Język portugalski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Português
Obszar Afryka, Ameryka Południowa, Azja, Europa
Liczba mówiących 210 000 000
Ranking 6.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki zachodnioromańskie
***Język portugalski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Angola, Brazylia, Gwinea Bissau, Mozambik, Portugalia, Republika Zielonego Przylądka, Timor Wschodni oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej

Pozostałe miejsca:

Makau, Chiny (język urzędowy Specjalnego Regionu Administracyjnego, obok chińskiego (kantońskiego)

Regulowany przez nie istnieje pojedyncza instytucja zajmująca się regulacją jęz. portugalskiego
Kody języka
ISO 639-1 pt
ISO 639-2 por
ISO 639-3 por
SIL POR
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku portugalskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka portugalskiego
Słownik portugalsko-polski, polsko-portugalski online
Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
Portugalski jako język urzędowy
Evolución lingüística.gif

Język portugalski (port. língua portuguesa, português) – język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 210 mln osób, zamieszkujących Portugalię oraz byłe kolonie portugalskie: Brazylię, Mozambik, Angolę, Gwineę Bissau, Gwineę Równikową, Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą, Republikę Zielonego Przylądka oraz Timor Wschodni. We wszystkich tych krajach jest on językiem urzędowym.

Są też kraje, w których język portugalski nie ma statusu języka urzędowego, ale jest używany. Są to: Stany Zjednoczone, Francja, Republika Południowej Afryki, Wielka Brytania, Wenezuela, Kanada, Szwajcaria, Niemcy, Hiszpania, Australia, Luksemburg, Indie, Belgia, Urugwaj[1][2], Argentyna, Kuba, Sri Lanka, Bermudy, Holandia, Barbados i Irlandia.

Portugalski język literacki oparty jest na dialekcie północnym. Najstarsze zapisy w tym języku pochodzą z XII wieku. Kraje, w których portugalski jest językiem urzędowym, współpracują ze sobą w ramach założonej w 1996 Wspólnoty Państw Portugalskojęzycznych.

Warianty[edytuj | edytuj kod]

Język portugalski posiada dwa znormalizowane, równoprawne i oficjalne, nawzajem się uznające warianty (normy):

Oba warianty posiadają liczne nieznormalizowane dialekty, różniące się głównie wymową.

Norma brazylijska obowiązuje tylko w Brazylii, chociaż Brazylia ma trzy razy więcej mieszkańców niż wszystkie inne kraje portugalskojęzyczne razem wzięte. Norma europejska obowiązuje w Portugalii i portugalskojęzycznych krajach afrykańskich (Angola, Mozambik, itp.). Próby uznania portugalskiego używanego w krajach afrykańskich za trzeci oficjalny wariant języka portugalskiego nie zakończyły się dotychczas sukcesem. W wyniku tego wszelkie odstępstwa od portugalskiego europejskiego istniejące w portugalskim używanym w krajach afrykańskich traktowane są nie jako znormalizowany, odrębny wariant, ale jako różnice dialektalne wewnątrz portugalskiego europejskiego. Nie dotyczy to crioulos – nieoficjalnych, ale używanych na co dzień przez większość mieszkańców niektórych portugalskojęzycznych krajów afrykańskich (Republika Zielonego Przylądka, Gwinea Bissau) języków kreolskich, które są odrębnymi językami.

Zasady fonetyczne i gramatyczne wariantu europejskiego portugalskiego zostały ustalone na podstawie portugalskiego mówionego używanego w Lizbonie i okolicach (dlatego czasami norma europejska jest nazywana normą lizbońską). Zasady fonetyczne i gramatyczne normy brazylijskiej portugalskiego zostały ustalone na podstawie portugalskiego mówionego w Rio de Janeiro i okolicach (stąd norma ta jest nazywana wariantem carioca lub fluminense).

