówno w mowie, jak i piśmie) oraz 28 osób w Polsce (w tym 11 osób znało ten język zarówno w mowie, jak i w piśmie)[4].

Przykład użycia[edytuj | edytuj kod]

Tekst karaimski Tekst polski
Har bir kiszi tijiszli azłychka bołałat emin kiuwiuńlańmia tijiszlimie oł kiszi kibik jome azłychka, a sajłamach andi hiem fajdałanmach bajłanhan bu sajłamachbe bu kiertilikni tartmyt andan nietikli tanuwczu iszlar. Każda osoba należąca do mniejszości ma prawo do swobodnej decyzji o traktowaniu jej jako osoby należącej bądź też nienależącej do mniejszości, a wybór taki lub korzystanie ze związanych z tym wyborem praw nie pociąga za sobą jakichkolwiek niekorzystnych skutków.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 M. Nemeth, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość karaimskiej działalności kulturalno-językowej (w:) B. Machul-Telus (red.), Karaimi, Warszawa 2012, s. 68-69.
  2. 2,0 2,1 M. Nemeth, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość karaimskiej działalności kulturalno-językowej (w:) B. Machul-Telus (red.), Karaimi, Warszawa 2012, s. 66-67.
  3. Wsieukrainskaja pierepiś nasielienija 2001: Raspriedielienije nasielienija po nacionalnosti i rodnomu jazyku (ros.). Derżawna służba statystyky Ukrajiny. [dostęp 2013-02-02].
  4. Socjologiczny obraz współczesnego życia Karaimów na Litwie i w Polsce, "Awazymyz" 2004, nr 2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]