Język połabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
venskă rec
Obszar Niemcy (do 1756)
Liczba mówiących język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo łacińskie
Kody języka
ISO 639-1 -
ISO 639-2 sla
ISO 639-3 pox
SIL POX
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka połabskiego
Słownik połabskiego-polski, polsko-połabski online

Język połabski (drzewiańsko-połabski: venskă rec[1], slüv'onst'ĕ[2]) był językiem zachodniosłowiańskim, który należał do tzw. grupy języków lechickich. Był to język plemion, które od ok. VIII wieku zasiedlały północno-zachodni skraj Słowiańszczyzny[3].

Określenie język połabski jest używane często – np. przez Kazimierza Polańskiego – w odniesieniu do dialektu Drzewian[4], jako że gwary właściwych Połabian zostały wcześniej zgermanizowane i nie zachowały się po nich żadne zabytki poza toponimami. Inne określenia wobec tego narzecza to: język Wendów lüneburskich, względnie lünebursko-wendyjski, język drzewiańsko-połabski, język Drzewian połabskich, język Drzewian załabskich, język drzewiański[5].

Język Drzewian połabskich[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Język połabski używany był na lewym brzegu Łaby w okolicach miast Wustrow, Lüchow i Dannenberg do 3 października 1756 roku (został wyparty przez język dolnoniemiecki), kiedy zmarła ostatnia kobieta, mówiąca jeszcze tym językiem. Obszar ten znany jest pod nazwą Drawehn oraz późniejszym określeniem Wendland. Ludność używająca tego języka prawdopodobnie była potomkami plemienia Drzewian, wymienionego po raz pierwszy w dokumencie króla niemieckiego Henryka II z 1004 roku[6]. Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. Miał duże zróżnicowanie dialektalne, co wynikało z izolacji poszczególnych skupisk ludności połabskiej.

Język połabski zapisywany był w alfabecie łacińskim, zachowało się jednak niewiele tekstów pisanych (przede wszystkim wyrazy i zwroty z tłumaczeniem na język niemiecki i francuski).

Fonologia synchroniczna i diachroniczno-porównawcza[edytuj | edytuj kod]

Fonologia synchroniczna[edytuj | edytuj kod]

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Akcent w języku połabskim padał na ostatnią niezredukowaną sylabę wyrazu. Mogła to być sylaba ostatnia bądź przedostatnia, także w ramach paradygmatu jednego wyrazu – stąd też akcent połabski był ruchomy[7].

Spółgłoski[8][edytuj | edytuj kod]
Sposób artykulacji ↓ Spółgłoski wargowe Spółgłoski wargowo-zębowe Spółgłoski zębowe Spółgłoski miękkie Spółgłoski tylnojęzykowe
Spółgłoski nosowe m m' n n'
Spółgłoski zwartowybuchowe p p'
b b'
t t'
d d'
k
ɡ
Afrykaty     c c'
ʒ ʒ'
   
Spółgłoski szczelinowe f
v v'
s s'
z z'
x x'
Spółgłoski półotwarte
Spółgłoski drżące r r'
Spółgłoski boczne l l'

Fonologia diachroniczno-porównawcza[edytuj | edytuj kod]

W niniejszym rozdziale przedstawiony zostanie wywód połabskich głosek ze stanu prasłowiańskiego, względnie pralechickiego (zgodnie z ustaleniami Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Kazimierza Polańskiego). Rekonstruowane głoski prasłowiańskie oznaczane będą gwiazdką (*), kierunek zmian symbolizuje strzałka.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Płb. a

a < *ь_P (P = spółgłoska palatalna), np. pan < *pьnь `pień`
ar < *ŕ̥ (/r/ sonant miękkie), np. varbă < *vŕ̥ba `wierzba`
a < *i, y przed *r, np. sar < *syrъ `ser`
a < *j_a przed T (T = spółgłoska zębowa twarda), np. jadlă < *jedla `jodła`

Płb. å

å < *v_o_!P (!P = spółgłoska nie-palatalna), np. våda < *voda `woda`
å < *r_a-, np. rånü < *rano `rano`
å < *j_ь_!P (nieakcentowane), np. jåglă < *jьgl'a `igła`
å < *ъ (mocny), np. dråvnü < *drъvьno `drewno`
å < ь_!P, np. p'ås < *pьsъ `pies`
r_å < *or- (tzw. grupa orT), np. råmą < *ormę `ramię`
l_o < *ol- (tzw. grupa olT), np. låbü < *olbo `Łaba`