Wymowa (wariant europejski)[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczną cechą wymowy portugalskiej (istniejącą tylko w wariancie europejskim) jest redukcja (ścieśnienie albo skrócenie) samogłosek w sylabach nieakcentowanych. Najbardziej jest to widoczne w przypadku samogłoski e, która w sylabach nieakcentowanych praktycznie zanika. Język portugalski jest jedynym językiem romańskim, w którym istnieje redukcja samogłosek. Istnieją niepotwierdzone naukowo hipotezy, że owa redukcja pojawiła się w jęz. portugalskim pod wpływem północnoafrykańskich dialektów jęz. arabskiego, które również posiadają podobną cechę.

Litera wymowa Przykład
a W sylabie akcentowanej jak po polsku (z wyjątkiem pozycji przed l plus inna spółgłoska, przed m i przed n) carro (samochód)
W sylabie akcentowanej przed m i przed n zbliżone do a w angielskim słowie cat, tylko krótsze. sandes (kanapka)
Przed l plus inna spółgłoska (zarówno w sylabie akcentowanej jak i nieakcentowanej) jak nieistniejąca w polskim tylnojęzykowa głoska, zbliżona do a w angielskim star. alto (wysoki)
W sylabie nieakcentowanej zbliżone do a w angielskim cat, tylko krótsze. leva (niesie)
á Jak polskie a fácil (łatwy)
â Zbliżone do a w angielskim cat, tylko krótsze ânsia (niepokój)
b Na początku wyrazu i po spółgłosce jak polskie b bem (dobrze), pombo (gołąb)
W innych pozycjach (np. pomiędzy samogłoskami) jak polskie b wymawiane z niedomkniętymi ustami cabeça (głowa)
c Przed a/o/u lub spółgłoską jak polskie k. cultura (kultura)
Przed e/i jak polskie s. ciência (nauka)
Zbitkę ch wymawia się jak polskie sz chávena (filiżanka)
d Na początku wyrazu i po l, n i r tak samo jak polskie d damas (warcaby), ordem (rozkaz)
W innych pozycjach (np. pomiędzy samogłoskami) – jak polskie d, ale z językiem pozostającym między zębami obrigado (dziękuję)
e W niektórych sylabach akcentowanych wymawiane jako e otwarte, czyli takie jak w polskim tenho (mam)
W innych sylabach akcentowanych wymawiane jako e zamknięte, nieistniejące w polskim, ale zbliżone do sposobu, w jaki wymawiamy e w niemieckim See, tylko krótsze cera (wosk)
W sylabach nieakcentowanych jak krótkie i (na początku wyrazu) lub bardzo krótkie y (w innych pozycjach) editar (edytować), leite (mleko)
é Jako e otwarte, czyli takie jak w polskim céu (niebo)
ê Jako e zamknięte, nieistniejące w polskim, ale zbliżone do sposobu, w jaki wymawiamy e w niemieckim See, tylko krótsze pêra (gruszka)
f Jak po polsku. afastado (odległy)
g Przed spółgłoską lub a/o/u jak polskie g. adega (piwnica)
Przed e/i jak polskie ż. abranger (obejmować)
Gu przed a/o/u, a także w wyjątkach przed e/i (patrz niżej), jak . água (woda)
Gu przed e/i jak polskie g. carregue (nieść)
h Nieme (nie wymawia się). hotel (hotel)
i, í Jak po polsku. acústica (akustyka)
j Jak polskie ż. coruja (sowa)
l W większości pozycji podobne do polskiego kresowego ł hotel, aldeia (wioska)
Zbitkę lh wymawia się miękko, jak rosyjskie ль. espelho (lustro)
m Po samogłosce nazalizuje ją (patrz niżej).
W przeciwnym wypadku tak, jak po polsku. alarme (alarm)
n Po samogłosce nazalizuje ją (patrz niżej).
W przeciwnym wypadku tak, jak po polsku. pneu (opona)
Nh wymawia się jak polskie ń/ni (jak w polskim lazania) dinheiro (pieniądze)
o W niektórych sylabach akcentowanych wymawiane jako o otwarte, czyli podobne do polskiego forma (kształt)
W innych sylabach akcentowanych wymawiane jako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło senhor (pan)
Nieakcentowane (z wyj. na początku słowa, gdzie nawet w sylabie nieakcentowanej jest wymawiane jako o otwarte lub zamknięte) wymawia się jak polskie u. temos (mamy)
Zbitka literowa ou wymawiana jest zawsze jako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło pouco (mało)
ó Jako o otwarte, czyli takie jak w polskim cópia (kopia)
ô Jako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło pôr (kłaść)
p Jak po polsku. apertar (zacieśniać)
q Qu przed a/o/u, a także w wyjątkach przed e/i (patrz niżej), jak polskie . quatro (cztery)
Przed e/i qu wymawia się jak polskie k. identifique (identyfikować)
r Na początku wyrazu oraz rr mocno lub gardłowo jak po francusku. rolha (korek), ferro (żelazo)
W pozostałych przypadkach łagodnie jak po polsku lub po japońsku[potrzebne źródło]. actriz (aktorka)
s Po spółgłosce i na początku wyrazu jak polskie s. absurdo (absurd)
Pomiędzy samogłoskami jak polskie z. acusar (oskarżać)
Przed spółgłoską bezdźwięczną jak polskie sz. Agosto (sierpień)
Przed spółgłoską dźwięczną jak polskie ż. desde (począwszy od)
Ss wymawia się jak polskie s. dissolver (rozpuszczać się)
t Jak po polsku. acidente (wypadek)
u, ú Jak po polsku. agulha (igła)
v Jak polskie w. activo (aktywny)
x Przed spółgłoską, na początku wyrazu lub sylaby, a także w złożeniach aix/eix/ux przed samogłoską: jak polskie sz. excelente (znakomity)
Pomiędzy samogłoskami zazwyczaj jak polskie s. próximo (następny)
Wyjątkowo (głównie w wyrazach obcych) jak polskie ks. taxi (taksówka)
Ex przed samogłoską wymawia się ehz. existir (istnieć)
z Na początku słowa, sylaby lub pomiędzy samogłoskami jak polskie z. azul (niebieski)
Przed spółgłoską jak polskie ż lub sz, zależnie czy dźwięczna, czy bezdźwięczna. o feliz gato (szczęśliwy kot)

