Języki andamańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa etnolingwistyczna Andamanów z okresu przedkolonialnego

Języki andamańskie – postulowana rodzina językowa, skupiająca języki, używane przez autochtoniczną ludność Andamanów, indyjskiego terytorium związkowego. W jej skład wchodzą dwie grupy – wielko-andamańska i ongijska oraz język sentinel (nieudokumentowany, a co za tym idzie niezaklasyfikowany).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Andamanie żyli na swoich wyspach tysiące, jeśli nie dziesiątki tysięcy lat i przez większość tego czasu struktura ich społeczeństw oraz języków pozostawała nienaruszona przez wpływy zewnętrzne. Chociaż istnienie wysp i ich mieszkańców było faktem długo znanym morskim potęgom i handlarzom regionów Południowej i Południowo-wschodniej Azji, kontakty z nimi były bardzo rzadkie i bardzo często wrogie. W rezultacie do połowy XIX wieku niemal nic nie zapisano na ich temat.

Dopiero od lat 60. XIX wieku ustanowienie na wyspach stałej kolonii karnej Imperium Brytyjskiego oraz późniejsze osiedlanie się tu imigrantów i robotników kontraktowych, głównie z subkontynentu indyjskiego, przyniosło – szczególnie plemionom wielkoandamańskim – pierwsze trwałe wpływy zewnętrzne.

Do początku XX w. większość grup znacznie zmniejszyła się liczebnie, w wyniku czego różne podziały lingwistyczne i plemienne między mieszkańcami Wielkiego Andamanu przestały istnieć, choć spisy ludności nadal traktowały poszczególne populacje jako oddzielne. Ucierpiała również różnorodność językowa, gdyż istniejące społeczności wymieszały się między sobą lub z przybyłymi Karenami i Hindusami. Dotychczasowa wielojęzyczność systematycznie ustępowała jednojęzyczności, doprowadzając – w połowie XX wieku – do wymarcia większości języków tubylczych Wielkiego Andamanu.

Na początku XXI w. około 50 wciąż żyjących autochtonów wielkoandamańskich zostało przesiedlonych na małą wysepkę – Strait Island. Społeczność jest dwujęzyczna – z hindi jako pierwszym językiem. Około połowie znana jest również zmodyfikowana wersja lub kreol języka wielkoandamańskiego, oparty na etnolektach aka-jeru i a-pucikwar, łączący w sobie również elementy języków birmańskiego i hindi (zwany współczesnym wielkoandamańskim lub dżero). Języki ongijskie przetrwały głównie z powodu większej izolacji ich użytkowników. Dodatkowym czynnikiem, utrudniającym asymilację językową, była trudna do przezwyciężenia niechęć i otwarta wrogość wobec obcych ze strony plemion południowo-andamańskich, w szczególności przez Sentynelezów i Dżarawijczyków. Sentynelezowie są tak nieufni, że po dziś dzień ich język pozostaje całkowicie nieznany.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Języki andamańskie są aglutynacyjne, z rozbudowanym systemem przedrostków i zrostków. Możliwe, że najbardziej wyróżniającą je cechą jest system klas rzeczownikowych, oparty w dużej mierze na częściach ciała, w którym, każdy rzeczownik i przymiotnik musi przyjąć przedrostek, w zależności od tego, z jaką częścią ciała jest związany (na podstawie kształtu albo funkcji). Tak, na przykład, aka- na początku wielu nazw języków andamańskich jest w rzeczywistości przedrostkiem przedmiotów związanych z językiem.

Przykładem przymiotnikowym będą formy yop, "giętki, miękki" w języku aka-bea:

  • poduszka lub gąbka to ot-yop "okrągły-miękki", od przedrostka odnoszącego się do rzeczy związanych z sercem lub głową.
  • trzcina to ôto-yop, "giętki", od przedrostka długich rzeczy.
  • patyk albo ołówek to aka-yop, "spiczasty", od przedrostka języka.
  • zwalone drzewo to ar-yop, "zgniłe", od przedrostka kończyny lub przedmiotów pionowych.

Podobnie, beri-nga "dobry" daje:

  • un-beri-nga "sprytny" (ręka-dobry).
  • ig-beri-nga "o dobrym wzroku" (oko-dobry).
  • aka-beri-nga "szybko uczący się języka" (język-dobry)

Inną osobliwością związaną z pojęciami, dotyczącymi części ciała, jest to że muszą do kogoś należeć tj. wymagają przedrostka posesywnego, nie można więc np.: powiedzieć o samej głowie, ale tylko mojej, twojej, bądź jego głowie.

Podstawowe zaimki są niemal identyczne we wszystkich językach wielkoandamańskich. Poniższy zestaw pochodzi z języka aka-bea (zaimki będą podane w ich podstawowej przedrostkowej formie)

ja, mój d- my, nasz m-
ty, twój ŋ- wy, wasz ŋ-
on, jego, ona, jej, ono, jego a oni, ich l-

Zaimki ongijskie, pokazane poniżej, są nieco inne:

ja, mój m- my, nasz et-, m-
ty, twój ŋ- wy, wasz n-
on, jego, ona, jej, ono, jego g- oni, ich ekw-, n-

Sądząc z dostępnych źródeł, języki andamańskie mają tylko dwa liczebniki główne: 1 i 2. Jednak mają przynajmniej 6 liczebników porządkowych. Ta luka w słownictwie była zapełniona – gdzie trzeba – za pomocą gestu.

