Język turecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Türkçe
Obszar Europa, Azja
Liczba mówiących 83 miliony
Ranking 23.
Klasyfikacja genetyczna Języki uralo-ałtajskie
*Języki ałtajskie
**Języki tureckie
***Języki oguzyjskie
****Języki zachodniooguzyjskie
*****Język turecki
Pismo tureckie (z łacińskiego)
Status oficjalny
język urzędowy Turcja, Cypr, Cypr Północny (nie uznawany na arenie międzynarodowej), język regionalny w Kosowie i Macedonii, uznawany za język mniejszościowy w Rumunii
Regulowany przez Instytut Języka Tureckiego (Türk Dil Kurumu)
Kody języka
ISO 639-1 tr
ISO 639-2 tur
SIL TRK
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku tureckim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka tureckiego
Słownik turecko-polski, polsko-turecki online

Język turecki (tur. Türkçe i, IPA: [ˈtyɾct͡ʃɛ], türk dili) – język aglutynacyjny należący do grupy oguzyjskiej języków tureckich, ojczysty dla ponad 83 milionów ludzi na całym świecie[1][2][3], co czyni go najpowszechniejszym ze swojej rodziny językowej. Turecki używany jest przede wszystkim w Turcji i na Cyprze Północnym, mniejsze skupiska mówiących znajdują się w Iraku, Grecji, Bułgarii, Macedonii, Kosowie, Albanii i w innych częściach Europy Wschodniej. Turecki jest używany także przez wielu imigrantów w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech. Turecki dzieli się na wiele dialektów, za podstawę języka literackiego i standard uważany jest jednak turecki stambulski[4][5].

Korzeni języka należy doszukiwać się w Azji Środkowej, skąd wywodzą się pierwsze oryginalne zapisy po turecku, datowane na prawie 1300 lat wstecz. Na zachód zasięg języka osmańsko-tureckiego (odmiany tureckiego używanej jako język administracji i literatury Imperium Osmańskiego) rozszerzył się w momencie ekspansji terytorialnej kraju. W 1928, wskutek jednej z reform Atatürka w czasach wczesnej Republiki Tureckiej, pismo osmańskie zastąpiono alfabetem łacińskim. Obecnie standaryzację i dalsze reformy tureckiego prowadzi Instytut Języka Tureckiego.

Cechą wyróżniającą język turecki jest harmonia samogłoskowa i silna aglutynacyjność. Podstawowy szyk zdania to podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Nie rozróżnia się klasy rzeczownikowej ani rodzaju gramatycznego. Istnieje bardzo silne rozgraniczenie w tytułowaniu osób (ty-wy) oraz rozbudowany system wyrazów grzecznościowych. Turecki używa zaimków w drugiej osobie zależnie od stopnia zażyłości, grzeczności, dystansu społecznego albo wieku. Zaimek osobowy drugiej osoby liczby mnogiej i formy czasowników używane są także w odniesieniu do pojedynczej osoby celem okazania szacunku. Okazjonalnie można także zastosować w liczbie mnogiej zaimek drugiej osoby liczby mnogiej (sizler), aby jeszcze dogłębniej okazać dystans i szacunek.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główne artykuły: Języki tureckieJęzyki ałtajskie.

Turecki jest członkiem oguzyjskiej rodziny językowej, podgrupy języków tureckich. Pod wieloma względami pokrywa się z innymi językami oguzyjskimi, takimi jak azerski, turkmeński, kaszkajski, gagauski oraz bałkano-gagauski[6]. Rodzina języków tureckich zawiera około 30 języków używanych w Europie Wschodniej, Azji Środkowej i na Syberii. Według niektórych naukowców jest to podgrupya rodziny języków ałtajskich[7], do której zalicza się między innymi także język mongolski oraz koreański. Około 40% użytkowników języka tureckiego to użytkownicy rodzimi, dla których jest on językiem ojczystym[2]. Cechy charakterystyczne tureckiego, takie jak harmonia samogłoskowa, aglutynacyjność i brak rodzaju gramatycznego są cechami uniwersalnymi pośród języków tureckich i ałtajskich[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Język turecki rozwijał się na terenie Anatolii od XI wieku, to jest od opanowania tych terenów przez plemiona tureckie pod wodzą Seldżuków.

Od XIX wieku trwał proces dostosowywania języka pisanego do mówionego, oczyszczania go z zawiłych konstrukcji oraz słów pochodzących z arabskiego i perskiego. Poszukiwano przy tym słów rdzennie tureckich lub wykorzystywano zapożyczenia z języków zachodnioeuropejskich, między innymi z języka francuskiego. Proces ów zwany „oczyszczaniem” przybrał na sile w latach 20. i 30. XX wieku, podczas rządów prezydenta Mustafy Kemala Atatürka.

