Języki papuaskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Języki papuaskie – zbiorcze określenie języków rdzennej ludności zachodniego Pacyfiku, nie należących ani do języków austronezyjskich, ani też do australijskich. Nazwa ta powstała przez wyłączenie dwóch powyższych grup języków i nie implikuje pokrewieństwa.

Rozmieszczenie i różnorodność[edytuj | edytuj kod]

Większość języków papuaskich używana jest na Nowej Gwinei (podzielonej między indonezyjskie prowincje Papua i Papua Zachodnia oraz państwo Papuę-Nową Gwineę) i na sąsiednich wyspach i archipelagach – w archipelagu Bismarcka, na wyspach Bougainville i Wyspach Salomona na wschodzie oraz na wyspach Halmahera, Timor i Alor na zachodzie. W granicach Australii, na wschodnich wyspach Cieśniny Torresa, używa się ponadto języka meriam mir. Jedynym krajem, w jakim języki papuaskie mają oficjalny status, jest Timor Wschodni.

Nowa Gwinea jest obszarem świata najbardziej zróżnicowanym pod względem językowym. Oprócz rodziny autronezyjskiej w użyciu jest tu około 800 innych języków, podzielonych na około 60 małych rodzin o wciąż nieustalonych relacjach względem siebie i innych języków, a także duża liczba izolatów. Chociaż w porównaniu z rodziną austronezyjską języki te są stosunkowo słabo poznane, dokonano trzech wstępnych prób systematyki. Są to klasyfikacje Josepha Greenberga, Stephena Wurma i Malcolma Rossa.

Największą rodziną wśród języków papuaskich miałaby być nadrodzina języków nowogwinejskich, łącząca większość języków papuaskich i zajmująca głównie tereny nowogwinejskich wyżyn.

Ponieważ szczegółowo zbadano zaledwie jedną czwartą języków papuaskich, ich wzajemne związki są nadal wątpliwe i muszą być poddane dalszej analizie. O papuaskie pochodzenie podejrzewa się kilka języków Flores i pobliskich wysp, szczególnie wyspy Sawu (zwanej też Savu lub Sabu). Zazwyczaj klasyfikuje się je jako języki austronezyjskie, ale wiele z ich podstawowego słownictwa ma nie-austronezyjskie pochodzenie. Dlatego wysuwano hipotezy, że w przeszłości mogły być to języki papuaskie, które pod silnym wpływem austronezyjskim dokonały prawie całkowicie wymiany swego słownictwa. Nie wykazano jednak pokrewieństwa genetycznego z papuaskimi językami pobliskiego Timoru i Halmahery.

Istnieją również hipotezy o możliwym pokrewieństwie języków zachodniopapuaskich z językami andamańskimi.

Wyspy Melanezji

Klasyfikacja Greenberga[edytuj | edytuj kod]

Joseph Greenberg postulował tzw. nadrodzinę indopacyficzną, zawierającą języki (północno) andamańskie, papuaskie i tasmańskie. Nie miała ona żadnego odpowiednika dla nadrodziny nowogwinejskiej poniższych klasyfikacji. Propozycja nie znalazła akceptacji, nawet pośród studentów Greenberga.

Klasyfikacja Wurma[edytuj | edytuj kod]

Poniższe zestawienie ilustruje najbardziej rozpowszechnioną klasyfikację języków papuaskich autorstwa Wurma wraz z przybliżoną liczbą elementów poszczególnych rodzin. Schemat ten, używany również przez Ethnologue, oparty został na pracy przygotowawczej, głównie typologicznej, od której sam autor nie oczekiwał, że wytrzyma starcie z krytyką. Wielu językoznawców, w tym m.in. William Foley, istotnie argumentowało, że wiele cech, które Wurm uznał za świadczące o pokrewieństwie, miało w istocie charakter regionalny, i zaakceptowało tylko najniższe poziomy jego klasyfikacji, odziedziczone po wcześniejszych systematykach.

