Jaćmierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jaćmierz
Herb
Herb Jaćmierza
Rynek w Jaćmierzu
Rynek w Jaćmierzu
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Zarszyn
Wysokość 398 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) około 1300
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-530 Zarszyn
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0362884
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Jaćmierz
Jaćmierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jaćmierz
Jaćmierz
Ziemia 49°37′11″N 22°01′10″E/49,619722 22,019444Na mapach: 49°37′11″N 22°01′10″E/49,619722 22,019444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Stary ratusz w Jaćmierzu
Dom Ludowy w Jaćmierzu
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Jaćmierzu
Stary budynek szkoły w Jaćmierzu
Zabudowa rynku w Jaćmierzu

Jaćmierzwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Zarszyn, dawniej miasto, prawa miejskie utraciło w roku 1934.

Miejscowość położona jest na terenie dołów jasielsko-sanockich, w okolicy przeważają gleby bardzo żyzne, I klasy.

W latach 1975-1998 miejscowość należała do województwa krośnieńskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Za panowania Kazimierza Wielkiego w miejscu dzisiejszego Jaćmierza powstała niewielka osada. W 1390 rycerz Fryderyk Myssnar z Miśnii otrzymał wieś jako dar za zasługi wojenne od Władysława Jagiełły. W dokumencie z 1390, dotyczącym Jaćmierza w opisie granic wymieniono „...campum dictum Dlugie pole”. W 1390 król Władysław nadaje przywilej dla wsi Jaćmierz, której granice biegną, m.in. do potoku Siedliska, a tym potokiem do bagna[1].

W 1427 w dokumentach figuruje Jaćmierz, kiedy to Piotr Mleczko z Jedlicza, pożycza szlachetnemu Fryderykowi z Jaćmierza 100 marek. Prawa miejskie Jaćmierz ma od 1437. Miasto stanowiło następnie własność rodu Jacimierskich, którzy wywodzili się od wspomnianego Fryderyka Myssnara, z których Jan Jaćmierski podpisał w 1464 konfederację szlachty z Lwowem. Nazwę miejscowości dawniej zapisywano jako: Oppido Iaczymyrz (1437), Iaczymyerz (1484), Jaczmyerz (1508), Jacimierz (1653). W owym czasie miejscowość leżała w dawnym województwie ruskim (ziemia sanocka). W 1460 odnotowano pierwszych rajców miejskich Michaela Naydethera i Stanisława Steala, którzy złożyli podpisy z okazji fundacji kościoła przez Fryderyka pana na Jaćmierzu. Pod koniec XV wieku własność Jakuba Pieniążka od 1493 wojskiego sanockiego, starosty sanockiego oraz jego żony Anny Zarszyńskiej, córki Stanisława Zarszyńskiego.

W II poł. XVI w. Jaćmierz był własnością Stanisława Drohojowskiego – kasztelana przemyskiego h. Korczak (zm. ok. 1583) sekretarza królewskiego. Od 1558 funkcjonował dość krótko, zbór ewangelicki, kalwiński, a mecenasem kościoła był Stanisław Drohojowski kasztelan przemyski. Zbór przetrwał do najazdu tatarskiego w roku 1624.

Grunty miejskie dzielą się w tym czasie na niwy Piernikówka, Obszary, Podłe Błonie i Janikówka. W XVII Jacmierz był własnością Adama Bala-chorążego przemyskiego (zm. ok. 1646), w 1634 ożenionego z Reginą Konstancją z Konar. Potem Jaćmierz należał do wdowy po Adamie Balu. W XVIII do Śleszyńskiego, kasztelana brzeskiego, potem do wdowy Anastazji Grabowskiej Sleszyńskiej.

W 1795 Jaćmierz należał do Stanisława Grodzickiego herbu Łada, który zmarł bezpotomnie w 1818. W następnym roku bratanek Stanisława, Feliks Grodzicki, sprzedał Jaćmierz wraz z Posadą Jaćmierską Dolną, Posadą Jaćmierską Górną i Chmurówką Sebastianowi Ostaszewskiemu herbu Ostoja. Ten z kolei przepisał te dobra w 1832 swej córce, Marii z Ostaszewskich, żonie Franciszka Grotowskiego, po których dziedziczył ich syn, Leon Grotowski (ur. 1834), żonaty z Marią z hr. Starzeńskich (ur. 1845). Po Leonie i Marii Grotowskich dobra jaćmierskie otrzymał w spadku ich syn, Władysław Grotowski (1871-1930), żonaty ze Stanisławą z Dydyńskich. Ostatnim właścicielem był syn Władysława i Stanisławy Grotowskich, Franciszek (1906-1962). Po II wojnie światowej jego majątek został przejęty przez Skarb Państwa.

W Jaćmierzu od czasów lokacji miasta odbywały się trzy jarmarki w roku 12 marca, 8 maja i 24 czerwca, targ odbywał się co tydzień. Handlowano bydłem i końmi oraz drobnicą. W interesach przyjeżdżali kupcy z Węgier. Do majątku Grotowskich należała jedna z największych w całej Galicji hodowla bydła zarodowego rasy simentalskiej i berneńskiej sprowadzonego ze Szwajcarii. Od tamtych czasów tradycję hodowlaną simentali podtrzymuje ośrodek bydła zarodowego w Odrzechowej. Istniały cechy rzemieślnicze, stolarski, ślusarski, tkacki, garncarski, garbarski – największym był cech szewski. Pod koniec XIX w. do nowych zajęć doszło chmielarstwo, a zbyt zapewniał nowo otwarty browar w Zarszynie.

