Języki kartwelskie

Języki kartwelskie – mała, licząca 5 milionów użytkowników, rodzina językowa, obejmująca swym zasięgiem tereny Kaukazu Południowego, głównie Gruzji (gruz. Sa-katvel-o), od której zresztą pochodzi nazwa rodziny. Językami kartwelskimi posługuje się też rdzenna ludność obecnie należącego do Turcji Lazystanu oraz zamieszkujący okolice obwodu zakatalskiego w Azerbejdżanie gruzińscy Ingilojcy. Ponadto w Iranie po dziś dzień żyje 50-tysięczna wspólnota potomków Gruzinów, przesiedlonych z Kachetii do Fejerdanu przez Abbasa I, szacha Persji w 1612 r., pamiętająca język swych przodków. W przeszłości dialektami kartwelskimi miała się również posługiwać ludność wybrzeża trabzońskiego. Języki kartwelskie są przedmiotem badań kartwelistyki.

Klasyfikacja języków kartwelskich

Języki te dzielą się na:

• gruziński – 4,179 mln
• zańskie
  • megrelski – 0,5 mln
  • lazyjski – 50 tys.
• swański – 15 tys.

Drzewo genealogiczne

Prakartwelski

Pra-karto-zański

Prazański

Swański

Lazyjski

megrelski

Gruziński

Głównie z powodów politycznych gruzińscy językoznawcy w stosunku do pozostałych etnolektów rodziny używają miana dialektów. O ile posługujący się tymi językami mogą takiej formuły używać, wyrażając tym samym swój patriotyzm i poczucie wspólnoty z innymi Gruzinami, to nauka zagraniczna pozostaje w tym względzie mniej zgodna. Najbardziej różniącym się pod względem gramatycznym i jednocześnie najstarszym językiem rodziny jest język swański, którego czas odłączenia się szacuje się na drugie tysiąclecie p.n.e., choć istnieje możliwość, że stało się to nieco wcześniej. Czas odłączenia się następnych – języków zańskich – od wspólnego prakartwelskiego rdzenia to najprawdopodobniej pierwsze tysiąclecie p.n.e. Kwestią sporną pozostaje, czy traktować megrelski i lazyjski jako odrębne etnolekty, czy może continuum języka zańskiego. Kontrowersje te stwarza fakt, że ich oddzielny rozwój jest stanem dość świeżym, liczącym sobie jedynie 500 lat i wciąż są dla siebie w dużej mierze zrozumiałe.

Porównanie słownictwa języków kartwelskiech

lazyjski	megrelski	gruziński	znaczenie
aɣani – აღანი	axali – ახალი	axali – ახალი	nowy
q'ona – ყონა	ʔona/ʔvana – ჸონა/ჸვანა	q'ana – ყანა	pole
c'k’ari – წკარი	c'q'ari – წყარი	c'q’ali – წყალი	woda
nena – ნენა	nina – ნინა	ena – ენა	język
toli – თოლი	toli – თოლი	tvali – თვალი	oko
guri – გური	guri – გური	guli – გული	serce
szuri – შური	szuri – შური	suli – სული	dusza
mgeri – მგერი	ngeri – გერი	mgeli – მგელი	wilk
che – ხე	che – ხე	cheli – ხელი	ręka
dɣa – დღა	dɣa – დღა	dɣe – დღე	dzień
ɣali – ღალი	ɣali – ღალი	ɣele – ღელე	strumień
czkwa – ჩქვა	szchxwa – შხვა	schwa – სხვა	inny
lazuri – ლაზური	lazuri – ლაზური	lazuri/czanuri – ლაზური/ჭანური	lazyjski
ccheni – ცხენი	ccheni – ცხენი	ccheni – ცხენი	koń

Pochodzenie języków kartwelskich

Do dziś nie ustalono pochodzenia języków kartwelskich. W początkach językoznawstwa języki kartwelskie łączono z językami północnokaukaskimi, co po bliższym przyjrzeniu się, okazało się niesłuszne. Języki południowokaukaskie posiadają pewne podobieństwa do północnokaukaskich (gł. fonetyka czy ergatywność), ale podobieństwa te dowodzą raczej istnienia ligi językowej niż pokrewieństwa. Według niektórych zwolenników teorii nostratycznej języki kartwelskie rozwinęły się wskutek nałożenia wpływu semickiego na element przednostratycki. Wysuwano także hipotezy o związku z językiem baskijskim, między innymi postulowano przynależność tychże do tzw. języków jafetyckich, łączących w swym obrębie wszystek języków przed-indoeuropejskiej Europy.

Cechy charakterystyczne

Języki kartwelskie prezentują typ pośredni między skrajnościami rodzin nach-dagestańskiej i abchasko-adygejskiej, wykazując zarówno prostszy od nach-dagestańskiego, acz bardziej rozbudowany niż w abchasko-adygejskim, system deklinacyjny, a jednocześnie łatwiejszy od abchasko-adygejskiego (choć nadal przecież trudny), choć bardziej rozbudowany niż u nach-dagestańskich, system odmiany czasownikowej. Cechą charakterystyczną jest tak zwana pół-ergatywność, czyli stosowanie zarówno konstrukcji ergatywnych, jak i "nominatywnych". Dominuje szyk SVO i SOV.

Zobacz też

• Języki kaukaskie
• Języki świata
• Klasyfikacja języków

Bibliografia

• Kevin Tuite, The myth of the Caucasian Sprachbund: The case of ergativity, Montréal 2004
• Kevin Tuite, The rise and fall and revival of the Ibero-Caucasian hypothesis
• Silvia Kutscher, Lazuri Nena – The language of the Laz
• Arthur Holmer, The Iberian-Caucasian Connection in a Typological Perspective

Linki zewnętrzne

• Instytut Językoznawstwa Gruzińskiej Akademii Nauk im. Arnolda Czikobawy
• Strona własna kanadyjskiego kartwelisty Kevina Tuite'a