Wyjątki[edytuj | edytuj kod]

Wymawiane u: Normalnie gue, gui, que, qui wymawiamy odpowiednio ge, gi, ke, ki. Czasami jednak geneza wyrazu nakazuje wymawiać u w takim złożeniu.

Przykład: lingua (język) > linguista (lingwista)

W niektórych wyrazach e wymawia się prawie jak a.

Przykłady: azenha (młyn wodny), lenha (drewno opałowe)

Znaki diakrytyczne[edytuj | edytuj kod]

Acute (agudo) (´)[edytuj | edytuj kod]

Otwiera samogłoskę i nadaje akcent wyrazowy. Zatem á, é, í, ó, ú wymawia się tak, jak polskie a, e, i, o, u.

Cedilla (cedilha) (¸)[edytuj | edytuj kod]

Tylko w postaci ç; wymawia się jak polskie s.

Cyrkumfleks (circunflexo) (ˆ)[edytuj | edytuj kod]

Zamyka samogłoskę a lub e i nadaje akcent wyrazowy. Pozostałe samogłoski nie zamykają się, nie przyjmują więc cyrkumfleksu.

Grave (grave) (`)[edytuj | edytuj kod]

Tego znaku używa się w skróconej formie, w której przyimek a łączy się z przedimkiem lub zaimkiem, np.:

  • a + a = à,
  • a + as = às,
  • a + aquilo = àquilo.
  • a + aquele = àquele.
  • a + aquela = àquela.

Tylda (tilde) (˜)[edytuj | edytuj kod]

Nasalizuje samogłoskę.

Diaeresis/Umlaut (trema) (¨)[edytuj | edytuj kod]

Oddziela dwie samogłoski zapobiegając powstaniu dyftongu. Tylko w brazylijskim. Usunięte w wyniku reformy ortograficznej podpisanej w roku 1990, a wprowadzonej w 2009, mającej na celu ujednolicenie normy europejskiej i brazylijskiej.

