Języki sztuczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Językotwórca)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Języki sztuczne (także konlangi, conlangi) – języki, których fonologia, gramatyka lub słownictwo zostało świadomie wymyślone przez jednostkę indywidualną (zwaną językotwórcą bądź konlangerem) bądź grupę osób. Ich przeciwieństwem są języki, które wyewoluowały drogą naturalną. Istnieje wiele możliwych przyczyn, dla których tworzy się języki: ułatwienie komunikacji międzyludzkiej, eksperymenty lingwistyczne, gry językowe, użycie w fikcyjnych światach.

Synonim języki planowane odnosi się czasem do międzynarodowych języków użytkowych lub innych języków przeznaczonych do użycia w komunikacji międzyludzkiej. Bardziej powszechnym terminem jest język sztuczny, lecz może on mieć pewne pejoratywne skojarzenia względem niektórych języków. Poza społeczeństwem esperanta termin „języki planowane” odnosi się także do preskryptywnej miary względem języków naturalnych. Pod tym kątem nawet języki naturalne mogą być rozważane jako sztuczne. W przypadku gramatyk preskryptywnych, gdzie spotykamy się wyłącznie ze sztucznymi regułami, kwestia, by mówić o nich jako o językach planowanych, jest trudna do rozstrzygnięcia. Termin „glossopoeia” ukuty przez J.R.R. Tolkiena jest używany w odniesieniu do konstruowania języków artystycznych[1].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Według pochodzenia[edytuj | edytuj kod]

Języki sztuczne klasyfikujemy jako języki aprioryczne bądź języki aposterioryczne. W językach apriorycznych gramatyka i słownictwo są tworzone od podstaw, efekt ludzkiej wyobraźni lub wyniki obliczeń, natomiast w językach aposteriorycznych gramatyka i słownictwo ma pochodzenie z języka naturalnego.

Z kolei języki aposterioryczne dzielone są na języki schematyczne w których naturalne lub częściowo naturalne słownictwo jest zmieniane i dopasowywane do wcześniej ustalonych zasad oraz na języki naturalistyczne gdzie naturalne słownictwo zachowuje swoje brzmienie i wygląd. Esperanto jest powszechnie uważany jako język schematyczny natomiast interlingua jest postrzegana jako język naturalistyczny. Ido traktuje się jako język schematyczny albo jako kompromis między tymi dwoma typami.

Według celu utworzenia[edytuj | edytuj kod]

Ponadto języki fikcyjne lub eksperymentalne mogą być językami naturalistycznymi. Ich brzmienie może imitować język naturalny, posiadać realistyczne nieregularności językowe, jeśli dodatkowo są pochodzenia aposteriorycznego na bazie prawdziwego języka naturalnego (tak jak łacina ludowa lub język praindoeuropejski) bądź fikcyjnego prajęzyka, to próbują nawet naśladować naturalne procesy fonologiczne, leksykalne i gramatyczne.

W przeciwieństwie do interlingwy te języki nie są zazwyczaj przeznaczone dla łatwej nauki lub komunikacji, a większość twórców języków artystycznych nie będzie rozważała tej pierwszej jako języka naturalistycznego w znaczeniu, jakim oni go postrzegają. Tak więc fikcyjne języki naturalistyczne dążą do skomplikowanej i złożonej gramatyki, podczas gdy interlingwa ma prostszą gramatykę, składnię i ortografię niż języki, z których pochodzi (chociaż bardziej złożoną i nieregularną niż esperanto czy ido). Typowym zachowanie fikcyjnych języków naturalistycznych jest naśladowanie języka naturalnego w zakresie nieregularności czasowników, rzeczowników i skomplikowanych procesów fonologicznych.