Płb. e

e < *e_!P, np. led < *ledъ `lód`
e < *e_ŕ, np. berĕ < *beretъ `bierze`
e < *ě_
e < *ě_!T, np. svec'ă < *světja `świeca`
_re_ < *_ĕr_!P (tzw. grupa TerT), np. breză < *bĕrza `brzoza`

Płb. ė

ė < *X_ъ_P (X = spółgłoski tylnojęzykowe), np. x'ėmil < *xъmelь `chmiel`
ė < *j_ь-, np. jėver < *jьverъ `wiór, trzaska`
ė < *ь_j, np. bėjĕ < *bьjetъ `bije`
ė < samogłoska epentetyczna po ť, ď, przed P, np. vǫďėl < *vǫglь `węgiel`

Płb. ö

ö < *o_T, np. prösü < *proso `proso`

Płb. o

o < *a (staropołabskie długie), np. zobo < *žaba `żaba`
'o < *ě_T (przegłos lechicki), np. l'otü < *lěto `lato`
_or_ < *_ar_ < *_ăr_ (tzw. grupa TorT), np. korvo < kărva `krowa`
or < *r̥, np. gornăk < *gr̥nъk `garnek`
or < *ŕ̥_T, np. z'ornü < *zŕ̥no `ziarno`

Płb. i

i < *e_P, np. lizĕ < *ležitъ `leży`

Płb. ü

ü < *o_, np. våknü < *okъno `okno`
ü < v_o_P, np. vüc'ă < *ovьca `owca`
ü < *o_(!T, !r, !ŕ), np. büg < *bogъ `bóg`

Samogłoski nosowe

'ǫ̇ < *ę_T (przegłos lechicki), np. p'ǫ̇tĕ < *pętъjь `piąty`
ą < *P_ǫ, np. zimą < *zemjǫ `ziemię`[9]
ǫ̇ < *ǫ, np. pǫ̇p < *pǫpъ `pępek`
ą < *ę, np. vązĕ < *vęžetъ `wiąże`[10]

Dyftongi

ai < *i, *u (w przyimkach i prefiksach), *u (zawsze w niektórych gwarach), np. ai tibĕ < *u tebe `u ciebie`, aibezăt < *uběžati `uciec`, ďaimnĕ < *gumьno `gumno`
au < *u (poza przyimkami i prefiksami), np. dausă < *duša `dusza`
åi < *y, np. dåim < *dymъ `dym`
åu < *ĺ̥, *l̥, np. cåun < *čĺ̥nъ `czółno`, dåug < *dl̥gъ `dług` (z wyjątkiem gwary Süthen, gdzie *ĺ̥, *l̥ > /u/)[11]

Samogłoski zredukowane

ă < zredukowane *a, *ě, *ъ, *ь, *aje, *oje
ĕ < zredukowane *u, *y, *i, *o, *e[12]

Leksyka i korpus tekstów[edytuj | edytuj kod]

Zachowane słownictwo nie tworzyło jednolitego systemu, co związane było z niewykształceniem się standardu literackiego oraz ubożeniem leksykalnym na skutek germanizacji[13]: każdy wyraz miał wiele znaczeń i każde znaczenie mogło być wyrażone kilkoma wyrazami, np. słowo zaīvët (pol. żywot) oznaczało ciało i brzuch, słowo rāt znaczyło usta, wargi oraz dziób, pysk.

Teksty ciągłe w języku połabskim są bardzo nieliczne i ubogie: modlitwa Ojcze nasz i pieśń weselna. Ponieważ zapisywali je Niemcy, mają one skomplikowaną pisownię. Ponadto pochodzą one wyłącznie z końcowego okresu istnienia języka, kiedy mówili nim jeszcze tylko ludzie starsi – stąd widoczne są w nim bardzo liczne zapożyczenia z miejscowego dialektu północnodolnosaksońskiego. Język połabski miał cechy języka pozbawionego normy literackiej, rozwijającego się w izolacji od innych języków słowiańskich i używanego przez ludność wiejską (dużą zmienność i innowacyjność).

