Jad kiełbasiany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Model przestrzenny cząsteczki toksyny botulinowej

Jad kiełbasiany, inaczej toksyna botulinowa, botulinotoksyna, botulina, w skrócie BTX (z łac. botuluskiełbasa) – białkowa, należąca do neurotoksyn, egzotoksyna[1][2] wytwarzana przez bezwzględnie beztlenowe bakterie – laseczki o nazwie gatunkowej Clostridium botulinum, a także przez nielicznych innych przedstawicieli rodzaju Clostridium.

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Rozróżnia się kilka rodzajów tej toksyny, które są oznaczane kolejnymi literami alfabetu od A do G. Największe znaczenie dla zdrowia człowieka mają typy: A, B i E, a w weterynarii C i D.

Do wytwarzania tej toksyny dochodzi głównie w glebie, osadzie dna morskiego i niewłaściwie wytwarzanych i przechowywanych konserwach mięsnych, rybnych i jarzynowych. Spożycie zakażonej żywności prowadzi do zatruć jadem kiełbasianym. Botulina jest jedną z najsilniejszych znanych toksyn. Dawka śmiertelna dla człowieka oceniana jest na ok.:

Botulina wrażliwa jest na wysoką temperaturę i zasolenie. Zbudowana jest z dwóch łańcuchów polipeptydowych: lekkiego, o masie cząsteczkowej ok. 50 kDa oraz ciężkiego, o masie cząsteczkowej ok. 100 kDa, połączonych mostkiem dwusiarczkowym.

Działanie biologiczne[edytuj | edytuj kod]

Schemat punktów uchwytu toksyn botulinowej (typy A-G) i tężcowej

Toksyczne działanie toksyny botulinowej polega na trwałym połączeniu z płytką nerwowo-mięśniową i porażeniu skurczu mięśnia. Dokonuje tego przez fragmentację białka SNAP-25 niezbędnego do wydzielania acetylocholiny z zakończeń presynaptycznych. Do powrotu przekazywania impulsów dochodzi stopniowo wraz z tworzeniem się nowych zakończeń nerwowo-mięśniowych.

Leczenie zatruć toksyną botulinową[4][edytuj | edytuj kod]

Natychmiast po postawieniu rozpoznania zatrucia jadem kiełbasianym należy zastosować leczenie. Stosuje się metody swoiste i nieswoiste.

Leczenie przyczynowe polega na podaniu wieloważnej, końskiej surowicy antybotulinowej (antytoksyny), zawierającej przeciwciała przeciw toksynie typów: A, B i E. Podaje się 50-100 ml antytoksyny w postaci iniekcji domięśniowych (w bezpośrednim zagrożeniu życia dożylnych). W każdym przypadku zatrucia, z wyjątkiem botulizmu niemowląt, należy ją zastosować. Poza tym należy przeprowadzić płukanie żołądka, zastosować środki przeczyszczające i głębokie wlewy doodbytnicze.

W przypadku botulizmu przyrannego może być konieczne leczenie operacyjne, a także zastosowanie antybiotyków[5].

Metody nieswoiste:

  • odpowiednie ułożenie ciała, płasko na plecach z podparciem szyi pod kątem ok. 25%
  • pielęgnacja, rehabilitacja oraz zapobieganie powstawaniu odleżyn
  • nawadnianie i odpowiednia dieta;
  • wentylacja mechaniczna.

Profilaktyka[edytuj | edytuj kod]

Informacje dotyczące odpowiedniej konserwacji żywności oraz edukacja społeczeństwa są jednymi z najskuteczniejszych środków zapobiegawczych.

Gdy zachodzi obawa, że pacjent spożył pożywienie zawierające toksynę botulinową, aby usunąć ją z organizmu i przeciwdziałać wchłaniania się jej do krwiobiegu, należy:

  • wykonać płukanie żołądka (w ciągu kilku-kilkunastu godzin od spożycia);
  • zastosować środki przeczyszczające i wlewy doodbytnicze (nawet do kilku dni od spożycia).

Nie jest natomiast zalecana w takich wypadkach profilaktyka w postaci podawania antytoksyny.

Zastosowanie toksyny botulinowej w medycynie[edytuj | edytuj kod]

Zatrucie toksyną botulinową nazywane jest botulizmem. Bakterie odpowiedzialne za to zatrucie, Clostridium botulinum (dawniej Bacillus botulinum), odkrył i nazwał w 1897 belgijski bakteriolog Emile Pierre van Ermenghen[6]. W 1944 Edward Schantz z amerykańskiego ośrodka badania broni biologicznej w Fort Detrick wyizolował botulinę z ich hodowli. Toksyna botulinowa stosowana w odpowiednich dawkach znalazła zastosowanie terapeutyczne. Edward Schantz wraz z Alanem B. Scottem byli pionierami terapeutycznego zastosowania botuliny używanej od końca lat siedemdziesiątych XX w. najpierw w leczeniu zeza, a później w medycynie estetycznej.

