Język rusiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Русиньскы
Obszar Ukraina, Słowacja, Polska, Serbia, Rumunia, Węgry, USA Kanada i inne
Liczba mówiących 610 000[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
 Języki słowiańskie
  Wschodniosłowiańskie
   Język rusiński
Pismo cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy Wojwodina (Serbia), oficjalnie uznany język mniejszości: Polska, Słowacja, Ukraina
Kody języka
ISO 639-1 ry
ISO 639-2 sla
ISO 639-3 rue
SIL RUE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku rusińskim

Język rusiński (w Polsce posiadający nazwę urzędową język łemkowski; zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański, używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Posiada kilka odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz przez Rusnaków (Rusinów Panońskich) w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji[2]. Dobrze skodyfikowany jest tylko w byłej Jugosławii.

Klasyfikacja języka rusińskiego jest w niespotykanie silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swój język za dialekt języka ukraińskiego, inni podkreślają własną odrębność i uważają taką klasyfikację za niedopuszczalną. W Polsce do tej drugiej grupy zaliczają się Łemkowie dążący do uznania odrębności narodu Rusinów karpackich, oraz "Lem-Lemky", czyli Łemkowie świadomie odmawiający deklarowania przynależności narodowej i podkreślający pochodzenie z obszaru Łemkowszczyzny jako fundament tożsamości. Ze sprzeciwem wobec uznania języka rusińskiego za ukraiński można też spotkać się wśród Łemków zasymilowanych, na co dzień posługujących się językiem polskim.

W serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce, na Słowacji i od 2012 r. na Ukrainie posiada status języka mniejszościowego. Zapisywany jest cyrylicą.

W gwarach języka rusińskiego można znaleźć wiele słów pochodzenia wołoskiego, które do dziś występują w języku rumuńskim, ale jest też bardzo wiele wpływów polskich, słowackich, a nawet węgierskich.

Dialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie przejawiają jednak pewne cechy języków zachodniosłowiańskich, a dokładniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi dialektami słowackimi i językiem serbsko-chorwackim np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być:

rusiński (gwara łemkowska) znal jem
rusiński (Wojwodina) znal som
czeski znal jsem
słowacki poznal som
serbski znao sam
ukraiński ja znaw
polski znałem

Najwyraźniejsze cechy językowe[edytuj | edytuj kod]

  • pełnogłos,
  • przejścia *dj > dž, *tj > č,
  • końcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť),
  • imiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij),
  • typ czasu przeszłego robił jem tam cilyj den,
  • akcent na przedostatniej sylabie,
  • końcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby),
  • końcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom),
  • końcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky),
  • końcówka bezokolicznika -ty,
  • dwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl),
  • palatalizacja k, g, h, ch typu borsug-borsudzy,
  • enklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi),
  • ściągnięte końcówki przymiotników,
  • końcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me,
  • palatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę,
  • depalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den),
  • partykuła pytająca ci,
  • czasownik przeczący nyt/ńit,
  • dwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Не мусыш годити ся з гевсима дефiнiцями
гев не о то іде,
але май сьвiдомiст же наступну дефiнiцю (яка би она не была) ...
твориш уж ТИ
 
Ne musy'sz hodyty sia z hevsyma definicjamy,
hev ne o to ide,
ale maj s'widomist, z'e nastupnu definicju ( jaka by ona ne by'la) ...
tvorysz uz' TY

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Litery języków rusińskich
Łemkowski[3] Rusiński Słowacji[4][5] Rusiński Wojwodiny[6]
А а А а А а
Б б Б б Б б
В в В в В в
Г г Г г Г г
Ґ ґ Ґ ґ Ґ ґ
Д д Д д Д д
Е е Е е Е е
Є є Є є Є є
Ё ё
Ж ж Ж ж Ж ж
З з З з З з
І і І і
Ї ї Ї ї
И и И и И и
Ы ы Ы ы
Й й Й й Й й
К к К к К к
Л л Л л Л л
М м М м М м
Н н Н н Н н
О о О о О о
П п П п П п
Р р Р р Р р
С с С с С с
Т т Т т Т т
У у У у У у
Ф ф Ф ф Ф ф
Х х Х х Х х
Ц ц Ц ц Ц ц
Ч ч Ч ч Ч ч
Ш ш Ш ш Ш ш
Щ щ Щ щ Щ щ
Ю ю Ю ю Ю ю
Я я Я я Я я
Ь ь Ь ь Ь ь
Ъ ъ Ъ ъ

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Powszechna PWN
  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy