Język koreański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
한국어 / 조선말
Obszar  Korea Południowa,
 Korea Północna,
 Chińska Republika Ludowa,
 Rosja,
 Japonia,
 Stany Zjednoczone
Liczba mówiących 66 milionów[1]
Ranking 18.

rodzina=Języki izolowane
*Język koreański (nie należący do żadnej grupy językowej)

Pismo koreańskie (hangul)
Status oficjalny
język urzędowy Korea
Regulowany przez Rząd Korei Północnej, Rząd Korei Południowej
Kody języka
ISO 639-1 ko
ISO 639-2 kor
SIL KKN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku koreańskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka koreańskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-koreański online
Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Koreański

Język koreański – język używany na Półwyspie Koreańskim. Używany jest głównie w Korei Południowej oraz Północnej, a także w sąsiadującej z Koreą Północną chińskiej prefekturze autonomicznej Yanbian. Na świecie językiem tym posługuje się ok. 66 milionów ludzi, włączając w to duże skupiska w republikach dawnego Związku Radzieckiego, USA, Kanadzie, Brazylii i Japonii.

Oryginalny koreański system zapisu - hangul - jest alfabetem sylabicznym i fonetycznym. Coraz rzadziej spotyka się zapis znakami sinokoreańskimi hancha. Większość słów potocznie używanych w języku koreańskim jest pochodzenia koreańskiego, jednakże ponad 50% ogólnego słownictwa ma źródła w koreańskim sposobie odczytania znaków chińskich. Koreański jest językiem typu SOV.

Nazwy[edytuj | edytuj kod]

W Korei Północnej Korea nazywa się "Chosŏn" (조선), a na język koreański mówi się "Chosŏnmal" (조선말) lub bardziej oficjalnie "Chosŏnŏ" (조선어).

Z kolei w Korei Południowej, Korea Południowa jest nazywana "Hanguk" (w hangul: 한국). Język koreański jest zwany "Hangugmal" (한국말), lub bardziej formalnie "Hangug-ǒ" (한국어). Czasami, potocznie mówi się na niego "Urimal" (우리말; "nasz język"). Standardowy język nauczany w szkołach nosi nazwę "Gug-ǒ" (국어; "język narodowy").

Korea była także nazywana "Chosŏn" ("Chōsen" w języku japońskim) podczas japońskiej okupacji Korei (1910-1945).

Klasyfikacja i języki spokrewnione[edytuj | edytuj kod]

Koreański jest zazwyczaj klasyfikowany jako język nie należący do żadnej rodziny językowej (języki izolowane)[2][3]. Większość językoznawców południowokoreańskich, a także niektórzy europejscy i amerykańscy przypisują ten język do grupy mandżursko-tunguskiej w obrębie rodziny języków ałtajskich[4]. Część lingwistów amerykańskich uznaje koreański za spokrewniony z japońskim[4]

W samej Korei możliwość związku pomiędzy językami koreańskim a japońskim jest raczej ignorowana. Częściowo dzieje się tak ze względu na historię obu krajów, częściowo ze względu na brak jednoznacznych dowodów pokrewieństwa. Związki z językami ałtajskimi są ostatnio także podważane.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

W języku koreańskim wyróżnia się kilka dialektów. Standardowy język (Pyojuneo lub Pyojunmal) w Korei Południowej opiera się na dialekcie z okolic Seulu, w Korei Północnej - z okolic Pjongjangu. Dialekty te są bardzo podobne do siebie, jedynie używany na wyspie Czedżu wykazuje dużo różnic od pozostałych. Niektórzy naukowcy uważają ten dialekt za odrębny język. Jedną z największych różnic pomiędzy dialektami jest akcentowanie. Użytkownicy dialektu seulskiego w bardzo niewielkim stopniu używają akcentowania, w przeciwieństwie do osób posługujących się dialektem gyeongsang, który dzięki częstemu stosowaniu intonacji brzmi podobnie jak języki europejskie.

