Jacek Kaczmarski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jacek Kaczmarski
Jacek Kaczmarski w 1992 roku
Podpis Jacek Kaczmarski
Jacek Kaczmarski w 1992 roku
Data i miejsce urodzenia 22 marca 1957
Warszawa
Data i miejsce śmierci 10 kwietnia 2004
Gdańsk
Zawód poeta, prozaik, piosenkarz, gitarzysta, dziennikarz
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (pośm.) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Jacek Kaczmarski w Wikicytatach
Strona internetowa

Jacek Marcin[1] Kaczmarski (ur. 22 marca 1957 w Warszawie, zm. 10 kwietnia 2004 w Gdańsku) – polski poeta, prozaik, kompozytor, piosenkarz, twórca tekstów piosenek. Znany głównie dzięki piosenkom o tematyce historycznej (Rejtan, czyli raport ambasadora; Sen Katarzyny II, Lekcja historii klasycznej) i społeczno-politycznej (Mury, Nasza klasa, Obława).

Postać powszechnie kojarzona z etosem pierwszej Solidarności oraz stanem wojennym – okresem, kiedy jego liryka, rozpowszechniana w nieoficjalnych wydawnictwach, identyfikowana była jako głos antykomunistycznej opozycji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jacek Kaczmarski był synem malarki Anny Trojanowskiej-Kaczmarskiej i wieloletniego prezesa Zarządu Głównego Związku Polskich Artystów Plastyków Janusza Kaczmarskiego. Uczęszczał do XV Liceum Ogólnokształcącego im. Narcyzy Żmichowskiej w Warszawie[1]. W 1980 ukończył studia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Działalność artystyczną rozpoczął w połowie lat 70. XX w., jednak teksty do wielu utworów powstawały dużo wcześniej. Zadebiutował na Warszawskim Jarmarku Piosenki w 1976 roku, a rok później na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie zdobył nagrodę za utwór Obława. Związany był z kabaretem "Pod Egidą" Jana Pietrzaka, grupą Piosenkariat oraz Teatrem na Rozdrożu.

W 1979 roku wraz z Przemysławem Gintrowskim i Zbigniewem Łapińskim przygotował program poetycki Mury. Następnym wspólnym programem był Raj. W 1981 roku Jacek Kaczmarski zdobył nagrodę dziennikarzy na Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu za Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego, następnie (w sierpniu) drugą nagrodę na Festiwalu Piosenki Prawdziwej w Gdańsku. Kolejne programy to Muzeum – poetyckie interpretacje polskiego malarstwa nawiązujące do ostatnich dwustu lat polskiej historii oraz Krzyk – z tytułowym utworem napisanym do obrazu Edwarda Muncha. Utwór Mury stał się, wbrew pierwotnemu znaczeniu, hymnem rodzącej się „Solidarności” i antykomunistycznej opozycji.

U schyłku 1981 roku, podczas trasy koncertowej Kaczmarskiego we Francji, w Polsce ogłoszono stan wojenny. Przebywając na emigracji koncertował on m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, RPA, Izraelu oraz w większości krajów Europy Zachodniej. Występował na rzecz podziemnej „Solidarności”, brał udział w licznych akcjach charytatywnych.

W 1984 roku został członkiem Redakcji Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w Monachium z własnym programem Kwadrans Jacka Kaczmarskiego. Pisał też komentarze polityczne, prowadząc audycję tego radia Fakty, Wydarzenia, Opinie. W tym samym czasie wydawane nielegalnie w podziemiu kasety z utworami Kaczmarskiego krążyły po Polsce. W RWE pracował do zamknięcia sekcji polskiej w 1994 roku. Na emigracji powstały kolejne nowe zbiory poezji i albumy, a wśród nich: Zbroja (1982), Przejście Polaków przez Morze Czerwone (1983), Mój Zodiak (1985), Kosmopolak (1987), Notatnik australijski (1988), Dzieci Hioba (1989) oraz Głupi Jasio (1989).

Mogiła Jacka Kaczmarskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (Warszawa), 15 maja 2008

Po powrocie do Polski w 1990 roku odbył, wraz ze Zbigniewem Łapińskim, pierwszą po 9 latach emigracji trasę koncertową, za której płytową wersję (Live) otrzymał w 2001 roku Złotą Płytę. W 1993 roku powstała nowa płyta – Wojna Postu z Karnawałem – w warstwie muzyczno-wykonawczej przygotowana wspólnie z Przemysławem Gintrowskim i Zbigniewem Łapińskim. W 1994 roku powstały dwa kolejne programy: Sarmatia oraz zbiór kolęd i pastorałek – Szukamy stajenki. Na półki księgarń trafiła debiutancka powieść autobiograficzna Kaczmarskiego – "Autoportret z kanalią". W tym samym roku Kaczmarski napisał libretto musicalu "Kuglarze i wisielcy", z muzyką Jerzego Satanowskiego. Rok później powstał kolejny program pt. Pochwała łotrostwa.

W roku 1995 Jacek Kaczmarski wraz z drugą żoną Ewą i 7-letnią córką Patrycją[2] osiedlił się w Australii, skąd przyjeżdżał do Polski na koncerty i promocje kolejnych płyt. Pobyt w Australii zaowocował nowymi tekstami, utrwalonymi na płycie Między Nami (1997) oraz Dwie Skały, nagranej w grudniu 1999 roku. Pisał też kolejne powieści, które ukazały się w Polsce: "Plaża dla psów", "O aniołach innym razem" – z 1999 roku oraz "Napój Ananków" (2000). W roku 2000 został odznaczony przez prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi w SZSP[a]. Kolejną Złotą Płytę otrzymał za Krzyk.

W 2001 Kaczmarski obchodził 25-lecie działalności artystycznej. Za jego życia ukazały się jeszcze płyty: Dwadzieścia (5) lat później (2001) i Mimochodem (2002), a już po śmierci – tomik poezji pt. "Tunel", zestaw Syn marnotrawny (2004), zawierający komplet wszystkich, polskich i zagranicznych, płyt nagranych przez poetę oraz zestaw Suplement (2006) z utworami nie zarejestrowanymi na oficjalnych płytach.