Sam Foley (1986) zaproponował natomiast podział języków papuaskich na sześćdziesiąt małych rodzin oraz kilka izolatów. Ostatnio uznał jednak ogólny zarys, jeśli nie szczegóły wurmowskiej klasyfikacji, w dużej mierze wraz z Rossem akceptując nowogwinejską nadrodzinę Wurma.

Według Rossa (patrz niżej), głównym problemem klasyfikacji Wurma był fakt, że nie wziął on pod uwagę zmian powodowanych wzajemnym kontaktem. Na przykład kilka głównych podjednostek jego nowogwinejskiej nadrodziny nie miało wspólnego słownictwa ze swymi domniemanymi krewniakami, a sklasyfikowano je tylko na podstawie podobieństwa gramatycznego. Ponadto istniało wiele języków austronezyjskich, wykazujących liczne podobieństwa do nowogwinejskich, czy to z powodu ciągłych kontaktów, czy dwujęzyczności użytkowników. Podobnie kilka grup o znaczącym zasobie nowogwinejskiego słownictwa podstawowego zostało wyłączonych z nadrodziny z powodu braku gramatycznego podobieństwa.

Rodziny pauaskie, zaproponowane przez Wurma (z przybliżoną liczbą języków)

Od tego czasu udało się powiązać dwa wurmowskie izolaty, jako:

jak również, odkryto następny izolat i dwa języki, tworzące nową rodzinę

Klasyfikacja Rossa[edytuj | edytuj kod]

Malcolm Ross przeanalizował propozycję Wurma, tym razem na gruncie leksyki. Brał mianowicie pod uwagę występowanie wspólnego słownictwa, szczególnie analogicznych zmian, podobnych np. do tych z języka angielskiego i niemieckiego (np.: I/me i ich/mich). Z uwagi na ubogi stan udokumentowania jego prace porównawcze ograniczały się jednak tylko do zaimków. Ross twierdzi jednak, że potwierdził wiele z klasyfikacji Wurma, choć z poprawkami, uzupełniającymi jego fragmentaryczne typologicznie podejście. Również i ta klasyfikacja znalazła swoich krytyków. Głównym zarzutem było oparcie się tylko na zaimkach. Przekonywano, że kierowanie się nimi może doprowadzić do błędnych wniosków, ponieważ ich podobieństwo może być efektem pożyczki.

Ross odpowiadał, że z uwagi na fakt, że zaimki w językach papuaskich stanowią zamkniętą klasę słów, są one odporne na zapożyczenia, a poza tym tak wielka liczba języków o podobnych zaimkach wyklucza możliwość pożyczki. Wykazał również, że dwa przypadki rzekomych pożyczek zaimków są zwykłym zbiegiem okoliczności i mogą być wytłumaczone jako wynik regularnego rozwoju z odrębnych prajęzyków, ponieważ wraz z rekonstrukcją wcześniejszych form tych języków, zaimki stają się mniej podobne, nie bardziej. (Ross przekonuje, że systemy zaimków stanowiących otwarte klasy słów, gdzie zapożyczenia są częste, występują w kulturach hierarchicznych, takich jak indochińska czy japońska. Zaimki wyrażają tam szczegóły relacji i statusu społecznego, a nie są wyłącznie wyrazami zastępującymi określone nomina, tak jak w egalitarnych społeczeństwach Nowej Gwinei).

Ross postuluje 23 rodziny i 9 do 13 izolatów, jednak z powodu przyjętych surowych kryteriów nie mógł znaleźć wystarczających danych do klasyfikacji wszystkich języków papuaskich, szczególnie wielu izolatów. Ponadto języki dolnego Mamberamo (a przynajmniej język Warembori; Ross miał niewystarczające dane dotyczące pauwi) są według niego w istocie austronezyjskie, a w ciągu wieków uległy silnej transformacji pod wpływem kontaktów z językami papuaskimi, tak jak język takia.

Możliwe, że języki Wysp Rafowych i Santa Cruz, wurmowskiej nadrodziny wschodniopapuaskiej, stanowią kolejną 24 rodzinę, choć zaimki sugerować mogą silnie zniekształcone języki austronezyjskie.