Fragment drzewiańskiej pieśni weselnej Ptasie wesele[edytuj | edytuj kod]

(zapis niemiecki)

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. "toleke") ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

Aita nos ("Ojcze nasz")[edytuj | edytuj kod]

Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai,
sjętü wordoj tüji jaimą;
tüji rik komaj;
tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi;
nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns;
a wütâdoj nam nose greche, kok moi wütâdojeme nosim gresnarem;
ni bringoj nos wâ warsükongę;
toi losoj nos wüt wisokag chaudag.
Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa.
Amen.

polski połabski drzewiański dolnołużycki górnołużycki śląski czeski kaszubski bułgarski rosyjski
człowiek clawak, clôwak cłowjek čłowjek czowiek člověk człowiek човек [czowek] человек [čełaviék]
wieczór vicer wjacor wječor ôdwieczyrz večer wieczór вечер [weczer] вечер [viéčer]
brat brot bratš bratr brat(rz) bratr brat, bracyna брат [brat] брат [brat]
dzień dôn źeń dźeń dziyń den dzéń ден [den] день [dień]
ręka ręka ruka ruka rynka/ranka ruka rãka ръка [răka] рука [ruká]
jesień prenja zaima, jisin nazymje nazyma podzim podzim jeséń, wieséń есен [esen] осень [òsień]
śnieg sneg sněg sneh śniyg sníh sniég сняг [snjag] снег [snieg]
lato lato lěśe lěćo lato léto lato лято [ljato] лето [léta]
siostra sestra sotša sotra siostra sestra sostra сестра [sestra] сестра [siestrá]
ryba ryba ryba ryba ryba ryba rëba риба [riba] рыба [rýba]
ogień widin wogeń woheń ôgyń oheň òdżiń огън [ogăn] огонь [agòń]
woda wôda woda woda woda voda wòda вода [woda] вода [vadá]
wiatr wjôter wětš wětřik, wětr wiater vítr wiater вятър [wjatăr] ветер [viétier]
zima zaima zymje zyma zima zima zëma зима [zima] зима [zimá]

Dawne słowiańskie dialekty Meklemburgii[edytuj | edytuj kod]

Odnośnie słowiańskich dialektów plemion zamieszkujących Meklemburgię nie zachowały się żadne źródła pisane poza toponimami. Na podstawie nazw miejscowych Maria Jeżowa zrekonstruowała podstawowe cechy fonetyczne narzeczy plemion meklemburskich. W pierwszej kolejności miały one właściwości grupy lechickiej:

  1. Prasłowiańska grupa *tort rozwinęła się z reguły w tart, z rzadka zaświadczone jest także trot.
  2. Nosówki zachowały się.
  3. Przed spółgłoską przedniojęzykowo-zębową zaszła dyspalatalizacja ě w 'a, ę w 'ǫ, ŕ̥ w ar. Nieregularność, gdy idzie o zmianę ě na a, tj. częsty jej brak po spółgłosce wargowej, ma swój odpowiednik w niektórych gwarach polskich (Mazowsze).
  4. Zachowanie g.
  5. ʒ < dj utrzymało się. Brak pewnych przykładów na wyniki II i III palatalizacji g[14].

Z cech środkowolechickich, tj. charakterystycznych dla Pomorza i północnej Polski (wg Zdzisława Stiebera):

  1. Tendencja do zwężenia artykulacji ę > į.
  2. Zmiana nagłosowego ra- w re- (ślady tej tendencji są i w drzewiańskim).
  3. Zmiana nagłosowego ja- w je-.
  4. Być może także zanik w przyrostkach *-ъkъ, *-ьcь obu jerów[15].