W marcu 2002[3] zdiagnozowano u Jacka Kaczmarskiego zaawansowane stadium płaskonabłonkowego raka przełyku[4] (czasem podawany jest rak krtani[5]). Sprawa jego choroby nabrała medialnego rozgłosu. Zorganizowano serię koncertów charytatywnych z udziałem m.in. Aloszy Awdiejewa, Michała Bajora i Skaldów. Wielu ludzi, w tym artystów, wspierało go finansowo podczas kosztownych zabiegów[6][7][8]. Kaczmarski nie zdecydował się na zabieg wycięcia ognisk nowotworu ze względu na złe rokowania operacyjne[5]. 17 marca 2004 otrzymał nagrodę Fryderyka za całokształt twórczości[3]. Nagrody nie był już w stanie odebrać osobiście. Nad ranem 10 kwietnia 2004 w szpitalu w Gdańsku stracił przytomność. Zmarł tego samego dnia około godziny 18.30[5]. Trzy godziny przed śmiercią został ochrzczony w wyznaniu rzymskokatolickim[9]. 24 kwietnia jego prochy spoczęły w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera C31-I-17).

Pomnik nagrobny, pierwotnie przedstawiający struny gitary rozpięte między dwiema skałami, został zdewastowany. Autorem przeprojektowania uwzględniającego kradzież strun jest Janusz Kaczmarski, ojciec poety[10].

Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, zasiadał też w Radzie Nadzorczej Stowarzyszenia Pracowników Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa.

Od 20 czerwca 2012 jest patronem skweru nieopodal liceum, do którego uczęszczał. W centrum Wrocławia patronuje również niewielkiej uliczce, przy której w czerwcu 2008 roku odsłonięto upamiętniającego go krasnala.

Nagrody i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce, za osiągnięcia w pracy zawodowej i społecznej (2006, pośm.)[11]
  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Za wybitne zasługi w działalności w ruchu studenckim, za osiągnięcia w pracy zawodowej i społecznej (2000)[12]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Jacek Kaczmarski był przede wszystkim poetą. Napisał ponad 600 wierszy, 5 powieści i dwa libretta. Był także kompozytorem muzyki do swoich wierszy i pieśniarzem – ponad 25 lat wykonywał swoje utwory na scenie. Reprezentował nurt tzw. piosenki autorskiej, czyli w całości stworzonej przez jedną osobę, tak w warstwie tekstowej, muzycznej, jak i wykonawczej.

Poezja[edytuj | edytuj kod]

Jacek Kaczmarski w warstwie formalnej czerpał z klasycznych systemów wersyfikacyjnych oraz podkreślał wyrazistość brzmieniową rymem – stosując te schematy jako element uwidoczniający wymowę i konotacje utworu. Posługiwał się zarówno wierszem sylabotonicznym, gdzie stała liczba sylab i regularność stóp precyzyjnie wyznacza ramy wiersza (np. Włóczędzy), ale też łamał konwencję tam, gdzie nieregularność stanowiła walor semantyczny – dodawała dynamiki i korespondowała z treścią wiersza (np. Kołysanka dla Kleopatry). W niektórych utworach posługiwał się wręcz wierszem wolnym (Zbigniewowi Herbertowi, Tren spadkobierców). W wielu utworach przyjęta konwencja miała za dodatkowe zadanie osadzić wiersz w "cudzej" stylistyce poetyckiej, co najczęściej wiązało się także z wydobyciem najistotniejszych motywów tematycznych i stanowiło rodzaj gry poetyckiej, pastiszu a niekiedy hołdu poecie. W takiej roli zastosował Kaczmarski m.in. strofę mickiewiczowską, modernistyczną stylistykę Brunona Jasieńskiego, czy charakterystyczną frazę Norwida bądź Herberta.

W swojej poezji wykorzystywał środki stylistyczne, takie jak instrumentacje głoskowe ("I bluźnią bliźni, żem ich zbrudził"), personifikacje, metonimie ("Polskę zwinął w rulon"), wyzyskiwał podobne brzmienie i dwuznaczność słów, przeciwieństwa. Tworzył też neologizmy ("Sodomora", "lalkolep") i wykorzystywał barbaryzmy.

Poezję Kaczmarskiego cechuje wielowarstwowa metaforyka. Obok metafor językowych, utartych w obyczaju językowym zwrotów, występują skomplikowane metafory poetyckie. Posługiwał się środkami uwydatniającymi motywacje i zależności językowe np. gry słów, powtórzenia, antymetabole, ("gryzące pochwały-pochwalne gryzmoły"), paronomazje, figury etymologiczne, homonimy, przekształcenia frazeologiczne i brzmieniowe ("szatan ponoć ma dwa końce"). Pojawiały się również w jego twórczości metafory-alegorie i symbole rozciągnięte na cały tekst literacki.

Zauważyć można także rodzaje metafor, wywodzących się z językoznawstwa kognitywnego. Pojawiały się metafory pojęciowe (czas to ruch: "czas zostaje w tyle"), orientacyjne (góra – dobro, dół – zło), ontologiczne (umysł jako przedmiot: "umysł mam twardy jak łokcie").

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Gitara Jacka Kaczmarskiego

Kompozycje[edytuj | edytuj kod]

Przewaga ballad o klasycznych rozwiązaniach harmonicznych i rytmicznych.

Kompozycje utrzymują się w klasycznym nurcie. Kaczmarski, za przykładem wcześniejszych śpiewających poetów, czerpał z tradycyjnych wzorów z dala omijając współczesne kierunki muzyczne, chyba że służyło to określonemu celowi poetyckiemu.

"Staram się być wierny jednej zasadzie: komponując muzykę opieram się na wzorcach klasycznych. Nie stosuję standardów jazzowych, bluesowych, rockowych czy popowych. Chyba że ma to czemuś służyć. Ale to zdarza się rzadko"[13].