Stosuje się ją przede wszystkim w stanach chorobowych, które charakteryzują się nadmiernym, nieprawidłowym napięciem mięśniowym, np. w:

Oprócz tego znajduje także zastosowanie w medycynie kosmetycznej jako środek przeciwzmarszczkowy, efektywny w niwelowaniu zmarszczek mimicznych. Preparat toksyny botulinowej dostępny w tych zastosowaniach, znany jest pod nazwą Botox[8]. Podaje się go iniekcyjnie, podskórnie w pożądanym miejscu. Efekt utrzymuje się około 6 miesięcy.

Przeciwwskazania do stosowania: ciąża, okres karmienia, dzieci poniżej 12 roku życia. Toksyny botulinowej nie należy także stosować u osób nadwrażliwych na składniki preparatu (głównie białka – albuminy), schorzeniami zapalnymi skóry (zwłaszcza ropnymi – np. z trądzikiem) oraz równolegle z antybiotykami aminoglikozydowymi lub lekami rozkurczowymi[9].

Botulina jako broń biologiczna[edytuj | edytuj kod]

CDC klasyfikuje jad kiełbasiany do grupy A znaczenia, jako broń biologiczna, co oznacza, że jest stosunkowo dogodnym czynnikiem rażącym. Ze względu na działanie (toksyczne) ma charakter broni chemicznej, jednak tradycyjnie zalicza się ją do grupy broni biologicznej.

Nie są znane udokumentowane przypadki udanego użycia tej toksyny podczas wojen, mimo dość poważnego zaawansowania prac badawczych nad zastosowaniem jadu kiełbasianego jako broni biologicznej przez różne armie, m.in. Japończyków w latach 30. XX wieku, Brytyjczyków i Kanadyjczyków podczas II wojny światowej oraz Amerykanów i ZSRR podczas zimnej wojny (ten ostatni prowadził doświadczenia w tajnym laboratorium bakteriologicznym na Wyspie Odrodzenia na Jeziorze Aralskim). Natomiast pod koniec XX wieku japońska sekta terrorystyczna „Najwyższa Prawda” (Aum Shinrikyō) wyhodowała pewną ilość pałeczek jadu kiełbasianego i między rokiem 1990 a 1995 sześciokrotnie usiłowała przeprowadzić atak, rozpylając je w Tokio[10]. Jednak do produkcji toksyny użyli nieodpowiedniego szczepu bakterii, przez co rozpylona trucizna okazała się zbyt słaba[11].

Botulina w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Użycie botuliny jako broni biologicznej zostało przedstawione w klasycznej powieści Alistaira MacLeana Szatański wirus oraz w powieści Głód Grahama Mastertona.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o jadzie kiełbasianym

Przypisy

  1. Z. Ozsoy, A. Gözü, B. Genç. Two-plane injection of botulinum exotoxin A in glabellar frown lines. „Aesthetic Plast Surg”. 28 (2), s. 114-115, 2004. doi:10.1007/s00266-004-2105-y. PMID 15170246. 
  2. Władysław J.H. Kunicki-Goldfinger: Życie bakterii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1982, s. 481. ISBN 83-01-02730-4.
  3. S.S. Arnon i in. Public Health Management Botulinum Toxin as a Biological Weapon: Medical and Public Health Management. „JAMA”. 8 (285), s. 1059-1070, 2001. doi:10.1001/jama.285.8.1059 (ang.). 
  4. Piotr Sawiec: XI.D.3. Zatrucie toksyną botulinową. W: Interna Szczeklika • Podręcznik chorób wewnętrznych • 2012. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2012, s. 2230-2232. ISBN 9788374303361.
  5. Developing a Faster Method for Measuring Botulinum Toxin in People (ang.). [dostęp 2012-08-23].
  6. Według innych źródeł (K.W. Zieliński, „Słownik pochodzenia nazw i określeń medycznych”, AlfaMedica, Bielsko-Biała, 2004) niemiecki lekarz i poeta Justinus Kerner już w 1817 opisał epidemię z Bad Wildbad z 1793 roku, w której w wyniku zatrucia nieświeżą kiełbasą zachorował 13 osób (6 z nich zmarło). Kerner jako pierwszy wykrył związek przyczynowo-skutkowy tej epidemii z nieświeżymi wędlinami, natomiast inny lekarz niemiecki w 1869 wprowadził nazwę „botulina”. Ermenghen natomiast wykrył i opisał mikroorganizm wywołujący to zatrucie.
  7. J. Opara. Rehabilitacja w neurologii; Katowice 2007. s.43(4) ISBN 987-83-60841-03-7
  8. Wygładzenie zmarszczek mimicznych za pomocą toksyny botulinowej.
  9. Zastosowanie toksyny botulinowej w medycynie estetycznej.
  10. M Sugishima. Aum Shinrikyo and the Japanese law on bioterrorism. „Prehosp Disaster Med”. 18 (3). s. 179-83. PMID 15141855. 
  11. Bomba jadowa, Przekrój.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.