Z pozostałych właściwości:

  1. Rozwój prasł. grupy *tort pokrywa się tu ze stanem drzewiańskim: przewaga typu tart.
  2. Rozwój prasł. grupy *tolt, która w dialektach wschodniolechickich dawała zawsze tlot, a w dialekcie drzewiańskim wykazuje postać tlåt: nie był na tych terenach całkiem jednolity. Na południowym zachodzie pojawiają się czasem nazwy miejscowe zapisywane jako tlat - bliższe powiązanie tamtejszych dialektów z dialektem drzewiańskim, sąsiadującym z nimi przez Łabę. Pierwotny rozwój tołt był na całym obszarze - łącznie z drzewiańskim - jednolity w postaci tlot.
  3. Rozwój prasł. grupy *telt, która na zachodzie zmieszała się z *tolt we wspólnej kontynuacji tlot, a w gwarach południowopolskich uległa w zasadzie tylko przestawce - brak wystarczających danych (materiał dostarcza tylko jednego przykładu w postaci zapisu Slemmyn < *selmenь; zapis wskazuje na kontynuację odrębną od tolt-, ale grupa znajdowała się przed sylabą z samogłoską przednią).
  4. Rozwój kontynuantów *ĺ̥, *l̥ jest zachodni (drzewiański), ponieważ oba dźwięki uległy zmieszaniu w postaci ol.
  5. Zanik jerów słabych we wszystkich sylabach, także i w początkowej (rozwój wschodniolechicki).
  6. *e > e ~ i (ścierające się tendencje wschodnio- i zachodniolechickie).
  7. Nagłosowe grupy *o-, *vo- uległy tu zmieszaniu na sposób drzewiański w postaci vo, ale drzewiańska zmiana vo- (< *o, *vo-) w vi- przed spółgłoską palatalną ograniczyła się do dwu tylko rdzeni *orьl-, *olьš- i w tej zleksykalizowanej postaci występuje na całym obszarze. Drzewiańskiego rozwoju vo- (< *o, *vo-) w przed spółgłoską twardą zapisy nie zaświadczają.
  8. Samogłoski nosowe (tzn. ę i ǫ < *ǫ, *ę + spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa) nie rozwinęły się dalej ani w kierunku drzewiańskim, gdzie nastąpiło ogólne cofnięcie się ich artykulacji ku tyłowi, ani też nie zmieszały się ze sobą tak, jak to zaszło w dialektach polskich i częściowo w kaszubszczyźnie. Przy tym artykulacja samogłoski nosowej *ǫ została przesunięta ku przodowi: *ǫ > ą[16].
  9. Kontynuant *y utrzymał swoją monoftongiczną wymowę w każdej pozycji - najprawodpodobniej także i po spółgłosce wargowej.
  10. Polsko-kaszubska zmiana ť, ď, ŕ na ć, ʒ́, ř nie została przeprowadzona[17].

Ogólnie biorąc, dialekty meklemburskie miały cechy znane tak dialektowi drzewiańskiemu, jak i dialektom północnopolskim i kaszubskim.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. K. Polański, Słownik etymologiczny Drzewian połabskich. Tom 6, Warszawa 1994.
  2. K. Polański, Słownik etymologiczny Drzewian połabskich. Tom 5, Warszawa 1993.
  3. E. Rzetelska-Feleszko, Polabisch, (w:) Wiener Enzyklopädie des Europäisches Ostens. Band 10: Lexikon der Sprachen des Europäischen Ostens, Klagenfurt 2002, s. 363.
  4. E. Rzetelska-Feleszko, dz. cyt..
  5. K. Polański, Gramatyka języka połabskiego, 2010, s. 18.
  6. K. Polański, Gramatyka..., dz. cyt., s. 17.
  7. K. Polański, Gramatyka..., dz. cyt., s. 48.
  8. K. Polański, Gramatyka..., dz. cyt., s. 83-84.
  9. Tamże, s. 49-62.
  10. Tamże, s. 63-69.
  11. Tamże, s. 70-79.
  12. Tamże, s. 80-82.
  13. Ewa Siatkowska, Rodzina języków zachodniosłowiańskich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 246. ISBN 83-01-10061-3.
  14. M. Jeżowa, Dawne słowiańskie dialekty Meklemburgii. Cz. I. Fonetyka, Warszawa 1962, s. 107.
  15. Tamże, s. 109.
  16. Tamże, s. 53.
  17. Tamże, s. 107-109.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, zeszyt 1: ed. Tadeusz Lehr-Spławiński & Kazimierz Polański, Wrocław, 1962, od zeszytu 2: ed. K. Polański, Wrocław, 1971-
  • Kazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]