W początkowej fazie twórczości słychać było ewidentną fascynację muzyką Włodzimierza Wysockiego wyrażającą się w charakterystycznych "rwanych" akordach (Nie lubię, Manewry) czy zmianach szybkiego tempa (cykl Obław). Później nastąpił rozwój jego stylistyki. Forma utworu zawsze odgrywała rolę służebną wobec tekstu, niejako go ilustrując. Jako przykłady mogą tu posłużyć utwory takie jak Somosierra lub cykl Obława, których szaleńcze tempa oddają wrażenie pędu – czy to szarży wojska, czy stada wilków, spokojny Poranek i wręcz knajacki refren Kuglarzy. Wszystkie te chwyty są typowymi przykładami retoryki muzycznej, gdzie muzyka ma służyć lepszemu przyswojeniu przez słuchacza tekstu utworu.

Na wspólnych programach Tria odcisnęła się indywidualność twórcza wszystkich trzech kompozytorów: Przemysław Gintrowski wniósł specyficzny styl kompozycji, o bardzo nośnej melodyce i prostej harmonii, szczególnie pasujący do wykonywanych przez niego wierszy Zbigniewa Herberta, natomiast kompozycje Zbigniewa Łapińskiego charakteryzowało skomplikowanie formalne oraz harmoniczne i bogactwo aranżacji fortepianowych.

Kaczmarski w celu ilustracyjnym często nawiązywał do różnych stylów muzycznych. W jego twórczości solowej oraz w utworach Tria można usłyszeć motywy narodowe:

  • rosyjskie (Encore, jeszcze raz..., Czastuszki o pierestrojce)
  • ukraińskie (fragment (przytoczony zresztą "ze słuchu" i błędnie zacytowany) ukraińskiej piosenki ludowej w Romansie historiozoficzno-erotycznym o princessie Doni i parobku Ditku ze wstawką etnograficzną)
  • stricte polskie (polonez Z pasa słuckiego pożytek, warszawski tzw. folk miejski – estetyka piosenki ulicznej: Karnawał w Victorii)
  • hiszpańskie (flamenco Sąd nad Goyą, Zakopywanie głowy, tango Między nami)
  • francuskie (walc paryski Pożegnanie Okudżawy, gawot Artyści, oraz melodia karmanioli w Karmanioli)
  • amerykańskie (blues Przy ołtarzu baru, zydeco Źródło wszelkiego zła, Postmodernizm)
  • japońskie (sposób akompaniamentu w Japońskiej rycinie);

Jednym z rzadkich w twórczości Kaczmarskiego przykładów wykorzystania standardów gatunkowych do ilustracji utworu jest muzyka do Przyśpiewki bylejakiej o europejskości Polaka (konwencja rapowa) i stylizowany na rockową balladę Dylan.

Spotkać można też dosłowne cytaty np.:

Instrumentarium[edytuj | edytuj kod]

W utworach Kaczmarskiego dominowało ograniczone instrumentarium, obejmujące żywe, klasyczne brzmienia instrumentów – gitar oraz fortepianu.

W aranżacjach piosenek Kaczmarskiego usłyszeć można:

  • gitarę klasyczną solo – we wszystkich samodzielnych programach Kaczmarskiego
  • dwie gitary klasyczne – w niektórych aranżacjach piosenek wykonywanych przez Kaczmarskiego i Gintrowskiego, a także w piosenkach granych wspólnie z Jackiem Majewskim
  • gitarę klasyczną i fortepian – w programach tworzonych ze Zbigniewem Łapińskim
  • dwie gitary klasyczne, fortepian – w programach tworzonych przez Trio: Kaczmarski, Gintrowski, Łapiński

wyjątkowo, na zasadzie eksperymentu:

  • gitarę klasyczną i akustyczną oraz elektroniczne instrumenty klawiszowe – płyta Litania
  • fortepian, gitarę basową, kwartet smyczkowy i instrumenty dęte – płyta Szukamy stajenki
  • gitary klasyczne, kontrabas, instrumenty dęte, akordeon – płyta Między nami

Technika gry na gitarze[edytuj | edytuj kod]

Jacek Kaczmarski trzymał gitarę odwrotnie niż większość gitarzystów: struny szarpane lub uderzane były palcami lewej ręki, zaś struny na gryfie przyciskały palce dłoni prawej; ułożenie strun pozostawiał jednak niezmienione. Pozwalało mu to łatwiej osiągać niektóre rozwiązania brzmieniowe niż w przypadku gitary trzymanej w sposób klasyczny.

Rzekoma leworęczność Jacka Kaczmarskiego

Dość powszechnie uważa się, że Jacek Kaczmarski był osobą leworęczną. Przeświadczenie takie wynika zapewne z faktu odwrotnego trzymania przez niego gitary, był on jednak praworęczny. Wątpliwości rozwiewa sam poeta w wywiadzie:

– Nie jest trudno zauważyć, że grasz na gitarze lewą ręką, chociaż ułożenie strun jest typowe dla gitarzysty praworęcznego. Jednak autografy rozdajesz ręką prawą. Czy to znaczy, że jesteś oburęczny?
– Jacek Kaczmarski: Rzeczywiście, równomiernie mam rozwinięte obie ręce. Jeśli chodzi o grę na gitarze lewą ręką to wynika ona z mojej niewiedzy, zwykłej ignorancji. Od samego początku grałem odwrotnie nie wiedząc, iż można się tak posługiwać tym instrumentem tylko wystarczy zmienić kolejność strun. Zanim się jednak zorientowałem, umiałem się już całkiem nieźle poruszać na kilku akordach. Potem, dla żartów, nauczyłem się grać prawostronnie kilku funkcji po to, aby podczas koncertów trochę się zabawić: raz grać lewą, a raz prawą ręką. Następnie, gdy już moja twórczość zaczęła się krystalizować dostrzegłem, iż trzymanie na odwrót daje mi pewną przewagę nad praworęcznymi. Przede wszystkim inaczej brzmią akordy oraz pochody basowe, które w razie potrzeby imitują gitarę basową, tym bardziej, że gram je palcami: wskazującym i środkowym.[14]

Proza[edytuj | edytuj kod]

Proza Jacka Kaczmarskiego to powieści obyczajowe, z wyraźnym wątkiem autobiograficznym, a niekiedy elementami political fiction. Pierwsza powieść Autoportret z kanalią jest przewrotnym rozliczeniem z mitem barda Solidarności. W powieści autor nie tylko nie oszczędza siebie samego, ale również środowiska solidarnościowego i polskiej emigracji, co przyczyniło się do utrwalenia jego obrazu jako twórcy niepokornego, dla którego nie istnieją tematy tabu.