Według sposobu użycia[edytuj | edytuj kod]

W zależności od sposobu użycia większość języków sztucznych możemy najogólniej podzielić na:

  • języki projektowe dzielimy dalej na języki filozoficzne, logiczne i eksperymentalne; opracowywane do celów doświadczalnych w logice, filozofii, lingwistyce.
  • języki pomocnicze opracowane dla komunikacji międzynarodowej np. International Auxiliary Language (Międzynarodowy Język Pomocniczy)
  • języki artystyczne mają dostarczać estetycznych przyjemności lub stwarzać efekt humorystyczny, tworzone są tylko dla zabawy; zazwyczaj języki tajne lub mistyczne są klasyfikowane jako języki artystyczne

Granice pomiędzy tymi kategoriami nie są jednoznaczne[2]. Język sztuczny może łatwo mieścić się w więcej niż jednej z powyższych kategorii. Logiczny język stworzony dla walorów estetycznych można by również sklasyfikować jako język artystyczny, język ten w zamyśle mógł zostać stworzony przez kogoś z filozoficznych motywów, a przez jeszcze inne osoby wykorzystany jako język pomocniczy. Ponadto nie ma żadnych reguł zewnętrznych czy też związanych z procesem budowy języka, które mogłyby ograniczyć skonstruowanie języka tylko dla jednej z powyższych kategorii.

Użycie konlangów[edytuj | edytuj kod]

Język sztuczny może także być językiem natywnym np. jeśli małe dzieci byłyby uczone tego języka od swych rodziców posługujących się nim płynnie. Według Ethnologue istnieje od 200 do 2000 osób, dla których esperanto był pierwszym nauczonym językiem (najbardziej znanym przykładem jest George Soros). Przedstawiciel Instytutu Języka Klingońskiego (Klingon Language Institute)[3] d'Armond Speers próbował wychowywać swojego syna dwujęzycznie w języku klingońskim (jako natywnym) i angielskim. Eksperyment zakończył się porażką, gdyż zabrakło słów w języku klingońskim zapewniających swobodną komunikację (np. stół, pielucha)[4].

Tak szybko jak język sztuczny posiada społeczność osób posługujących się nim biegle, zwłaszcza osób mówiących nim od urodzenia to tak szybko zaczyna się rozwijać i tym samym stopniowo traci swoją sztuczność. Na przykład nowoczesny hebrajski był wzorowany na biblijnym hebrajskim raczej niż konstruowany od zera, ale przeszedł znaczące zmiany, od założenia państwa Izrael w 1948. Esperanto jako język mówiony znacząco się rozwinął od preskryptywnego planu opublikowanego w 1887, tak że współczesne wydania „Fundamenta Krestomatio” (wczesne teksty z początku 1903), wymagają wielu przypisów na temat różnic leksykalnych i syntaktycznych pomiędzy wczesnym i nowoczesnym esperantem[5].

Zwolennicy języków sztucznych często mają wiele powodów by z nich korzystać. Często przytaczana jest słynna, ale sporna hipoteza Sapira-Whorfa, w której postuluje się, że używany język wpływa w mniejszym lub większym stopniu na sposób myślenia. Tak więc „lepszy” język powinien pozwolić mówiącemu nim myśleć jaśniej, inteligentniej lub też pojmować szerszy punkt widzenia. Z takim zamiarem Suzette Haden Elgin stworzyła láadan, język który możemy znaleźć w jej feministycznej serii science-fiction Native Tongue. Język sztuczny może być wykorzystywany do ograniczania myśli (nowomowa George’a Orwella) lub upraszczania procesu myślowego (toki pona). Opozycjoniści tej hipotezy, jak językoznawca Stephen Pinker, twierdzą, że idee istnieją niezależnie od języka. Dlatego dzieci w każdym pokoleniu spontanicznie wymyślają slangi, a nawet gramatyki. Jeżeli to prawda, to kontrola zakresu ludzkiego myślenia poprzez reformy języka nie powiedzie się, gdyż pojęcia takie jak „wolność” ponownie pojawią się jako nowe słowa, jeśli stare znikną.

Orędownicy poszczególnych języków przyznają, że ich język ułatwia wyrażanie i rozumienie pojęć w jednej dziedzinie, ale utrudnia w innej. Przykładem mogą być języki programowania. Z pewnych względów niektóre programy łatwiej napisać w tym języku, a znacznie trudniej napisać w innych.