Poniżej znajduje się lista nazw tradycyjnych dialektów oraz miejsce ich występowania:

Standardowy dialekt Miejsce występowania
dialekt seulski Seul, Incheon, Gyeonggi (Korea Południowa); Kaesŏng (Korea Północna)
dialekt pjongjański Pjongjang, region P'yŏngan, Chagang (Korea Północna)
Dialekty regionalne Miejsce występowania
dialekt Chungcheong Daejeon, region Chungcheong (Korea Południowa)
dialekt Gangwon (także: Kangwŏn, w odniesieniu do prowincji w Korei Północnej) Gangwon (Korea Południowa) / Kangwŏn (Korea Północna)
dialekt Gyeongsang Pusan, Daegu, Ulsan, region Gyeongsang (Korea Południowa)
Dialekt Hamgyŏng Rasŏn, region Hamgyŏng, Ryanggang (Korea Północna)
dialekt Hwanghae region Hwanghae (Korea Północna)
dialekt Jeju Wyspa/prowincja Jeju (Korea Południowa)
dialekt Jeolla Gwangju, region Jeolla (Korea Południowa)

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski krótkie i długie:

Samogloski krótkie Samogłoski długie

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Koreański jest językiem aglutynacyjnym. W zdaniach zachowany jest, podobnie jak w łacinie szyk SOV, czyli podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Większość współczesnych języków europejskich używa szyku podmiot-orzeczenie-dopełnienie, więc przyzwyczajenie się może sprawiać pewne trudności. Szyk zdania SOV może ulegać pewnym modyfikacjom, ale należy zachować na końcu czasownik. Modyfikatory, będące czymś w rodzaju odmiany słów, poprzedzają dane słowo. W języku polskim powiemy: "Idę do sklepu.", po koreańsku zdanie to będzie wyglądać: "Ja sklep-do idę."

Słowa, które są oczywiste (temat, o którym się rozmawia) mogą być pominięte (podobnie jak to się dzieje w języku polskim), o ile nie zaszkodzi to w zrozumieniu zdania.

H: "가게에 가세요?" (gage-e gaseyo?)
G: "예." (ye.)
H: *"Sklep-do idziesz?"
G: "Tak."

W języku koreańskim rzeczowniki nie posiadają rodzaju, nie odmienia się ich także przez przypadki. Koniugacja czasowników, jednakże, jest zależna od użytego czasu oraz relacji pomiędzy rozmówcami. Podobnie jak w języku japońskim język honoryfikatywny posiada inne końcówki niż język potoczny, używany w domu, wśród przyjaciół, itp.

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

W koreańskim zaimki odzwierciedlają honoryfikatywność języka.

Zaimki pierwszej osoby ("ja", "my")

  • jeo - forma uprzejma, liczba pojedyncza
  • na - forma neutralna, liczba pojedyncza
  • jeohui - forma uprzejma, liczba mnoga
  • uri - forma neutralna, liczba mnoga

Zaimki drugiej osoby ("ty", "wy")

  • dangsin - forma uprzejma, liczba pojedyncza
  • neo - forma neutralna, liczba pojedyncza
  • dangshindeul - forma uprzejma, liczba mnoga
  • neo-heui-deul - forma neutralna, liczba mnoga

Części mowy[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w języku koreańskim w wersji południowokoreańskiej wyróżnia się dziewięć części mowy (pumsa; 품사 品詞) przy czym według różnych źródeł liczba ta może się nieznacznie różnić. Oprócz tego istnieją jeszcze inne słowa i morfemy, które nie są klasyfikowane jako części mowy.

Części mowy:

Inne klasy słów lub morfemów:

  • Chisio; 지시어 - zaimki wskazujące
  • Chopsogeo; 접속어 - spójniki
  • Omi; 어미 - końcówki czasownikowe
  • Chomtuo; 접두어 - przedrostki
  • Chommio; 접미어 - przyrostki

Język grzecznościowy[edytuj | edytuj kod]

Honoryfikatywność względem podmiotu[edytuj | edytuj kod]

Mówiąc o czyimś statusie, mówiący lub piszący używa specjalnych rzeczowników lub końcówek czasowników aby wyrazić tę pozycję. Z szacunkiem, który wyraża się poprzez dobór odpowiedniego słownictwa i końcówek zwracamy się do starszych osób, obcych, pracodawców, szefów, nauczycieli, klientów itp. Na tym samym lub niższym poziomie, także podkreślanym słownictwem i stosowaniem odpowiednich końcówek, są młodsi nieznajomi, uczniowie, podwładni itp. Bardzo niegrzeczną (i mogącą się nieprzyjemnie skończyć) jest próba zwrócenia się do kogoś stojącego wyżej w hierarchii społecznej używając konstrukcji zarezerwowanej np. dla zwierząt lub osób stojących niżej w hierarchii od mówiącego.