W kolejnej powieści Plaża dla psów, autor ukazuje codzienne życie na końcu świata – w Australii. Oczyma głównego bohatera spogląda na tych, którzy na nowym kontynencie próbują sobie poukładać życie. Autor polemizuje z postawioną przez jednego z bohaterów powieści tezą, że tak naprawdę "potrzebne jest do szczęścia czyste niebo, zdrowe jedzenie i kochająca kobieta", komentując to następująco: Więc tak się wydaje większości ludzi, którzy się tam osiedlają i ta powieść jest między innymi o tym właśnie, że niestety nie. Każdy przyjeżdżający z zewnątrz (w tej książce jest wielu emigrantów z różnych stron świata) szuka właśnie tej prostej recepty na szczęście. A tymczasem przywozi ze sobą swoją własną klaustrofobię, swoją przeszłość, z którą się nie pogodził, swoje indywidualne słabości, lęki i tym zatruwa życie sobie i najbliższym, doprowadzając do tragedii[15].

Kaczmarski napisał również książkę o pracy w Radiu Wolna Europa (Napój Ananków), która posiada element fantastyki. Opowiada ona o narodzie Ananków, o ich historii i mitologicznej wizji stworzenia świata. Akcja powieści natomiast dzieje się w Monachium. Ciekawostką w tej powieści jest to, że główny bohater jest orientacji homoseksualnej.

Kolejną satyrą społeczno-polityczną z zawartym wątkiem autobiografii było – O aniołach innym razem. Powieść różni się od reszty tym, że nie operuje głównie obrazem ale słowem. Opowiada o różnych typach ludzi których drogi skrzyżowały się w klinice odwykowej. Ponowne spotkanie miało miejsce w Polsce po transformacji, gdzie byli witani jak bohaterowie (bo byli emigrantami). W ojczyźnie prowadzą działalność polityczną, charytatywną i gospodarczą, jednak szybko zostają "zmieszani z błotem". Padło wtedy stwierdzenie: "Polityk to gnój! Ale w naszym kraju, bądź co bądź rolniczym, zdaje się że potrzeba dużo tego gnoju, żeby coś wyrosło." Bohaterowie pod koniec powieści wyjeżdżają z kraju, by zapomnieć o problemach i cieszyć się wolnością na jachcie, wtedy na pytanie bohaterki ("Czy wrócicie do ojczyzny?") autor odpowiada sam sobie: "Panie Jacku, pan sam powinien wiedzieć najlepiej, że po tylu latach nie wraca się do ojczyzny, tylko przyjeżdża."

Wraz ze swoją córką – Patrycją Volny, stworzył opowieść dla dzieci Życie do góry nogami, traktującą o codzienności australijskiej widzianej oczami dziecka wychowanego w Europie.

Programy[edytuj | edytuj kod]

Program w sensie, w jakim używał tego pojęcia Jacek Kaczmarski, to cykl piosenek pomyślanych i zaplanowanych jako zamknięta całość, którego sens wykracza poza prostą sumę treści poszczególnych utworów. Zawsze jednak część utworów funkcjonowała w świadomości słuchaczy w oderwaniu od całości (Kochanowski, Niech..., Warchoł itp.). Były i takie utwory, które w programie należały do kluczowych, ale funkcjonowały wyłącznie w jego kontekście (Epitafium dla Sowizdrzała, Rokosz, Powrót z Syberii, Dęby itp.).

Tym, co spinało program w jedność była myśl przewodnia – mniej lub bardziej bezpośrednio przedstawiona:

  • Sarmatia – nawiązywała do Polski szlacheckiej i wywodzących się z tego okresu współczesnych przywar narodowych
  • Muzeum – opisywał kilkanaście obrazów polskiego malarstwa historycznego z ostatnich 200 lat historii (wyjątek stanowią Osły i ludzie)
  • Pochwała łotrostwa jest pierwszym przykładem programu nie posiadającego jednoznacznego tematu.

Sam autor nie popierał idei podnoszenia do rangi programów cyklów piosenek, które z tych czy innych względów znalazły się na kasetach, ale w założeniu programami nie były. Uznawał za programy wyłącznie te cykle, które były przez niego pomyślane jako zamknięte całości, a więc: Mury, Raj, Muzeum, Mój zodiak, Notatnik australijski, Skruchy i erotyki dla Ewy, Wojna postu z karnawałem, Sarmatia, Szukamy stajenki, Pochwała łotrostwa, Między nami, Dwie skały, Mimochodem. Z drugiej strony – samo wydanie danego zbioru piosenek było wydarzeniem artystycznym, a co za tym idzie – funkcjonowały one w świadomości słuchaczy jako całość.

Najbardziej znane utwory[edytuj | edytuj kod]

W dorobku Jacka Kaczmarskiego znajduje się kilka "epitafiów" poświęconych twórcom. Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego zajmuje miejsce szczególne, zarówno ze względu na wpływ, jaki Wysocki wywarł na twórczość Kaczmarskiego, jak i ze względu na kunsztowną formę i uniwersalizm poruszanych tematów, dla których postać bohatera epitafium jest jedynie pretekstem.
Pieśń – symbol. Inspirowana piosenką Lluísa Llacha, L'Estaca (Pal), do której melodii Jacek Kaczmarski napisał wiersz Mury. Piosenka stała się hymnem Solidarności i symbolem walki z reżimem, roli poety ("śpiewał, że czas by runął mur... oni śpiewali wraz z nim") mimo gorzkiej, paradoksalnej wymowy ostatniej zwrotki, powszechnie pomijanej przez odbiorców ("A mury rosną, łańcuch kołysze się u nóg"). Piosenka opowiada o niezrozumieniu artysty (Llacha) przez ludzi - paradoksalnie tak właśnie się stało z tą piosenką, gdyż często uważa się ją błędnie za antyreżimowy protest-song.

Droga twórcza[edytuj | edytuj kod]

Etapy twórczości[edytuj | edytuj kod]

Mistrzowie[edytuj | edytuj kod]

Po spotkaniu z Wysockim w 1974 roku zrozumiałem, że piosenka nie jest jedynie umiejętnością napisania tekstu i skomponowania muzyki. Może być sposobem wyrażania najgłębszych, najbardziej podstawowych treści. [...] Myślę, że wszystko, co pisałem w latach 1974-78, było pod wpływem Wysockiego, zarówno w materii poetyckiej, jak i w sposobie wykonania[16].