Innym cytowanym powodem, dla którego używa się języków sztucznych jest tzw. zasada teleskopu. Zgodnie z nią potrzeba mniej czasu na naukę języka jeśli najpierw nauczymy się prostego języka sztucznego, a dopiero następnie języka naturalnego, niż kiedy uczymy się tylko języka naturalnego. Dlatego niektórzy sugerują, żeby ktoś, kto chce się nauczyć angielskiego, zaczął naukę wpierw od Basic English. Języki sztuczne jak esperanto i ido są w rzeczywistości często łatwiejsze do nauki ze względu na brak typowych nieregularności czasownikowych jak i innych gramatycznych osobliwości.

Antoni Grabowski twierdził, że nauka esperanto pomaga w nauce języków obcych[6].

Standard ISO 639-2 rezerwuje stronę kodową „art” dla oznaczenia języków sztucznych. Jednak niektóre z tych języków mają własne kodowanie ISO 639 (np. „eo” i „epo” dla esperanta lub „ia” i „ina” dla interlingwy i „qya” dla quenyi).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Gramatyczne spekulacje dotyczące języków sztucznych wywodzą się z antyku. Pojawiają się na przykład u Platona w Cratylusie. Należy zaznaczyć, że mechanizmy gramatyczne sugerowane przez antycznych filozofów były projektowane w celu wyjaśnienia istniejących języków (łacina, greka, sanskryt), w przeciwieństwie do konstrukcji nowych gramatyk. W przybliżeniu współczesny Platonowi Pāṇini w swoich opisach gramatyk sanskrytu skonstruował zbiór własnych reguł dla wyjaśnienia języka, a więc stworzone przez niego reguły gramatyczne można rozważać jako mieszankę naturalnego i sztucznego języka.

Najwcześniejsze nie naturalne języki nie były rozważane jako „sztuczne”, ale bardziej jako supernaturalne, a nawet mistyczne. Lingua Ignota jest przykładem języka zapisanego w XII wieku przez św. Hildegardę z Bingen. Ma on widoczna formę prywatnego mistycznego żargonu. Ważnym przykładem z kultur środkowo-wschodnich jest Balaibalan, stworzony w XVI wieku[1]. Gramatyczne rozważania oparte na Kabale były ukierunkowane na odtworzenie oryginalnego języka, którym posługiwali się Adam i Ewa w raju, a który został zatracony w konflikcie wieży Babel. Pierwszy chrześcijański projekt idealnego języka został naszkicowany przez Dantego Alighieri w De vulgari eloquentia, w której skupił się na poszukiwaniach idealnego literackiego języka włoskiego. Ramon Llull w Ars Magna stworzył projekt perfekcyjnego języka, za pomocą którego niewierzący mieli być przekonywani do wiary chrześcijańskiej. Bazował on na stosowaniu metod kombinatorycznych na danym zbiorze pojęć. Podczas renesansu idee zaczerpnięte z Llulliego i kabały znalazły zastosowania w kryptografii. Przykładem tego może być manuskrypt Wojnicza. W okresie renesansu panowało zainteresowanie starożytnym Egiptem, szczególnie przez odkrycie hieroglifów z Horapolo oraz pojawiają się pierwsze próbki pisma chińskiego, co ukierunkowało wysiłki ludzkie ku ulepszeniu jakości języka pisanego, ze względu na niemożliwość zrozumienia pism pochodzących ze starożytnych Chin czy też Egiptu. Johannes Trithemius, w swojej pracy: „Steganographia and Polygraphia” usiłuje pokazać, jak wszystkie języki mogą być zredukowane do jednego. W XVII wieku zainteresowanie „językami magicznymi” było kontynuowane przez różokrzyżowców i alchemików (np. John Dee). Jakub Böhme w 1623 roku mówił o naturalnym języku zmysłów (Natursprache).

Sol-resol.png

Języki muzyczne były od renesansu powiązane z mistycyzmem magią i alchemią, czasem także odnosiły się do języka ptaków. Projekt Solresol z 1817 roku wskrzesił te koncepcje w bardziej pragmatycznym podejściu.