Podstawowe różnice między normą brazylijską a europejską[edytuj | edytuj kod]

Norma brazylijska różni się znacznie od normy europejskiej. Różnice obejmują:

a) wymowę

W wariancie brazylijskim, w przeciwieństwie do europejskiego, nie występuje redukcja samogłosek w sylabach nieakcentowanych (dla przykładu, słowo distante w Portugalii wymawia się jak [dɨʃtɐ̃tɨ] lub nawet [dʃtɐ̃t], a w Brazylii [dʒistɐ̃tʃi]). W wyniku tego ma się wrażenie, że wymowa brazylijska jest bardziej miękka i melodyjna.

Inne różnice w wymowie:

litera wymowa
d W złożeniach de, di wymawiane jak polskie dzi.
l Na końcu wyrazu wymawiane ł. (przedniojęzykowe w Portugalii, wargowe w Brazylii)
r Forma mocna (r na początku wyrazu lub rr) zwykle wymawiana gardłowo. W Brazylii dźwięk zbliżony do polskiego h.
Na końcu wyrazu bywa wymawiane gardłowo lub pomijane.
s Na końcu wyrazu i przed spółgłoskami może być wymawiana sz (jak w europejskim portugalskim) lub s (zależy to od regionu – np. w Rio de Janeiro wymawia się sz, a w São Paulo – s).
t W złożeniach te, ti wymawiane jak polskie ci.
z Na końcu wyrazu może być wymawiana sz (jak w europejskim portugalskim) lub s (zależy to od regionu – np. w Rio de Janeiro wymawia się sz, a w São Paulo – s).

b) słownictwo

Brazylijski portugalski jest wzbogacony szeregiem słów i zwrotów z języków brazylijskich Indian i byłych niewolników z zachodniej Afryki. Istnieją też znaczne różnice w słownictwie potocznym (np. autobus w Brazylii to ônibus, a w Portugalii autocarro, lody to w Brazylii sorvete, a w Portugalii gelado, itp.). W Brazylii jest też więcej zapożyczeń z języka angielskiego.

c) gramatykę

Różnic gramatycznych nie jest wiele. Zasady użycia i umieszczania w zdaniu zaimków w brazylijskim portugalskim są prostsze niż w europejskim. Inne istotne modyfikacje gramatyczne istniejące w wariancie brazylijskim to omijanie rodzajnika przez zaimkiem dzierżawczym (w Brazylii meu carro, w Portugalii o meu carro) i używanie form czasownikowych trzeciej osoby liczby mnogiej zamiast drugiej osoby liczby pojedynczej (ty mówisz to w Brazylii Você fala, w Portugalii tu falas)

d) ortografię

Różnice ortograficzne są niewielkie (np. wspaniale w Brazylii pisze się ótimo, a w Portugalii óptimo). Cyrkumfleks (^) jest używany znacznie częściej niż w Portugalii. (np. vôo zamiast voo (lot)). W wyrazach z gue, gui, que i qui, gdzie u jest wymawiane, oznacza się je przez diaeresis (¨): lingüista zamiast linguista.

W styczniu 2009 w języku portugalskim wprowadzono reformę ortograficzną mającą na celu zbliżenie pisowni do wymowy i zmniejszenie różnic ortograficznych pomiędzy normą europejską i brazylijską (ale nie ich całkowite wyeliminowanie, które jest niemożliwe z powodu różnic fonetycznych pomiędzy obiema normami). Reforma polegała na usunięciu niektórych niemych spółgłosek, alfabet natomiast wzbogacił się o nowe litery: k, w, y. W niektórych słowach przestano zaznaczać akcent wyrazowy. Wprowadzenie reformy w życie potrwa kilkanaście lat, w chwili obecnej uznawane za poprawne są obie ortografie (stara i nowa).

Wyrazy pochodzenia arabskiego[edytuj | edytuj kod]

W języku portugalskim występuje znaczna liczba wyrazów pochodzenia arabskiego. Większość z nich zaczyna się na al, a w mniejszej ilości także na ar, az.

Przykłady: albufeira (zatoka), Algarve (nazwa regionu w Portugalii), azeitona (oliwka)

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]