Fascynacja Wysockim wyrażała się w tłumaczeniach jego piosenek, parafrazach i nawiązaniach, a także naśladowaniem ekspresji wokalnej i swoistym ukształtowaniem światopoglądu artystycznego.

Piosenki napisane według Wysockiego:

  • Ze sceny (1977, według Песня певца у микрофона)
  • Nie lubię (1976, według Я не люблю)
  • Obława, Obława II (1974 i 1983, według Охота на волков, Охота с вертолетов)
  • Czołg (1987, zainspirowany pomysłem Wysockiego odnotowanym w jego dzienniku)
  • Linoskoczek (1982, inspirowany pieśnią Канатоходец, dedykowany Wysockiemu)
  • Koń wyścigowy (1987, według Бег иноходца)
  • Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego. Dwa wolniejsze fragmenty są wariacją na temat piosenki tegoż - Баньку по-белому, przy zachowaniu oryginalnej melodii.

Tłumaczenia z Wysockiego:

  • Cios w cios (1974)
  • Pada ciemność (1974)
  • Wydarzenie w knajpie (1976)
  • Siedzimy tu przez nieporozumienie (1973)
  • Cud (1977)
  • Piosenka o radości życia (1977)
  • Góry (1974)
  • Statki (1974)

Wysockiemu poświęcił też Jacek Kaczmarski jeden ze swoich najsłynniejszych utworów – Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego.

Jacek Kaczmarski był zafascynowany dokonaniami muzycznymi Boba Dylana z wczesnego okresu jego twórczości. Dokonywał tłumaczeń jego utworów, niektóre z nich doczekały się nagrania. Występ Boba Dylana zamykający koncert na rzecz ludzi głodujących w Etiopii, podczas którego artysta wystąpił pod wyraźnym wpływem środków psychoaktywnych, skłonił Kaczmarskiego do napisania utworu znanego jako "Bob Dylan" bądź "Epitafium dla Boba Dylana".

Tłumaczenia z Dylana:

  • Ja nim nie będę (1974)
  • Ciężki deszcz (1972)

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Literackie[edytuj | edytuj kod]

Jacek Kaczmarski obficie korzystał ze skarbnicy literatury polskiej i światowej, czerpiąc z niej inspirację, traktując jako podstawę do gry z czytelnikiem, a czasem przenosząc na grunt polski twórczość innych poetów w tłumaczeniach i parafrazach. Nawiązywał do stylistyki innych poetów, do motywów funkcjonujących w dziełach literatury. Inkrustował swoje teksty cytatami z dzieł literackich (np. O wojnie galijskiej Juliusza Cezara[17]), dokumentów historycznych, czy tekstów kultury – np. kolęd[18].

Malarskie[edytuj | edytuj kod]

Wiersz Data Obraz Autor Data Technika Lokalizacja
Alegoria malarstwa 2003 Alegoria malarstwa (a. W pracowni artysty, Sztuka Malarska) Johannes Vermeer van Delft 1662-1665 olej na płótnie Austria, Wiedeń, KHM
Ambasadorowie 1987 Ambasadorowie Hans Holbein 1533 olej na płótnie Wielka Brytania, Londyn, National Gallery
Arka Noego 2003 Arrasy Wawelskie:
Rozmowa Noego z Bogiem, Budowa arki Noego, Wejście zwierząt do arki, Zesłanie potopu
warsztaty Willema i Jana de Kempeneera, Jana van Tieghema i Nicolasa Leyniersa 1550-1560 arras Polska, Kraków, Wawel
Astrolog 2003 Doktor Faust Rembrandt Harmenszoon van Rijn 1651 akwatinta, sucha igła Holandia, Amsterdam, Rijksmuseum
Autoportret Witkacego 1980 Autoportret Stanisław Ignacy Witkiewicz 1939 pastele Polska, Katowice, Muzeum Sląskie
Bar Folies – Bergére 1978 Bar w Folies-Bergère Édouard Manet 1882 olej na płótnie Wielka Brytania, Londyn, Courtauld Gallery
Birkenau 1981 Birkenau Jerzy Krawczyk 1961 olej na płótnie Polska, Warszawa, MN
Czerwony autobus 1981 Autobus (Czerwony autobus) Bronisław Wojciech Linke 1959-1961 olej na płótnie Polska, Warszawa, MN
Czytająca list 1992 Dziewczyna czytająca list Johannes Vermeer van Delft 1657-1659 olej na płótnie Niemcy, Drezno, Gemäldegalerie Alte Meister
Dali 1978 Uporczywość pamięci, Miękka konstrukcja z gotowaną fasolką - przeczucie wojny domowej, Widmo seksapilu, Geopolityczne dziecko obserwujące narodziny Nowego Człowieka Salvador Dalí 1931-1943 olej na płótnie
Dawid 1979 Dawid Michał Anioł 1504 rzeźba w marmurze Włochy, Florencja, Galleria dell'Accademia
Encore, jeszcze raz 1977 Encore, jeszcze, encore! Paweł Fiedotow 1851-1852 olej na płótnie Rosja, Moskwa, Galeria Trietiakowska
Epitafium dla księdza Jerzego 1985 Janusz Kaczmarski
Kanapka z człowiekiem 1977 Kanibalizm (Kanapka z człowiekiem) Bronisław Wojciech Linke 1951 olej na płótnie Polska, Warszawa, MN
Karzeł 1982 Portret błazna Diego de Acedo, zw. El. Primo Diego Velázquez olej na płótnie Hiszpania, Madryt, Muzeum Prado
Kobieta trzymająca wagę (Vermeer), ok. 1664 2003 Ważąca perły (Kobieta z wagą) Johannes Vermeer van Delft 1664 olej na płótnie USA, Waszyngton, National Gallery of Art
Kredka Kramsztyka 1993 Rodzina w getcie Roman Kramsztyk 1942 rysunek
Krzyk 1978 Krzyk Edvard Munch 1893 Olej, tempera i pastel na kartonie Norwegia, Oslo, Galeria Narodowa
Książę 1979 Książę Paul Klee
Lekcja anatomii doktora Tulpa 1992 Lekcja anatomii doktora Tulpa Rembrandt Harmenszoon van Rijn 1632 olej na płótnie Holandia, Haga, Mauritshuis
List miłosny (Vermeer) 2003 Kobieta w błękitnej sukni Johannes Vermeer van Delft 1662-1665 olej na płótnie Holandia, Amsterdam, Rijksmuseum
Mistrz Hieronimus van Aeken z Hertogenbosch zwany Boschem 1977 Ogród ziemskich rozkoszy Hieronim Bosch 1480-1490 olej na desce, tryptyk Hiszpania, Madryt, Prado
Młody Bachus 1978 Bachus Michelangelo Merisi da Caravaggio 1596 olej na płótnie Włochy, Florencja, Uffizi
Nokturn z niespodzianką (Picasso) 2003 Satyr i śpiąca kobieta Pablo Picasso Wielka Brytania, Londyn, Tate
Okładający się kijami 2000 Walka na kije Francisco Goya 1821-1823 fresk Hiszpania, Madryt, Muzeum Prado
Osły i ludzie 1980 Kaprysy: 42. Ty, który nie możesz; 38. Bravissimo Francisco Goya 1797-1798 Akwatinta
Pejzaż z szubienicą 1978 Pejzaż z szubienicą Pieter Bruegel 1568 Olej na drewnie
Ambasadorowie (Hans Holbein)
Patrzą przed siebie śmiało, pewni swoich racji,
Wszak dyplomacja włada wszystkim dziś – co żyje,
A oni – kwiat szesnastowiecznej dyplomacji!