W XVII wieku nastąpił wzrost prac nad językami apriorycznymi. Przykładami takich prac są:

Ta wczesna systematyzacja języków sztucznych tworzyła systemy hierarchicznie zklasyfikowane dla wyrażeń pisanych i mówionych. Leibniz miał podobne koncepcje w swojej pracy lingua generalis. Tworząc słownik nad alfabetem znaków na których użytkownik mógł wykonywać obliczenia, system miał wykazywać automatycznie prawdziwe twierdzenia. Jako efekt uboczny rozwinął system binarny. Te projekty nie tylko zajmowały się redukcją lub modelowaniem gramatyk, ale również ułożeniem całej ludzkiej wiedzy w „hasła” lub hierarchie. Idea ta w oświeceniu ostatecznie przyczyniła się do powstania encyklopedii.

Wiele z języków sztucznych powstałych w wiekach XVII i XVIII było „pasigraphies” (każdy symbol reprezentuje bardziej koncept, niż słowo mówione) języki te często były bez form mówionych, a jeśli takie formy posiadały, to często nawiązywały do natywnych języków czytelnika[7].

Leibniz i ludzie zajmujący się encyklopedią zdali sobie sprawę, że jest niemożliwością usystematyzowanie wiedzy ludzkiej w drzewiastą formę diagramu i w konsekwencji stworzenie apriorycznego języka bazującego na klasyfikacji konceptualnej.

Po encyklopedii, projekty związane z językami apriorycznymi przenosiły się coraz bardziej w stronę fanatyzmu, obłąkania. Niektórzy autorzy nieświadomi historii idei kontynuowali zamiar systematyzacji filozoficznych języków do wczesnych lat XX wieku, ale większość inżynierów językowych miało bardziej nowoczesne cele. Część z języków sztucznych została sprecyzowana dla konkretnych dziedzin, takich jak formalizm matematyczny, języki programowania, czy też usuwanie syntaktycznej niejednoznaczności (np. loglan i lojban) Część języków sztucznych była tworzona w celu maksymalnej zwięzłości. (np. ithkuil, arahau).

Artystyczne języki, konstruowane dla potrzeb literackich, lub estetycznych, zaczęły się pojawiać we wczesnej nowoczesnej literaturze (w Pantagruel i w Utopii). Wydaje się, że były one tworzone tylko w celu zyskania rozgłosu jako poważne projekty XX wieku. A Princess of Mars napisana przez Edgar Rice-a Burroughs w XX wieku była prawdopodobnie pierwszą powieścią science-fiction wykorzystującą język sztuczny. J.R.R. Tolkien był pierwszym, który rozwinął rodzinę języków sztucznych związanych z beletrystyką i był pierwszym, który rozpoczął dyskusję nad językami artystycznymi, nawiązując do A Secret Vice, pokazanym na konferencji esperanta.

Do czasu XXI wieku, stało się popularne dla science-fiction i fantasy stosowanie języków sztucznych, albo częściej mocno okrojonych, ale posiadających pewien słownik wyrazów. Języki sztuczne są regularną częścią stylu pojawiającego się w serii filmów i gier komputerowych, takich jak: Gwiezdne wojny, Star Trek, Gwiezdne wrota, Atlantyda – Zaginiony ląd, Myst. Najbardziej popularny jest język z gry Star Trek – Klingon language, który ma rozbudowane słownictwo i pełen zbiór reguł gramatycznych.

