Język połabski

Wenska rec
Obszar	Niemcy (do 1756)
Liczba mówiących	język wymarły
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Zachodniosłowiańskie Języki lechickie Język połabski
Pismo	łacińskie
Kody języka
ISO 639-1	-
ISO 639-2	sla
ISO 639-3	pox
SIL	POX
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
W Wikisłowniku: Słownik języka połabskiego

Słownik połabskiego-polski, polsko-połabski online

Język połabski – (po połabsku: wenska rec) grupa dialektów używanych przez ludność zachodniosłowiańską (plemiona Słowian połabskich), zamieszkującą tereny pomiędzy dolną Odrą a dolną Łabą.

Język połabski używany był na lewym brzegu Łaby między miastami Lüneburg i Uelzen od VII wieku n.e. do 1756 roku (został wyparty przez język dolnoniemiecki), kiedy zmarła ostatnia kobieta, mówiąca jeszcze tym językiem (częściowa znajomość języka przetrwała do roku 1825). Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. Miał duże zróżnicowanie dialektyczne, co wynikało z izolacji poszczególnych skupisk ludności połabskiej.

Język połabski zapisywany był w alfabecie łacińskim, zachowało się jednak niewiele tekstów pisanych (przede wszystkim wyrazy i zwroty z tłumaczeniem na język niemiecki i francuski).

Największe podobieństwo język połabski wykazuje do języka kaszubskiego: ma samogłoskę szwa (ë) oraz grupę ar między spółgłoskami (poł. gord to pol. gród, bornë to pol. brona). Połabski zastąpił spółgłoski tylnojęzykowe k i g, zmiękczonymi t i d (t'auchor [kucharz], d'óra [góra]).

Wyraźne podobieństwo (ta sama grupa or zamiast pol. ar) istnieje między połabskim i językiem górnołużyckim (poł. gornak [garnek] to głuż. hornyk, z'ornu [ziarno] to głuż. zorno).

Język połabski z okresu schyłkowego miał akcent ruchomy (padał w każdym wyrazie na inną sylabę). Zachowane słownictwo nie tworzyło jednolitego systemu, co związane było z niewykształceniem się standardu literackiego oraz ubożeniem leksykalnym na skutek germanizacji: każdy wyraz miał wiele znaczeń i każde znaczenie mogło być wyrażone kilkoma wyrazami, np. słowo zaīvët (pol. żywot) oznaczało ciało i brzuch, słowo rāt znaczyło usta, wargi oraz dziób, pysk.

Teksty ciągłe w języku połabskim są bardzo nieliczne i ubogie: modlitwa Ojcze nasz i pieśń weselna. Ponieważ zapisywali je Niemcy, mają one skomplikowaną pisownię. Ponadto pochodzą one wyłącznie z końcowego okresu istnienia języka, kiedy mówili nim jeszcze tylko ludzie starsi – stąd widoczne są w nim bardzo liczne zapożyczenia z miejscowego dialektu północnodolnosaksońskiego. Język połabski miał cechy języka pozbawionego normy literackiej, rozwijającego się w izolacji od innych języków słowiańskich i używanego przez ludność wiejską (dużą zmienność i innowacyjność).

Przykładowe teksty

Fragment drzewiańskiej pieśni weselnej Ptasie wesele

(zapis niemiecki)

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. "toleke") ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

Aita nos ("Ojcze nasz")

Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai, sjętü wordoj tüji jaimą;
tüji rik komaj; tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi; nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns; a wütâdoj nam nose greche,
kok moi wütâdojeme nosim gresnarem; ni bringoj nos wâ warsükongę;
toi losoj nos wüt wisokag chaudag. Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa. Amen.

polski	połabski drzewiański	dolnołużycki	górnołużycki	śląski	czeski	kaszubski	bułgarski	rosyjski
człowiek	clawak, clôwak	cłowjek	čłowjek	czowiek	člověk	człowiek	човек [czowek]	человек [čełaviék]
wieczór	vicer	wjacor	wječor	ôdwieczyrz	večer	wieczór	вечер [weczer]	вечер [viéčer]
brat	brot	bratš	bratr	brat(rz)	bratr	brat, bracyna	брат [brat]	брат [brat]
dzień	dôn	źeń	dźeń	dziyń	den	dzéń	ден [den]	день [dień]
ręka	ręka	ruka	ruka	rynka/ranka	ruka	rãka	ръка [răka]	рука [ruká]
jesień	prenja zaima, jisin	nazymje	nazyma	podzim	podzim	jeséń, wieséń	есен [esen]	осень [òsień]
śnieg	sneg	sněg	sneh	śniyg	sníh	sniég	сняг [snjag]	снег [snieg]
lato	lato	lěśe	lěćo	lato	léto	lato	лято [ljato]	лето [léta]
siostra	sestra	sotša	sotra	siostra	sestra	sostra	сестра [sestra]	сестра [siestrá]
ryba	ryba	ryba	ryba	ryba	ryba	rëba	риба [riba]	рыба [rýba]
ogień	widin	wogeń	woheń	ôgyń	oheň	òdżiń	огън [ogăn]	огонь [agòń]
woda	wôda	woda	woda	woda	voda	wòda	вода [woda]	вода [vadá]
wiatr	wjôter	wětš	wětřik, wětr	wiater	vítr	wiater	вятър [wjatăr]	ветер [viétier]
zima	zaima	zymje	zyma	zima	zima	zëma	зима [zima]	зима [zimá]

Literatura

• Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, zeszyt 1: ed. Tadeusz Lehr-Spławiński & Kazimierz Polański, Wrocław, 1962, od zeszytu 2: ed. K. Polański, Wrocław, 1971-
• Kazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967

Linki zewnętrzne

• Gramatyka języka połabskiego - autorstwa Kazimierza Polańskiego (pod redakcją Jana Okuniewskiego) wydanie elektroniczne
• http://sweb.cz/tyras/polabane/ – czeska strona o języku połabskim, zawiera również teksty w tym języku oraz słownik polsko-połabski i połabsko-polski