Język słowacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Slovenčina
Obszar Słowacja, Czechy i inne
Liczba mówiących 7 milionów
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna języki indoeuropejskie
*języki słowiańskie
**języki zachodniosłowiańskie
***języki czesko-słowackie
****język słowacki
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Słowacja, Wojwodina, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez Słowacka Akademia Nauk
Kody języka
ISO 639-1 sk
ISO 639-2 slo/slk
ISO 639-3 slk
SIL SLO
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku słowackim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka słowackiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-słowacki online
Języki i dialekty Europy Środkowo-Wschodniej

Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji i w należącej do Serbii Wojwodinie, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce język słowacki mógł być zdawany na maturze jako jeden z języków nowożytnych.

Język słowacki jest blisko spokrewniony z językiem czeskim (zob. język czeski a język słowacki), jest również zbliżony do języka polskiego (w mniejszym stopniu aniżeli do języka czeskiego) pod względem gramatyki (np. poza jednym wyjątkiem tożsame są wszystkie przyimki[1]) i słownictwa[2]. Dialekty słowackie znacznie różnią się między sobą, w ich obrębie wyróżnia się 3 zespoły[3]:

Historia i piśmiennictwo[edytuj | edytuj kod]

Zob. alfabet słowacki.

Współczesny słowacki język literacki powstał w połowie XIX wieku. Do jego zapisu stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, który składa się z 46 liter[4]:

a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž[5]

Używa się trzech dwuznaków: dz dž ch.

Fonetyka i fonologia[edytuj | edytuj kod]

Język słowacki zachował w fonetyce pewne elementy starego języka słowiańskiego, które w polskim już zanikły. Jednym z nich jest iloczas, tj. występowanie samogłosek długich i krótkich. Te pierwsze są w piśmie wyróżnione kreseczką umieszczoną nad literą, tzw. znak długości (dĺžeň). Dla przykładu, słowackie a wymawia się podobnie jak w języku polskim przy dosyć szybkim wypowiadaniu słów, natomiast á wymawia się długo, mniej więcej tak, jak polskie aa. Iloczas posiada w języku słowackim funkcję dystynktywną (czasami przesądza o znaczeniu wyrazu), np. krik/krík („krzyk/krzak”). Ponadto w języku słowackim głoski l i r mogą być zgłoskotwórcze, a wtedy funkcjonują w identyczny sposób, jak samogłoski, to znaczy może padać na nie akcent wyrazowy (np. w dwusylabowych wbrew pozorom słowach vlhký, štvrtok „wilgotny, czwartek”) i posiadają iloczas (krótkie l, r i długie ĺ, ŕ). Ta właściwość umożliwia tworzenie zdań, w których nie ma ani jednej samogłoski, takich jak słynne, choć mało sensowne strč prst skrz krk, srsť, krv” („włóż palec przez szyję, sierść, krew”). Zanikła w języku słowackim samogłoska y, która jest już od wielu wieków wymawiana jak i (choć nadal zapisywana przy pomocy litery y). Istnieje natomiast rozróżnienie między dźwięcznym laryngalnym h a bezdźwięcznym welarnym ch (to pierwsze dla Polaków brzmi jak dźwięk pośredni między ch a g – odpowiada dialektalnej, kresowej wymowie h).

Akcent w języku słowackim jest dynamiczny, stały i zawsze pada na pierwszą sylabę wyrazu (również w słowach obcego pochodzenia). Jeśli wyraz poprzedzony jest przyimkiem, akcent pada zawsze na przyimek, np. na Slovensku („na Słowacji”). Dotyczy to również przeczenia ne- („nie”) przed czasownikiem, które po słowacku zapisujemy łącznie z czasownikiem, np.: nečítať (nie czytać), nepracovať („nie pracować”), nepísať („nie pisać”). Wyjątek stanowi tylko oddzielna pisownia przeczenia z czasownikiem byť („być”), np.: nie som („nie jestem”), nie si („nie jesteś”), nie ste („nie jesteście”), nie sú („nie są”).