Jednym ze sposobów honoryfikowania jest użycie specjalnych rzeczowników w miejsce normalnych. Najlepszym przykładem jest użycie słowa jinji zamiast bap ("jedzenie"). Częściej używa się specjalnych rzeczowników w rozmowie o krewnych. Przykładowo, mówiąc o swojej babci powiemy halmeoni, o czyjejś natomiast halmeonim. Końcówka -m jest częścią honoryfikatywnego przyrostka -nim (님).

Wszystkie czasowniki mogą być zamienione na honoryfikatyne dodając po rdzeniu i przed końcówką -si (시, wymawiane jako shi). Przykładowo, gada staje się gasida. Kilka czasowników ma swoje specjalne honoryfikatywne ekwiwalenty. Dla itda ("istnieć") bardziej formalną formą jest gyesida; meokda ("jeść") - japsusida; jada ("spać") - jumusida.

Kilka czasowników posiada specjalną skromną formę, używaną w przypadku kiedy mówimy o sobie w uprzejmej rozmowie. M.in. są to deurida i ollida będące skromną formą juda ("dać").

Zaimki w języku koreańskim mają także swoje mniej i bardziej grzeczne odpowiedniki. Jeo jest skromną formą na ("ja"); jeoheuni skromną formą uri ("my"); dangsin (dosłownie "przyjaciel" ale używany tylko do zwracania się do kogoś, bardziej formalny od chingu) jest grzeczną formą neo ("ty"), mimo tego w języku koreańskim nie używa się raczej zaimków drugiej osoby liczby pojedynczej, zamiast tego lepiej zwracać się po nazwisku lub imieniu albo używać liczby mnogiej ieoreobun.

Honoryfikatywność względem odbiorcy (stopień grzeczności)[edytuj | edytuj kod]

Istnieje 7 czasownikowych paradygmatów honoryfikatywności względem odbiorcy, a każdy z nich posiada swoje unikalne końcówki, które pokazują poziom formalności sytuacji. W przeciwieństwie do honoryfikatywności względem podmiotu, która służy do okazaniu odpowiedniego respektu podmiotowi wypowiedzi, tutaj respekt odnosi się do odbiorcy wypowiedzi. Nazwy tych siedmiu poziomów wywodzą się od niehonoryfikatywnej formy rozkazującej czasownika hada ("robić") dla każdego poziomu oraz przyrostka che, oznaczającego "styl".

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Na przykładzie czasownika hada (하다; "robić") przedstawiono poniżej stopnie honoryfikatywności względem odbiorcy i podmiotu w zależności od formalności sytuacji.

Stopień grzeczności Poziom formalności Niehonoryfikatywna, teraźniejsza, oznajmująca forma "hada" Honoryfikatywna, teraźniejsza, oznajmująca forma "hada"
Zastosowanie
 
Hasoseoche
(하소서체)
Bardzo formalnie, grzecznie hanaida
(하나이다)
hashinaida
(하시나이다)
Tradycyjnie kierowane do władców lub wyższych urzędników; teraz tylko w dramatach historycznych i Biblii
 
Hapshoche
(합쇼체)
Formalnie, grzecznie hamnida
(합니다)
hashimnida
(하십니다)
Używane często między obcymi sobie ludźmi, wśród męskich współpracowników, w zapowiedziach TV i do klientów
 
Haoche
(하오체)
Formalnie, neutralny poziom grzeczności hao
(하오)
hashio
(하시오),
hasho
(하쇼)
Używane obecnie głównie wśród ludzi starszych
 
Hageche
(하게체)
Formalnie, neutralny poziom grzeczności hane
(하네)
hashine
(하시네)
Używane głównie przez osoby starsze, zwracające się do osób młodszych, przyjaciół lub krewnych
 
Haerache
(해라체)
Formalnie, neutralny poziom grzeczności lub niegrzecznie handa
(한다)
hashinda
(하신다)
Używane do bliskich przyjaciół, krewnych w podobnym wieku lub młodszych; stosowane w książkach, gazetach i czasopismach, a także w wypowiedziach typu "Ona powiedziała..."
 