Wiele różnych publikacji związanych z językami sztucznymi pojawiało się w latach 1970-1990 takich jak: Glossopoeic Quarterly, Taboo Jadoo, and The Journal of Planned Languages. CONLANG Mailing List[8] został stworzony w 1991 i następnie został rozdzielony od języków pomocniczych. W latach 90. kilka języków sztucznych zostało opublikowanych za pomocą maila, bądź strony internetowej, np. Vortpunoj. The CONLANG mailing list rozwinął komunikację pomiędzy ludźmi tworzącymi języki sztuczne. Sahar Higley przeprowadziła ankietę wśród ludzi tworzących języki sztuczne. Z ankiety tej wynika, że większość ludzi tworzących języki sztuczne to mężczyźni z Ameryki północnej i Europy wschodniej. Mniejsza liczba pochodzi z Oceanii, Azji, bliskiego wschodu i Ameryki południowej. Wiek badanych wahał się pomiędzy 13 a 60 rokiem życia. Liczba kobiet tworzących języki sztuczne jest znacznie mniejsza od liczby mężczyzn, ale stale rośnie. Niedawno założone fora internetowe takie jak: the Zompist Bulletin Board (ZBB; od 2001) i Conlanger Bulletin Bard, pozwalają na dyskusję między członkami tych forów, prezentację języków sztucznych, czy też dyskusje na tematy związane z językami sztucznymi np. Jak wykorzystać języki naturalne przy tworzeniu języków sztucznych. Inna ankieta przeprowadzona w 2001 przez Patricka Jarretta pokazała, że średnia wieku ludzi tworzących języki sztuczne wynosi 30,65, a średni czas poświęcony na stworzenie języka sztucznego oscyluje wokół 11,83 lat.[9] Ludzie tworzący języki sztuczne spędzają coraz mniej czasu na tworzeniu tychże języków, przenosząc się z jednego projektu na inny[10].

Współpraca przy tworzeniu języków sztucznych[edytuj | edytuj kod]

Choć większość języków sztucznych została stworzona przez jedną osobę, istnieje także kilka przykładów pracy zespołowej nad nowym językiem. Przykładem może być interlingua opracowana przez International Auxiliary Language Association lub lojban rozwinięty przez frakcję osób zajmujących się językiem loglan.

Grupowa współpraca nad językami sztucznymi staje się w ostatnich latach coraz bardziej popularna. Twórcy języków sztucznych zaczęli używać internetu do koordynowania swoich działań. NGL/Tokcir był używany przez ludzi do dyskusji nad gramatycznymi i leksykalnymi rozwiązaniami wykorzystywanymi w językach sztucznych, twórcy komunikowali się za pomocą listy mailingowej. Ostatnimi czasy The Demos IAL Project rozwiał projekt związany z międzynarodowym językiem pomocniczym wykorzystując metody grupowej współpracy. Język slovianski stworzyła grupa czterech autorów z różnych krajów słowiańskich.

Kilka języków artystycznych zostało rozwiniętych na różnych stronach wiki, zazwyczaj wywołując dyskusję nad regułami gramatycznymi itp. Interesującą zmianą jest podejście korpusowe przedstawione przez Madjala i Kalusa, gdzie współpracujący nad językiem czytają istniejący korpus zdań dodając do niego swoje własne nowe zdania, słowa bądź struktury. Opracowany przez Kalusa program pozwala odwiedzającym stronę na ocenianie zdań (jako akceptowalne, bądź nie akceptowalne). W tym podejściu w korpusie nie ma żadnych wyraźnych reguł gramatycznych. Natomiast znaczenie słów jest wywnioskowane z ich użycia w rozmaitych zdaniach pochodzących z korpusu przez różnych czytelników i współpracowników. Także gramatyczne reguły mogą być wywnioskowane ze zdań które były oceniane najwyżej przez współpracowników i gości odwiedzających stronę.

Specjalnym przykładem dla tego typu języka jest Simplish. Niemiecki artysta Ulli Purwin próbuje skupić się na tym, co Niemcy nazywają Anglicyzmami w wesoły sposób. Każdy jest zaproszony do zwiększenia słownika[11].

Języki sztuczne w roli lingua franca[edytuj | edytuj kod]

Języki esperanto i ido są językami sztucznymi, które są niekiedy proponowane jako alternatywa dla języka angielskiego w roli lingua franca. Ich zwolennicy argumentują, że język taki powinien być możliwie prosty, a zarazem ekspresyjny. Twierdzą oni, że język angielski i inne języki etniczne nie nadają się do tej roli, gdyż zawierają specyficzne cechy, które utrudniają ich przyswojenie, a ponadto zapewniają automatycznie przewagę osobom mówiącym nimi od urodzenia.