Klasyfikacja genetyczna[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie języków andamańskich; stan na 1800 i 2004

Języki andamańskie dzielą się na dwie, wyraźne rodziny: wielkoandamańskie i ongijskie, oraz nieudokumentowany język sentinel. Na ogół uznaje się domniemane pokrewieństwo, choć z uwagi na fakt, że jak do tej pory opierano je na podobieństwach natury morfologicznej, pomijając bądź ignorując podobieństwa leksykalne, niektórzy badacze np. Joseph Greenberg, kwestionują istnienie języków andamańskich, jako rodziny.

Języki andamańskie dzielą się na:

oraz język sentynelski – od 50, do 250 (liczba użytkowników nie jest znana)

Joseph Greenberg sugerował, że – przynajmniej języki wielkoandamańskie – mogą być spokrewnione z papuaskimi i tasmańskimi, wespół z którymi miałyby tworzyć nadrodzinę indopacyficzną, kładąc szczególny akcent, na ich związek z zachodnioaustralijskimi i zachodniopapuaskimi. Propozycja ta nie jest ogólnie akceptowana przez językoznawców.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Następujący wiersz w języku aka-bea, został napisany przez wodza imieniem Dżambu, po uwolnieniu z półrocznego wyroku więzienia za zabójstwo:

ngô:do kûk l'àrtâ:lagî:ka,
mō:ro el:ma kâ igbâ:dàla
mō:ro el:mo lê aden:yarà
pō:-tōt läh.
Chór: aden:yarà pō:-tōt läh.

Dosłownie:

ty serce-smutne jest,
niebo-powierzchnia tam patrząc gdy,
niebo-powierzchnia zmarszczek na patrząc gdy,
bambusowa włócznia na opierać-się-robisz.

Tłumaczenie:

Jest ci smutno w sercu, gdy
patrząc na powierzchnię nieba,
patrząc na zmarszczone niebo,
opierasz się na bambusowej włóczni.

(przetłumaczył: E. H. Man, 1902)

Trzeba zauważyć, że choć utwór wydaje się być typowym przykładem andamańskiej poezji, to słowa i struktura zdania zostały w niej nieco skrócone lub postawione w odwrotnym szyku, celem uzyskania pożądanego efektu rytmicznego.

Drugim przykładem, będzie część mitu stworzenia, w języku oko-dżuwoi, przypominająca historię Prometeusza:

Kuro-t'on-mik-a Mom Mirit-la, Bilik l'ôkô-ema-t, peakar at-lo top – czike at laicze Lecz-lin a, kotik a ôko-kodak-czine at-lo Karat-tatak-emi-in.

Dosłownie:

"Kuro-t'on-mik-w Pan Gołąb, Bóg _-spać-ł, drewno ogień-z kradzenie – był ogień sędziwemu Lecz-do on, wtem on _-ogień-robić-ł ogień-z Karat-tatak-emi-na"

Tłumaczenie (Portman):

Pan Gołąb skradł żar w Kuro-t'on-mika, gdy spał Bóg i dał ów żar, sędziwemu Leczowi, który wtem rozpalił ogień na Karat-tatak-emi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Abbi, Anvita. Endangered Languages of the Andaman Islands. Niemcy: Lincom GmbH 2006.
  • Das Gupta, D., i SR Sharma. A Handbook of the Önge Language. Anthropological Survey of India: Calcutta 1982.
  • Blevins, Juliette. 2007. A long lost sister of Proto-Austronesian? Proto-Ongan, Mother of Jarawa and Onge of the Andaman Islands. Oceanic Linguistics, 46:154-98.
  • Burenhult, Niclas. 1996. Deep linguistic prehistory with particular reference to Andamanese. Working Papers 45, 5-24. Lund University: Department of Linguistics.
  • E. H. Man, Dictionary of the South Andaman Language, British India Press: Bombay 1923.
  • E. H. Man. On the Aboriginal Inhabitants of the Andaman Islands. The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Vol. 12, 1883.
  • Manoharan, S. 1997. “Pronominal Prefixes and Formative Affixes in Andamanese Language.” A. Abbi (red.). The Languages of Tribal and Indigenous Peoples of India. The Ethnic Space. Delhi: Motilal Benarsidass
  • Portmann, M.V. Manual of the Andamanese Languages. Delhi 1887. Reprint Manas Publications, Delhi 1992.
  • Senkuttuvan, R. 2000. The Language of the Jarawa: Phonology. Calcutta: Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Culture, Youth Affairs, and Sports, Dept. of Culture.
  • Sreenathan, M. 2001. Jarwa-Language and Culture. Anthropological Survey of India, Ministry of Culture, Government of India, Kolkata
  • Richard C. Temple. A Grammar of the Andamanese Languages, being Chapter IV of Part I of the Census Report on the Andaman and Nicobar Islands, Superintendent's Printing Press: Port Blair 1902.
  • Yogendra Yadaav. "Great Andamanese, a Preliminary Study". Pacific Linguistics A67, 1985.
  • Zide, Norman Herbert i V. Pandya. “A Bibliographical Introduction to Andamanese Linguistics” JAOS 109:639-51

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]