Haeyoche
(해요체)
Nieformalnie, grzecznie haeyo
(해요)
haseyo
(하세요) (często),
hasheoyo
(하셔요) (rzadko)
Głównie pomiędzy nieznajomymi. Częściej używane przez kobiety, jednak w Seulu wielu mężczyzn woli tę formę od Hapsoche
 
Haeche
(해체)
Nieformalnie, neutralna grzeczność lub niegrzecznie hae (해)
(w mowie),
hayeo (하여)
(na piśmie)
hasheo(하셔)
Używane najczęściej pomiędzy bliskimi przyjaciółmi oraz przy zwracaniu się do młodszych osób. Nigdy nie jest używane pomiędzy nieznajomymi, o ile nie chce się wszcząć bójki.

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe koreańskie słownictwo opiera się na rodzimych słowach. Jednakże ponad 50% słów to sinokoreańskie zapożyczenia z języka chińskiego. W niewielkim stopniu zapożyczano z języków mongolskich, sanskrytu i innych. Obecnie wiele nowych słów pochodzi z niemieckiego oraz angielskiego.

Podobnie jak Japończycy, Koreańczycy także używają dwóch systemów liczenia, jeden rdzennie koreański a drugi zapożyczony z chińskiego.

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Początkowo do zapisu słów używano hancha - znaków sinokoreańskich. Obecnie rzadko stosuje się ten zapis, stosuje się raczej rodzimy alfabet hangul, czasami dodając znaki chińskie do zapisu słów sinokoreańskich.

Hancha[edytuj | edytuj kod]

zob. hancha

Czasami spotyka się w tekście koreańskim chińskie znaki hancha. Obecnie ich występowanie jest stale ograniczane a na ich miejsce wstawia się wyrazy zapisywane w alfabecie hangul.

Pod wpływem kultury chińskiej, między innymi przez wprowadzenie pisma, do języka koreańskiego dostawały się bezpośrednio lub pośrednio chińskie wyrazy (hanjaeo; 한자어; 漢字語; "słowa ze znaków Han"), zniekształcane przez inny sposób wymowy koreańskiej. Hancha została po raz pierwszy przedstawiona na Półwyspie Koreańskim w czasie panowania chińskiej dynastii Han (한; 漢) (202 p.n.e. - 220), głównie przez Cheonjamun (천자문; 千字文; Klasyka Tysiąca Znaków) i ściśle związana z rozpowszechnianiem się buddyzmu.

Pomimo że większość najczęściej używanych słów jest pochodzenia koreańskiego, słowa sinokoreańskie stanowią ponad 50% słownictwa w ogóle.

Hangul[edytuj | edytuj kod]

zob. hangul

Hangul zawiera 24 litery - 14 spółgłosek i 10 samogłosek, które zapisuje się w blokach po 2 do 5 znaków.

Poniżej znajduje się tabela koreańskich symboli oraz ich wymowa IPA:

Spółgłoski
hangul    
IPA p t c k ɟ ɡ̬ pʰ tʰ cʰ kʰ s h m n ŋ w r j
Samogłoski
hangul
IPA i e ɛ a o u ʌ ɨ ɨj je jɛ ja jo ju jʌ wi we wɛ wa wʌ

W dzisiejszej koreańszczyźnie zdania zapisuje się z zachowaniem odstępów pomiędzy wyrazami, w przeciwieństwie do pozostałych języków CJK (chińskich i japońskiego). Interpunkcja w języku koreańskim jest niemal identyczna jak w alfabetach łacińskich. Obecnie zapisuje się wyrazy od lewej do prawej, w przeszłości natomiast, a także czasami obecnie, szczególnie w poezji, zapisywano słowa od góry do dołu, od strony prawej do lewej, podobnie jak w pozostałych kulturach wschodnioazjatyckich.

Różnice pomiędzy dialektami Korei Północnej i Południowej[edytuj | edytuj kod]

Język koreański w Korei Północnej i Południowej różni się w niektórych przypadkach w wymowie, pisowni, gramatyce i słownictwie.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Słowa zapisywane w ten sam sposób można wymawiać w różny sposób. Poniżej znajdują się przykłady wymowy zapisane w transkrypcji McCune-Reischauera (MR) i poprawionej (RR) oraz alfabetem hangul. Zapisy hangulem wymowy oznaczają jak wyglądałyby wyrazy gdyby zapisywać je zgodnie z brzmieniem.