Języki naturalne są także nośnikami kultury i systemu wartości. Gdy język francuski dominował w Europie i w innych częściach świata, francuska kultura i wartości dominowały kosztem innych kultur. Hegemonia pojedynczego języka nieuchronnie prowadzi do nierówności między wspólnotami językowymi. Przykładowo – kompetencja językowa zapewnia przewagę w ubieganiu się o stanowiska kierownicze.

Języki planowe opierają tezy o swojej uniwersalności na założeniu, że konieczne jest maksymalne uproszczenie języka i zapewnienie, że osoby nie mówiące danym językiem etnicznym nie będą się znajdowały w gorszym położeniu. Ich zwolennicy twierdzą, że specyficzne elementy zawarte w językach etnicznych stanowią zasadniczą przeszkodę dla uzyskania odpowiedniego stopnia biegłości w używaniu danego języka.

Zwolennicy języków planowych twierdzą także, że liczba mówiących nimi osób nie decyduje o ich wartości. Gdyby język sztuczny (lub jakikolwiek inny język o niewielkim zasięgu) został przyjęty w drodze międzynarodowego porozumienia i był stosowany jako międzynarodowy język pomocniczy, liczba jego użytkowników natychmiast gwałtownie by wzrosła. W chwili obecnej zapotrzebowanie na osoby mówiące językami sztucznymi jest ograniczone, aczkolwiek esperanto jest potocznie określane w środowisku tłumaczy jako lingua franca.

Klasyfikacja języków sztucznych[edytuj | edytuj kod]

Języki pomocnicze (stworzone z zamiarem używania ich przez ludzi)[edytuj | edytuj kod]

A do F:

G do N:

O do Z:

Języki oparte na rzeczywistych tendencjach[edytuj | edytuj kod]

Języki programowania[edytuj | edytuj kod]

Zob. język programowania

Języki projektowe (logiczne, filozoficzne, eksperymentalne)[edytuj | edytuj kod]

Języki artystyczne[edytuj | edytuj kod]

Języki fikcyjnych światów i ludów[edytuj | edytuj kod]

Języki obrzędowe[edytuj | edytuj kod]

Zabawy językowe[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Sarah L. Higley uses this term glossopoeia in her discussion of artistic constructed languages: Hildegard of Bingen’s Unknown Language. Palgrave Macmillan, 2007.
  2. The „Conlang Triangle” by Raymond Brown. Accessed 8 August 2008.
  3. Strona domowa Instytutu Języka Klingońskiego: http://www.kli.org/.
  4. Magazyn Wired – „Babble On Revisited”, sierpień 1999, http://www.wired.com/wired/archive/7.08/mustread.html?pg=8.
  5. Fundamenta Krestomatio, ed. L. L. Zamenhof, 1903; 18th edition with footnotes by Gaston Waringhien, UEA 1992.
  6. Sławni Esperantyści (pol.). Polski Związek Esperantystów – oddział Gliwice. [dostęp 2013-10-22].
  7. Leopold Einstein, „Al la historio de la Provoj de Lingvoj Tutmondaj de Leibnitz ĝis la Nuna Tempo”, 1884. Reprinted in Fundamenta Krestomatio, UEA 1992 [1903].
  8. Conlang Mailing List.
  9. „Update mailing list statistics—FINAL”, CONLANG list posting by Patrick Jarrett, 13 September 2001.
  10. „Average life of a conlang” thread on CONLANG mailing list, 27 August 2008 (should be archived more persistently than the ZBB thread).
  11. start SIMPLISH©®.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. The search for the perfect language. Oxford: Blackwell, 1995. ISBN 0-631-17465-6.
  2. The World’s Major Languages. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press, 1990. ISBN 0-19-506511-5.
  3. A priori artificial languages (Languages of the world). Lincom Europa, 2000. ISBN 3-89586-667-9.
  4. „Babel’s modern architects”, by Amber Dance. The Los Angeles Times, 24 August 2007

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Listy sztucznych języków[edytuj | edytuj kod]

Poradniki jak stworzyć własny sztuczny język[edytuj | edytuj kod]

Fora dyskusyjne poświęcone językom sztucznym[edytuj | edytuj kod]