Ambasadorowie
Pejzaż z upadkiem Ikara (Pieter Bruegel (starszy))
Porażone nieba skalą
Morze cierpnie gęsią skórką...
Z migotliwą znika falą
Z kroplą wosku martwe piórko.

Upadek Ikara
Rejtan (Jan Matejko)
Koszulę z piersi zdarł, zupełnie jak w teatrze,
Polacy – czuły naród – dali nabrać się:
Niektórzy w krzyk, że już nie mogą na to patrzeć,
Inni zdobyli się na litościwą łzę.

Rejtan, czyli raport ambasadora
Wigilia na Syberii (Jacek Malczewski)
Talerz podstawiam by nie uronić
Tego czym życie się słodzi
Inny w talerzu pustym twarz schronił
Bóg się nam jutro urodzi.

Wigilia na Syberii
Rycerz, śmierć i diabeł (Albrecht Dürer)
Tak zbrojni w moce, na które nie ma lekarstwa
Będziemy nadal stawiać i zwalać mocarstwa.

Siedem grzechów głównych
Wiosna roku 1905 (Stanisław Masłowski)
Pusta ulica pachnie deszczem
W drzewach jasny puszy się liść
W mokrym powietrzu ciągle jeszcze
Krąży kozacki gwizd!

Wiosna 1905
Grający w karty (Michelangelo Merisi da Caravaggio)
Jeśli siadasz przy tym stole zważ,
że światło nie najlepsze
A partnerzy w każdym razie przypadkowi.
[...]
Swoje zapasowe asy trzymaj długo blisko nerek
Póki nie zostanie ci już nic innego.

Szulerzy
Lekcja anatomii doktora Tulpa (Rembrandt)
Leży przed wami – wydany na nasz wzrok
Trupia zagadka, nieruchomy bramin
I patrzy jaszczurzymi powiekami
Na siedem zdumień na widok jego zwłok,
Na nasze ruchy, na chciwy gest i krok,
Karki w koronkach, kaftany z wyłogami.

Lekcja anatomii doktora Tulpa
Ślepcy (Pieter Bruegel (starszy))
Potykam się, więc ręce w przód, do góry twarz, w dół lecę!
O, ciemny boże mego życia, miej mnie w swej opiece!
Nie puścić kija! Paść na wznak! Plecami na kamienie!
To tylko rów, przydrożny rów, już po przerażeniu....

Przypowieść o ślepcach
Walka karnawału z postem (Pieter Bruegel (starszy))
Dosiadł stulitrowej beczki kapral kawalarzy
Kałdun – tarczą, hełmem – rechot na rozlanej twarzy.
Zatknął na swej kopii upieczony łeb prosięcia,
Będzie żarcie, będzie picie, będzie łup do wzięcia

Wojna postu z karnawałem
Bar w Folies-Bergère (Édouard Manet)
Na co patrzysz madonno bufetu
Znad ołtarza kielichów i flach
Czy oślepia cię światło kinkietów
Czy przenika ten sam co mnie strach

Bar w Folies-Bergère

Filmowe[edytuj | edytuj kod]

W twórczości Kaczmarskiego znalazło się również miejsce na odwołania do filmów. "Rublow", "Stalker" i "Ofiara" odwołują się do dzieł Andrieja Tarkowskiego. "Kuglarze" to utwór inspirowany filmem "Wieczór kuglarzy" w reżyserii Ingmara Bergmana. Piosenka "Reportaż" jest z kolei inspirowana opowiadaniem filmowca, Jacka Petryckiego, na temat wojny w Bośni. Również utwór "Casanova-Fellini (scena niemiecka)" nawiązuje do filmu Casanova Federico Felliniego z 1976r.