Słowo Znaczenie Wymowa
Północna (RR/MR) Północna (hangul) Południowa (RR/MR) Południowa (hangul)
넓다 szeroki neoptta (nŏpta) 넙따 neoltta (nŏlta) 널따
읽고 czytać
(forma ciągła)
ikko (ikko) 익꼬 ilkko (ilko) 일꼬
압록강 rzeka Yalu (Amnok) amrokgang (amrokkang) 암록강 amnokgang (amnokkang) 암녹강

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Niektóre wyrazy są zapisywane inaczej w obu Koreach, ale wymowa pozostaje taka sama.

Zapis słowa Znaczenie Wymowa (RR/MR) Uwagi
Północna Południowa
해빛 햇빛 światło słoneczne haetbit (haetpit) "sai siot" (ㅅ) nie jest zapisywane w Korei Północnej
벗꽃 벚꽃 kwitnienie wiśni beotkkot (pŏtkkot)
못읽다 못 읽다 nie można przeczytać monnikda (monnikta) spacja
한나산 한라산 Hallasan hallasan (hallasan) rzadki sposób wymawiania w Korei Północnej nn jak ll

Różnice w pisowni i wymowie[edytuj | edytuj kod]

Niektóre słowa mają inną pisownię i wymowę w obu Koreach.

Słowo Znaczenie Uwagi
Pisownia północna Wymowa północna Pisownia południowa Wymowa południowa
력량 ryeongryang (ryŏngryang) 역량 yeongnyang (yŏngnyang) siła W wersji południowokoreańskiej w wyrazach rozpoczynających się oryginalnie na ri, ry, ni lub ny, zanikły początkowe r i n.
로동 rodong (rodong) 노동 nodong (nodong) praca Koreańskie słowa rozpoczynające się na literę r, w Południowej Korei zmieniły początkowe r na n (tylko jeżeli poprzedzają litery y lub i)
원쑤 wonssu (wŏnssu) 원수 wonsu (wŏnsu) wróg
라지오 rajio (rajio) 라디오 radio (radio) radio

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Niektóre konstrukcje gramatyczne różnią się w językach koreańskich:

Słowo Znaczenie Uwagi
Pisownia północna Wymowa północna Pisownia południowa Wymowa południowa
되였다 doeyeotda (toeyŏtta) 되었다 doeeotda (toeŏtta) czas przeszły 되다 (doeda/toeda), "stać się" Wszystkie podobne formy gramatyczne w Korei Północnej używają 여 zamiast południowokoreańskiego 어.
고마와요 gomawayo (komawayo) 고마워요 gomawoyo (komawŏyo) dzięki ㅂ- nieregularne czasowniki w Korei Północnej używają 와 (wa); w Korei Południowej dotyczy to tylko sytuacji, kiedy rdzeń czasownika posiada jedną sylabę.
할가요 halgayo (halkayo) 할까요 halkkayo (halkkayo) Zrobimy to? Pomimo że jest różnica w znakach hangul, wymowa jest podobna

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Niektóre słowa są różne w obu Koreach.

Słowo Znaczenie Uwagi
Pisownia północna Wymowa północna Pisownia południowa Wymowa południowa
문화주택 munhwajutaek (munhwajut'aek) 아파트 apateu (ap'at'ŭ) mieszkanie ("apartament") 아빠트 (appateu/appat'ŭ) jest także w użyciu w Korei Północnej
조선말 joseonmal (chosŏnmal) 한국말 han-gungmal (han'gungmal) Język koreański

Inne[edytuj | edytuj kod]

W Korei Północnej do cytowania (odpowiednik polskich cudzysłowów) używa się symboli 《 oraz 》, natomiast w Południowej znaków “ i ”.

Koreańskie słowa w innych językach[edytuj | edytuj kod]

Niektóre koreańskie słowa i wyrażenia rozpowszechniły się dzięki sztukom walki. Dotyczy to szczególnie nazw tych dyscyplin (z których jedna: taekwondo, stała się dyscypliną olimpijską), jak i nazewnictwa w nich używanego.

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło koreański w Wikisłowniku

Przypisy

  1. http://www.ethnologue.com/language/kor
  2. http://www.ethnologue.com/language/kor
  3. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 48. ISBN 83-01-08163-5.
  4. 4,0 4,1 Halina Ogarek-Czoj, Romuald Huszcza, Gunn-Young Choy: Podręcznik języka koreańskiego Cz. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 9. ISBN 83-86483-51-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]