Trzeba zauważyć, że chociaż klasyfikacja ta wydaje się bardziej zgodna ze stanem rzeczywistym niż wcześniejsze, jest ona oparta na tylko jednym parametrze, tj. zaimkach. Zaimki, choć najbardziej zachowawcze części mowy, są krótkie i używają małego spektrum zasobów fonetycznych języka. Obie cechy znacząco zwiększają prawdopodobieństwo zwykłego przypadku, szczególnie gdy nie są potwierdzone innymi podobieństwami leksykalnymi.

Rodziny papuaskie zaproponowane przez Rossa

Języki izolowane, zaproponowane przez Rossa (według miejsca używania)

północny Irian:

Sandaun:

Sepik:

Archipelag Bismarcka:

Inne

Byłe izolaty, sklasyfikowane przez Rossa:

Niesklasyfikowane z powodu braku danych:

O nieustalonym pokrewieństwie:

Dalsze związki[edytuj | edytuj kod]

Kilku językoznawców, w tym Joseph Greenberg i Timother Usher z Projektu Rosetta, uważa, że języki andamańskie (a przynajmniej wielkoandamańskie) są spokrewnione z językami papuaskimi lub przynajmniej zachodniopapuaskimi. Stephen Wurm stwierdził na przykład, że leksykalne podobieństwa między językami Wielkiego Andamanu a zachodniopapuaskimi i timorsko-alorskimi są „uderzające i w pewnej liczbie przypadków mogą faktycznie oznaczać pokrewieństwo”. Tłumaczył to jednak istnieniem substratu językowego.

Greenberg zasugerował również związek z językami tasmańskimi. Jednak z uwagi na fakt, iż większość z nich wymarła, zanim zostały udokumentowane, niewielu badaczy wierzy, że kiedykolwiek będzie można ustalić ich pochodzenie i ewentualne związki z innymi językami Oceanu Indyjskiego czy Pacyfiku.

William Foley (1986) zauważył leksykalne podobieństwa między zrekonstruowanym w 1980 roku przez R.M.W. Dixona językiem protoaustralijskim a językami wyżyn wschodniogwinejskich. Stwierdził, że naiwnością byłoby sądzić, iż istnieją osobne rodziny papuaskie i australijskie, skoro – przez większą część ludzkiej historii – Nowa Gwinea i Australia stanowiły jeden ląd, który dopiero 8 000 lat temu rozdzielony został Cieśniną Torresa. Jego zdaniem rekonstrukcje sięgające głębiej w przeszłość obejmą zarówno języki Gwinei, jak i Australii. Dixon wycofał się jednak ze swej propozycji, a koncepcje Foleya oczekują analizy w świetle najnowszej wiedzy.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Carrington, Lois (1996). A linguistic bibliography of the New Guinea area. Canberra: Australian National University. ISBN 9780858834491. OCLC 41223774.
  • Foley, William A. (1986). The Papuan Languages of New Guinea. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521286212. OCLC 13004531.
  • Pawley, Andrew; Robert Attenborough; Robin Hide; Jack Golson, eds. (2005). Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Canberra: Pacific Linguistics. ISBN 0858835622. OCLC 67292782.
  • Ross, Malcolm (2005). „Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages”, w: Andrew Pawley, Robert Attenborough, *Robin Hide, Jack Golson, ed.: Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Canberra: Pacific Linguistics, s. 15-66. ISBN 0858835622. OCLC 67292782.
  • Wurm, Stephen A., ed. (1975). Papuan languages and the New Guinea linguistic scene: New Guinea area languages and language study 1. Canberra: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University. OCLC 37096514.
  • Wurm, Stephen A. (1982). The Papuan Languages of Oceania. Tybinga: Narr. ISBN 3878083572. OCLC 8592292.
  • Wurm, Stephen A. (1983). „Papuan linguistics: past and future”. Language and Linguistics in Melanesia (formerly Kivung) 14: 5-25. OCLC 9188672.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]