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

  • 1979 – Mury
  • 1980 – Raj
  • 1981 – Muzeum
  • 1981 – Krzyk
  • 1982 – Strącanie aniołów – płyta wydana na emigracji (Szwecja)
  • 1982 – Carmagnole – płyta wydana na emigracji (Niemcy)
  • 1983 – Chicago – Live – płyta wydana na emigracji (USA)
  • 1986 – Litania – płyta wydana na emigracji (Australia)
  • 1987 – Kosmopolak – program stworzony w Monachium
  • 1989 – Dzieci Hioba – program stworzony w Monachium
  • 1990 – Głupi Jasio – program stworzony w Monachium
  • 1990 – Live '90 – pierwsza trasa koncertowa Jacka Kaczmarskiego po powrocie do Polski
  • 1991 – Mury w Muzeum Raju – program zawierający utwory z programów Mury, Raj i Muzeum
  • 1992 – Bankiet – nietypowy repertuarowo program Jacka Kaczmarskiego
  • 1992 – Wojna postu z karnawałem
  • 1993 – Sarmatia
  • 1993 – Szukamy stajenki – program złożony z kolęd i pastorałek
  • 1995 – Pochwała łotrostwa
  • 1997 – Między nami
  • 1997 – Koncert '97 – dwie płyty koncertowe
  • 1999 – Dwie Skały
  • 2000 – Dwadzieścia (5) lat później – płyta powstała na 20-lecie "Solidarności" i 25-lecie działalności publicznej Jacka Kaczmarskiego
  • 2001 – Mimochodem
  • 2003 – Złota kolekcja: Źródło – kompilacja
  • 2003 – Złota kolekcja: Pokolenie – kompilacja
  • 2004 – Syn marnotrawny – zestaw 22 płyt w wersji cyfrowej
  • 2005 – Świadectwo
  • 2006 – Suplement – zestaw siedmiu płyt z piosenkami Jacka Kaczmarskiego nie wydanymi dotychczas oraz wierszami (recytowanymi przez Andrzeja Seweryna)
  • 2007 – Mała Arka Noego – zestaw ośmiu płyt zawierających dwa nie wydane wcześniej programy oraz "Kwadranse Jacka Kaczmarskiego" z Radia Wolna Europa
  • 2007, 22 marca – Arka Noego – zestaw 37 płyt (Syn marnotrawny, Suplement i Mała Arka Noego)
  • 2008 – Trasa Koncertowa '97 cz. I i II – wznowienie płyt "Koncert '97" (z uporządkowaną kolejnością utworów)
  • 2008 – Scena to dziwna – zestaw pięciu płyt DVD z materiałami wideo (głównie koncertami) z lat 1980-2001

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Poezja[edytuj | edytuj kod]

  • Wiersze i Piosenki, Paryż 1983
  • Mój zodiak, 1985
  • 30 wierszy i piosenek, 1987
  • Rozbite oddziały, 1988
  • A śpiewak także był sam – z przedmową Stanisława Stabro, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998
  • Biblioteka bardów – Jacek Kaczmarski, Twój Styl, Warszawa 2000
  • Ale źródło wciąż bije... – z przedmową Krzysztofa Gajdy, Wydawnictwo Marabut, Warszawa 2002
  • Tunel, Tower Press, Gdańsk 2004
  • Antologia poezji, Wydawnictwo Demart 2012

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • Autoportret z kanalią, 1994
  • Plaża dla psów, 1998
  • O aniołach innym razem, 1999
  • Życie do góry nogami, 1996
  • Napój Ananków, 2001

Śpiewniki[edytuj | edytuj kod]

  • Utwory Jacka Kaczmarskiego, wyd. "Alba", Opole 1990
  • Mury, 1990
  • Raj, 1990
  • Muzeum, 1990
  • Kosmopolak, 1990
  • Dzieci Hioba, 1990
  • Głupi Jasio, 1990
  • Bankiet, 1990
  • Wojna postu z karnawałem, 1997
  • Sarmatia, 1995
  • Szukamy stajenki, 1995
  • Pochwała łotrostwa, 1996
  • Encore, jeszcze raz encore – piosenki z lat 74-95, część I, 1998
  • Pejzaż z szubienicą – piosenki z lat 74-95, część II, 1998
  • Wiosna – piosenki z lat 74-95, część III, 1998
  • Dwie skały, 2000

Wydawnictwa podziemne[edytuj | edytuj kod]

Po roku 1981, kiedy płytę z programem Krzyk cenzura, zamiast do dystrybucji, skierowała na przemiał, szczególnie zaś po rozpoczęciu przez Jacka Kaczmarskiego działalności w Radiu Wolna Europa – oficjalnie w Polsce nie można było wydawać jego twórczości. Nie znaczy to, że nie była ona znana. Popularność piosenek Kaczmarskiego rosła w dużej mierze dzięki wydawnictwom podziemnym. O sile oddziaływania wydawnictw podziemnych można było się przekonać w 1990 roku, kiedy to na pierwsze "poemigracyjne" koncerty Kaczmarskiego przychodziły tysiące słuchaczy.

  • Muzeum, Warszawa 1981
  • Raj, Warszawa 1981
  • Zbroja, Kraków 1982
  • Zbroja, Poznań 1982
  • Zbroja, "Wytrwałość", Warszawa 1982
  • Zbroja, Wydaw. Ruchu Oporu NZS, Kraków 1982
  • Zbroja [teksty piosenek], Przedr. z: Warszawa: "Wytrwałość", 1982
  • Kaczmarski Jacek, "Bez Debitu", Warszawa 1983
  • Zbroja utwory napisane na emigracji, "Słowo Podziemne", Warszawa 1983
  • Śpiewnik polski, "Aspekt", Wrocław 1984
  • Wiersze i piosenki, "Cel", 1984
  • Utwory zebrane, "Pokolenie", Warszawa 1984, 1985
  • Horoskop, Wrocław 1985
  • Wiersze i piosenki, 1985
  • Wiersze i piosenki, "Bez Cięć", Kraków 1986
  • Wiersze i piosenki, "Bez Cięć", Kraków 1986
  • Wiersze i piosenki, "Bez Cięć", Kraków 1986
  • Wiersze i piosenki, "Kierunki", 1986
  • Mój zodiak, Warszawa 1987
  • Przejście Polaków przez Morze Czerwone, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1987
  • Bajka o Polsce wiersze i piosenki, "to", Toruń, 1988
  • Kosmopolak [wywiad z piosenkarzem, akordy na gitarę], "Nowa fala", Gdańsk 1988
  • Perestoika, Warszawa 1988
  • Rozbite oddziały wiersze i piosenki 1985-1988, Kraków 1988
  • Krzyk piosenki Jacka Kaczmarskiego, Oficyna "Solidarność", Szczecin 1989
  • Pięć sonetów o umieraniu komunizmu [piosenki z lat 1988-89], Oficyna Wydawnicza 63, Warszawa 1989
  • Śpiewnik, Kraków 1989

Powyższa bibliografia wydawnictw podziemnych została sporządzona na podstawie katalogów Biblioteki Narodowej. Niektóre zapisy nie posiadają miejsc wydania lub nazwy wydawnictwa. Wynika to z charakteru publikacji ukazujących się poza oficjalnym obiegiem wydawniczym.