W 1880 miasto liczyło 145 domów oraz 840 mieszkańców, wyłącznie Polaków.

W 1898 miasteczko (nm. Markt) liczyło 148 domów oraz 716 mieszkańców, w tym 650 rzymskich katolików oraz 52 Żydów, językiem polskim posługiwało się 716 osób. Powierzchnia miasta wynosiła 4,06 km². Obszar dworski z folwarkiem Stefanówka wynosił 3,56 km² i zamieszkany był przez 32 osoby.

Całkowicie zniszczony przez armię rosyjską w 1915, prawa miejskie Jaćmierz utracił po I wojnie światowej.

W 1929 miasteczko liczyło 620 mieszkańców, właścicielem większościowym był Leon Grotowski. W miasteczku funkcjonowała Kasa Stefczyka i Spółdzielnia Rolnicza. Działalność usługową prowadzili handlarz bydła Wilner A., kowal Lutecki S., rzeźnik Musiał k., sklep Silberman E., i Smolnicki B. oraz gospodę Wilner K.

Obwód sanocki AK wydawał w czasie okupacji, tygodnik pt. Przegląd Tygodniowy wychodzący w Jaćmierzu pod red. Jana Radożyckiego.

W Jaćmierzu znajdują się dwa kościoły parafialne:

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1437 lokacja miasta na prawie magdeburskim;
  • 1460 fundacja Fryderyka Jaćmirskiego syna Fryderyka Myssnara z Miśnii dla kościoła;
  • 1530 i 1556 napad zbójników beskidzkich na miasto;
  • 1558-1624 kościół zostaje zamieniony na zbór protestancki;
  • 1624 spalenie kościoła przez Tatarów;
  • 1640 budowa nowego drewnianego kościoła fundacji Jana Kantego Oleszko;
  • 1646 dotacja dla kościoła fundacji Reginy Konstancji z Konar Balowej, wdowie po Adamie Balu chorążym przemyskim;
  • 1664 erygowanie i poświęcenia przez biskupa przemyskiego Stanisława Sarnowskiego kościoła pw. Najświętszej Marii Panny i Wszystkich Świętych;
  • 1737 pożar kościoła;
  • 1760 budowa kościoła fundacji Anastazji Grabowskiej Sleszyńskiej, poświęcenie w 1798;
  • 1892 założono Kółko Rolnicze;
  • 1897 zostały założone dwie Ochotnicze Straże Pożarne w mieście Jaćmierzu i Posadzie Jaćmierskiej;
  • 1899 wybudowano sześcioklasową Szkołę Powszechną do której, uczęszczały dzieci i młodzież z okolicznych miejscowości: Górek, Bażanówki, Wzdowa i Strachocin;
  • w XIX w. w pełnił funkcję centrum kulturalnego. W latach międzywojennych działał Klub Kawalerów, który organizował życie społeczno-kulturalne, działały dwa Koła Gospodyń w Jaćmierzu i Posadzie Jaćmierskiej;
  • 2005 rewitalizacja rynku w Jaćmierzu.

Architektura sakralna[edytuj | edytuj kod]

Rzymskokatolicki kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny wzniesiony został w poł. XVII w. Zniszczony przez pożar w 1737, został odnowiony i przebudowany w 1760. Rozbudowa objęła m.in.: wzniesienie dwóch wież i kruchty w fasadzie zachodniej, powiększenie zakrystii, wydzielenie trzech naw we wnętrzu. W XIX w., dobudowano do nawy dwie kaplice tworzące rodzaj transeptu. Kościół w Jaćmierzu jest jednym z nielicznych dwuwieżowych kościołów drewnianych naśladujących architekturę murowaną.

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Jaćmierzem[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Haduch (1844-1917) – budowniczy oraz pierwszy dyrektor gimnazjum w Jaćmierzu;
  • Józef Stachowicz (1900-1985) – pedagog, polonista, organizator tajnego nauczania w pow. sanockim w okresie okupacji;
  • Maciej Augustyn – polski pisarz, autor artykułów opisujących dawne Bieszczady w miesięczniku „Bieszczad”[2];
  • Maria Augustyn (ur. 1910) – poseł na sejm PRL;
  • Stanisław Jakiel – w latach 1957-1983 biskup sufragan Diecezji przemyskiej;
  • Henryk Stankiewicz (1900-1942) – działacz ludowy w okresie międzywojennym, prezes PSL w latach trzydziestych, łącznik AK w latach II wojny św, twórca BCh na terenie powiatu sanockiego. Zastrzelony przez gestapo 21 września 1942[a];
  • ks. Bronisław Józef Kraus (ur. 1 lutego 1923 w Jaćmierzu) – s. Stanisława i Zofii z d. Ochęduszko. Uczestnik kampanii wrześniowej, męczennik więzienia hitlerowskiego w Nowym Sączu;
  • Jan Szot – działacz ludowy, społecznik organizator OSP w Posadzie Jaćmierskiej i Jaćmierzu, założyciel Kółka Rolniczego w Posadzie Jaćmierskiej;
  • Janusz Konieczny – senator RP w latach 2001-2005;
  • Malik Mieczysław (1921-1990) – rzeźbiarz ludowy;
  • Ząbkiewicz Zbigniew – rzeźbiarz ludowy;
  • Roman Wolański – w II wojnie światowej kurier „Roman” w Jaćmierzu.

Drogi krajowe[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona jest 5 km od drogi krajowej 28 ZatorWadowiceNowy SączGorliceBieczJasłoKrosnoSanokMedyka.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Źródło kronika PSL powiat sanocki.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]