Język staro-cerkiewno-słowiański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ѩзыкъ словѣньскъ
Językŭ slověnĭskŭ
Obszar Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie

Państwo wielkomorawskie

Liczba mówiących Język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo głagolica, cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy Język wymarły, dawniej Imperium Bułgarskie

Państwo wielkomorawskie

Kody języka
ISO 639-1 cu
ISO 639-2 chu
ISO 639-3 chu
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku cerkiewnosłowiańskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka cerkiewnosłowiańskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-staro-cerkiewno-słowiański online
Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku s-c-s

Język staro-cerkiewno-słowiański, język s-c-s, język scs, język starobułgarski[1] (scs. Ѩзыкъ словѣньскъ, Językŭ slověnĭskŭ) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Język s-c-s stał się podstawą literacką języków: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim[2][3] i macedońskim[4], jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi zasadami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Jak potwierdzają źródła język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych, i wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję - "pismo słowiańskie, księgi słowiańskie", slověnьsky - "po słowiańsku" występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zamiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Wg Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim, podobne poglądy wyrażał Henryk Birnbaum[5]. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Kanon[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:

  1. zachowane samogłoski nosowe;
  2. samogłoska jać (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě);
  3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki grup or i ol przed spółgłoskami;
  4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/ i dj.
  5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Konstantyna-Cyryla. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Dzieje języka s-c-s wpisują się w historię rozwoju współczesnej macedońszczyzny.

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

Odmiana zaimków osobowych

liczba pojedyncza liczba mnoga liczba podwójna
M azъ ty - my vy va
D mene tebe sebe nasъ vasъ naju vaju
C mъně, mьně, enkl. mi tebě, enkl. ti sebě, enkl. si namъ vamъ nama vama
B mene, mę tebe, tę sebe, sę nasъ, enkl. ny vasъ, enkl. vy na va
N mъnoją toboją soboją nami vami nama vama
Ms mъně, mьně tebě sebě nasъ vasъ naju vaju

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mieczysław Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s.4
  2. Kirił Mirczew, Język starobułgarski, Sofia 1972, s. 12-15
  3. J. Vajs, Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum, Veglae 1909
  4. Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.
  5. Czesław Bartula, Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego [w:] "Bulletin de la Société polonaise de linguistique", fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
  • Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]