Wywiady z Jackiem Kaczmarskim[edytuj | edytuj kod]

Pamięć o Jacku Kaczmarskim[edytuj | edytuj kod]

Pomimo śmierci Jacek Kaczmarski dalej jest ważnym elementem polskiej kultury. Jego utwory interpretowane są na nowo nie tylko w kręgach piosenki poetyckiej, ale również w nurcie komercyjnym. Organizowane są festiwale poświęcone jego twórczości. Powstają również wydawnictwa opisującego jego życie i działalność artystyczną.

Wydawnictwa książkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Gajda: To moja droga Biografia Jacka Kaczmarskiego. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8761-2.
  • Krzysztof Gajda, Michał Traczyk: Zostały jeszcze pieśni... Jacek Kaczmarski wobec tradycji. MG Wydawnictwo, 2010. ISBN 978-83-61297-92-5.
  • Piotr Wiroński: Wbrew, pomimo i dlatego: analiza twórczości Jacka Kaczmarskiego. Akademicka Kraków, 2011. ISBN 978-83-7638-131-2.
  • Diana Wasilewska, Iwona Grabska: Lekcja historii Jacka Kaczmarskiego. Demart Wydawnictwo, 2012. ISBN 978-83-7427-636-8.
  • Krzysztof Gajda: Jacek Kaczmarski w świecie tekstów. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2013. ISBN 978-83-7177-952-7.

Wydawnictwa muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Zloty, festiwale i wydarzenia cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Metamorfozy Sentymentalne: Lubelski Festiwal Piosenki Autorskiej i Poetyckiej im. Jacka Kaczmarskiego, Lublin (drugi weekend marca)
  • Źródło wciąż bije: Festiwal Piosenek Jacka Kaczmarskiego, Bydgoszcz (drugi weekend czerwca)
  • Nadzieja: Festiwalu Piosenki Poetyckiej im. Jacka Kaczmarskiego, Kołobrzeg
  • Czaty Zamkowe, Zamek Bolków
  • kaczmarski underground[19], Kraków, Marszowice k. Gdowa (przełom sierpnia i września)
  • Wrocławski Salon Jacka Kaczmarskiego, Wrocław (wydarzenie cykliczne)
  • Koncerty Pamięci Jacka Kaczmarskiego, Toruń (przełom Marca- Kwietnia) - organizator Studencki Krąg Instruktorski Uniwersytetu Mikołaja Kopernika im. Tonego Halika

Poza wymienionymi wydarzeniami w wielu miastach Polski organizowane są pojedyncze koncerty poświęcone twórczości Jacka Kaczmarskiego. Szczególnie często odbywają się one w Śródmiejskim Ośrodku Kultury w Krakowie.

Zespoły i wykonawcy[edytuj | edytuj kod]

  • Trio Łódzko-Chojnowskie
  • Mateusz Nagórski
  • Triada Poetica
  • Kwartet ProForma
  • Michał Wilgocki & Judyta Gąsior - Piosenka Poetycka
  • Adam Mortas z zespołem ENCORE
  • Radosław Książek & Konrad Bieńko
  • Patrycja Polek & Adam Leszkiewicz
  • Adam Łapacz
  • Eliza Banasik
  • Jakub Kwaśniewski
  • Justyna Panfilewicz

Filmy[edytuj | edytuj kod]

W roku 2012 z inicjatywy Jakuba Mędrzyckiego powstał film dokumentalny "Jacek" opowiadający o życiu Jacka Kaczmarskiego słowami osób, które go znały. W filmie wystąpili m.in. Barbara Kryda, Przemysław Gintrowski, Piotr Gierak, Daniel Olbrychski, Seweryn Blumsztajn czy Jarosław Lindenberg.

Uwagi

  1. W rozmowie ze studentami poznańskiej polonistyki sam Kaczmarski podkreślił, że o swoich "zasługach w SZSP" dowiedział się w chwili odbierania orderu. Wcześniej nie miał pojęcia, że dostaje to odznaczenie za działalność w SZSP w którym zresztą nigdy nie był. Uznał też, że była to celowa manipulacja, gdyż wcześniej informowano go, że zostanie odznaczony "za swoja osiągnięcia i zasługi" (s.311 "To moja droga" K. Gajda )

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Świadectwo Kaczmarskiego z liceum.
  2. Żona postawiła mu warunek: albo wódka, albo ja
  3. 3,0 3,1 Życiorys Jacka Kaczmarskiego.
  4. Gajda 2009 ↓, s. 331.
  5. 5,0 5,1 5,2 Sebastian Łupak: Jacek Kaczmarski nie żyje. gazeta.pl, 12 kwietnia 2004.
  6. Kaczmarski znów w Innsbrucku
  7. Kaczmarski nadal na leczeniu
  8. Łańcuch serc dla Kaczmarskiego
  9. Jacek Kaczmarski: 10 rocznica śmierci. interia.pl, 10 kwietnia 2014. [dostęp 2014-02-20].
  10. Strona Fundacji im. Jacka Kaczmarskiego
  11. M.P. 2006 nr 80 poz. 807
  12. M.P. 2000 nr 17 poz. 369
  13. Grażyna Preder, Pożegnanie barda, Koszalin 2005, s. 120
  14. "Świat gitary klasycznej i akustycznej" nr 4 (4) sierpień/wrzesień 1997, str. 56, rozmowa Tomasza Konfederaka z Jackiem Kaczmarskim
  15. audycja "Sekrety – konkrety", wrzesień 1999, program III PR
  16. W. Maszenda, Chcę konfrontacji [rozmowa z J. Kaczmarskim], Tygodnik Solidarność nr 18 (85)
  17. Lekcja historii klasycznej.
  18. Wigilia na Syberii.
  19. kaczmarski underground. [dostęp 2014-05-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof Gajda: To moja droga. Biografia Jacka Kaczmarskiego. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009, s. 368. ISBN 978-83-245-8761-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]