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Gramatyka języka słowackiego bardzo przypomina polską. Również jeśli chodzi o jej złożoność – podobnie jak w języku polskim rzeczowniki i czasowniki ze względu na typ odmiany dzieli się na kilkanaście grup. Rzeczownik odmienia się przez liczby (liczba pojedyncza i mnoga) oraz przypadki. Zazwyczaj przyjmuje się, że przypadków jest sześć, ponieważ nie rozdziela się mianownika i wołacza, które poza bardzo nielicznymi wyjątkami posiadają identyczne formy. W liczbie pojedynczej występują trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. W liczbie mnogiej to rozróżnienie zanika, a jego miejsce zajmuje inne: między formą żywotną, a nieżywotną. W odmianie czasownika występują te same tryby (z wyjątkiem formy bezosobowej) i czasy co w języku polskim, jednak w nieco inny sposób tworzy się formy czasu przeszłego i trybu przypuszczającego – nie używa się tak jak w polskim ruchomych końcówek, lecz odpowiedniej osoby czasu teraźniejszego czasownika byť („być”), np.:

som = jestem
sme = jesteśmy
ste = jesteście
dal som = dałem
dala som = dałam
dali sme = daliśmy/dałyśmy
dali ste = daliście/dałyście
dal by som = dałbym
dala by som = dałabym
dali by sme = dalibyśmy/dałybyśmy

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Istnieje podział na rzeczowniki pospolite pisane małą literą i nazwy własne pisane dużą literą. Nazwy własne to między innymi imiona i nazwiska, nazwy geograficzne, nazwy świąt. Nazwy miesięcy i dni tygodnia tak jak w języku polskim zapisuje się małą literą. Drugi podział to rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne, te pierwsze odnoszą się do rzeczy które można fizycznie odczuć za pomocą zmysłów (np. ryba, zajac, dom) a te drugie odnoszą się do rzeczy, których nie da się bezpośrednio dotknąć (np. zdravie, múdrosť)[6]. W odmianie rzeczowników istnieje też podział na żywotne (ludzie i zwierzęta) oraz nieżywotne oraz na rodzaj męski, żeński i niejaki. Tak jak w języku polskim końcówka rzeczownika zmienia się w zależności od rodzaju i przypadku, należy jednak uwzględnić inną odmianę rzeczowników żywotnych i nieżywotnych[7].

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

Odmiana przymiotników jest bardzo podobna do tej jaka istnieje w języku polskim. Wyjątkiem jest 4 przypadek (biernik) w którym są dwie odmiany zależne od formy żywotnej i nieżywotnej[8]. W stopniowaniu przymiotników zasady są identyczne jak w języku polskim, np.

Quote-alpha.png
ľahký -> ľahší -> najľahší

Podobnie jak w języku polskim występują wyjątki dla wyrazów: dobrý, zlý, malý, veľký. Oprócz tego jest jeden wyjątek nieobecny w języku polskim: pekný (dalsze stopnie: krajší, najkrajší), przy czym w języku słowackim słowo to oznacza "ładny"[9].

Zdradliwe słowa[edytuj | edytuj kod]

Przykład zdradliwego słowa polsko-słowackiego (w południowej części województwa podkarpackiego „czerstwy” gwarowo znaczy tyle co „zdrowy”, „krzepki”)

W języku słowackim, jak w każdym języku słowiańskim, są dla innych Słowian zdradliwe słowa, których niepełna lista jest dostępna na Wikibooks.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Gramatyka języka słowackiego

Przypisy

  1. slovake.eu: Ogólne (pol.).
  2. slovake.eu: Słownictwo (pol.).
  3. slovake.eu: Dialekty (pol.). [dostęp 2013-03-15].
  4. Veronika Bakalová, Jarmila Krajčovičová, Anton Bujalka: Slovenský jazyk pre 4. ročník základných škôl. Bratislava: OG-Vydavateľstvo Poľana spol. s.r.o., 2003, s. 10-11. ISBN 80-89002-70-6.
  5. Jarmila Krajčovičová, Milada Caltíková: Slovenský jazyk 5. Účebnica. Bratislava: Orbis Pictus Istropolitana, spol. s.r.o., 2006, s. 2-9. ISBN 80-7158-701-X.
  6. slovake.eu: Rzeczowniki.
  7. slovake.eu: Odmiana rzeczowników.
  8. slovake.eu: Odmiana przymiotników.
  9. slovake.eu: Stopniowanie przymiotników i przysłówków.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]