Od 1928 język turecki zapisywany jest za pomocą alfabetu tureckiego, opartego na literach łacińskich. Alfabet turecki ma 29 liter.

Zarys fonetyki[edytuj | edytuj kod]

Współczesny język turecki posiada 29 głosek.

Głoska Polski odpowiednik/wymowa
a a
b b
c między dż a dź
ç między cz a ć
d d
e e
f f
g g
ğ tzw. miękkie g (po samogłoskach: a, ı, o, u) oznacza, że poprzedzająca samogłoska ma być wymawiana długo; przed samogłoskami: e, i, ö, ü wymawiane jest jako pol. j
h h
ı y (właściwie [ɯ])
i i
j ż
k k (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko)
l l
m m
n n
o o
ö brak odpowiednika
p p
r r
s s
ş dźwięk pośredni między sz a ś
t t
u u
ü brak odpowiednika
v w
y j
z z

W języku tureckim akcent pada z reguły na ostatnią sylabę. Daszek ^ nad samogłoskami a, u (â, û) oznacza zmiękczenie wymowy poprzedzającej spółgłoski, np. kâr [kiar]; î zaś oznacza długą samogłoskę, np.: resmî [rɛsˈmiː] „oficjalny”, dinî [diˈniː] „religijny”.
Samogłoska i nie zmiękcza poprzedzającej ją spółgłoski s (jak w sinus).
Znak apostrofu ’ wskazuje granicę między nazwą własną, a sufiksem, który jest do niej dołączony.

Liczebniki i czas[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki

Lp Liczebnik główny Liczebnik porządkowy
0 sıfır (brak)
1 bir birinci
2 iki ikinci
3 üç üçüncü
4 dört dördüncü
5 beş beşinci
6 altı altıncı
7 yedi yedinci
8 sekiz sekizinci
9 dokuz dokuzuncu
10 on onuncu
11 on bir on birinci
20 yirmi yirminci
30 otuz otuzuncu
40 kırk kırkıncı
50 elli ellinci
60 altmış altmışıncı
70 yetmiş yetmişinci
80 seksen sekseninci
90 doksan doksanıncı
100 yüz yüzüncü
200 iki yüz iki yüzüncü
1000 bin bininci
10000 on bin on bininci

Miesiące

Polski Turecki
styczeń ocak
luty şubat
marzec mart
kwiecień nisan
maj mayıs
czerwiec haziran
lipiec temmuz
sierpień ağustos
wrzesień eylül
październik ekim
listopad kasım
grudzień aralık

Dni tygodnia

Polski Turecki
poniedziałek pazartesi
wtorek salı
środa çarşamba
czwartek perşembe
piątek cuma
sobota cumartesi
niedziela pazar

Święta religijne i państwowe

Polski Turecki
Wszystkich Świętych Azizler Günü
Święto Wniebowstąpienia Miraç Kandili
Wigilia Bożego Narodzenia Noel Arifesi
Boże Narodzenie Noel Günü
Wielkanoc Paskalya
Wielka Niedziela Paskalya Pazartesi
Wielki Piątek Mübarek Cuma Günü
wielki post Büyük Perhiz
Niedziela Palmowa Palmiye Pazarı
Nowy Rok Yılbaşı
Ramadan Ramazan
Święto Ofiary Kurban Bayramı
Święta Noc Kandil Gecesi
Święto Republiki Cumhuriyet Bayramı
Dzień zwycięstwa Zafer Bayramı

Przypisy

  1. Komisja Europejska: Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey). Europa, 2010-02-14.
  2. 2,0 2,1 2,2 Kenneth Katzner: Languages of the World, Third Edition. Routledge, przedruk z Taylor & Francis Books Ltd.. ISBN 978-0415250047.
  3. "Turkish Language Program", Uniwersytet w Syracuse
  4. Geoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, Oxford University Press, 2002, str. 26
  5. Corpus analysis and variation in ... - Yuji Kawaguchi, Makoto Minegishi, Jacques Durand - Google Books. [dostęp 2011-11-03].
  6. Language Materials Project: Turkish. Międzynarodowy Instytut UCLA, Centrum Języków Świata, luty 2007. [dostęp 2007-04-26].
  7. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.): Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic. 2005. [dostęp 2007-03-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stachowski Marek: Gramatyka języka tureckiego w zarysie, Kraków 2007.
  • B. Podolak, P. Nykiel: Kieszonkowy słownik turecko-polski polsko-turecki, Kraków 2008.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]