Jakow Zeldowicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jakow Borysowicz Zeldowicz)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jakow Zeldowicz
Data i miejsce urodzenia 3 marca 1914
Mińsk
Data i miejsce śmierci 2 grudnia 1987
Moskwa
Zawód fizyk

Jakow Borisowicz Zeldowicz (ros. Я́ков Борисович Зельдович; ur. 8 marca 1914 w Mińsku, zm. 2 grudnia 1987 w Moskwie) – radziecki fizyk. Odegrał znaczącą rolę w rozwoju radzieckiej broni jądrowej i dokonał znaczącego wkładu w takich dziedzinach nauki, jak fizyka jądrowa, fizyka cząstek elementarnych, astrofizyka, kosmologia i ogólna teoria względności. Autor wydanej również w Polsce książki Matematyka wyższa dla początkujących. Zastosowania w fizyce, przystępnego kursu rachunku różniczkowego i całkowego wydanego przez Wydawnictwa Naukowo-Techniczne w 1976 roku.

Młodość i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie żydowskiej w Mińsku (dziś Białoruś). Cztery miesiące później jego rodzina przeniosła się do Petersburga. Pozostali w mieście (w latach 1924–1991 znanym jako Leningrad) do sierpnia 1941, kiedy razem z instytutem, w którym Zeldowicz pracował, zostali ewakuowaniu do Kazania, aby uniknąć działań wojennych. Pozostali w Kazaniu do lata 1943, kiedy to Zeldowicz przeniósł się do Moskwy. W maju 1931, mając 17 lat, Zeldowicz został asystentem laboratoryjnym w Instytucie Fizyki Chemicznej Rosyjskiej Akademii Nauk. Był związany z tym instytutem do końca życia. W 1936 obronił pracę poświęconą adsorpcji i katalizie na powierzchniach niejednorodnych, uzyskując stopień naukowy kandydata nauk (odpowiadający polskiemu stopniowi naukowemu doktora). Najważniejszym aspektem pracy było badanie klasycznej izotermy adsorpcji. Zeldowicz opracował teoretyczne podstawy tego zagadnienia. W 1939 otrzymał stopień doktora nauk (fizyki i matematyki) po obronie dysertacji dotyczącej utleniania azotu. Zeldowicz odkrył jego mechanizm, znany w chemii fizycznej jako mechanizm Zeldowicza.

Radziecki program jądrowy[edytuj | edytuj kod]

W latach 1937-1948 pracował nad teorią zapłonu, spalania i detonacji. Od 1939 wraz z Julijem Charitonem uzyskał znaczące wyniki w teorii jądrowych reakcji łańcuchowych. W 1943 rozpoczął udział w radzieckim projekcie jądrowym, pracując z Igorem Kurczatowem. Kontynuował prace nad bronią jądrową do października 1963 roku.

Wkład w dziedzinie fizyki cząstek elementarnych i fizyki jądrowej[edytuj | edytuj kod]

W 1952 rozpoczął prace w dziedzinie cząstek elementarnych i ich przemian. Przewidział rozpad beta pionu. Wraz z S. Gershteinem zauważył analogię między oddziaływaniem słabym i elektromagnetycznym, w 1960 przewidział fuzję dt katalizowaną mionami. W 1977 Zeldowicz wraz z Fiodorem Szapiro otrzymał Medal Kurczatowa, najwyższe wyróżnienie w fizyce jądrowej w ZSRR. Uzasadnienie brzmiało "za przewidywania własności ultrazimnych neutronów, ich detekcję i badania". Został wybrany na członka Radzieckiej Akademii Nauk 20 czerwca 1958. Był kierownikiem działu w Instytucie Matematyki Stosowanej Radzieckiej Akademii Nauk od 1965 do 1983 roku.

Badania w dziedzinie astrofizyki i kosmologii[edytuj | edytuj kod]

Zeldowicz (po prawej) z astrofizykiem Iosifem Szkłowskim w 1977

We wczesnych latach sześćdziesiątych zaczął prace dotyczące astrofizyki i kosmologii. W 1964, niezależnie od Edwina Salpetera, jako pierwszy zasugerował, że dyski akrecyjne wokół masywnych czarnych dziur są odpowiedzialne za emisje ogromnych ilości energii przez kwazary.[1][2] Od 1965 profesor w Departamencie Fizyki Uniwersytetu Moskiewskiego i kierownik działu ogólnej teorii względności astrofizyki w Instytucie Astronomicznym Sternberga.

Zeldowicz pracował nad teorią ewolucji gorącego Wszechświata, własnościami kosmicznego promieniowania tła, wielkoskalowymi strukturami Wszechświata i teorią czarnych dziur. Wraz z Raszydem Siuniajewem przewidział, że fotony kosmicznego promieniowania tła powinny ulegać odwrotnemu zjawisku Comptona. Zjawisko to, znane dziś jako efekt Siuniajewa-Zeldowicza, i jego pomiary są obecnie (2005) jednym z największych obserwacyjnych wyzwań kosmologii. Wstępna interpretacja danych uzyskanych z satelity WMAP przez Benjamina Bernsteina potwierdziła tę teorię.

Termodynamika czarnych dziur[edytuj | edytuj kod]

Zeldowicz odegrał kluczową rolę w rozwoju teorii parowania czarnych dziur, gdy podczas wizyty Hawkinga w Moskwie w 1973 roku, wraz z Aleksandrem Starobinskim pokazał, że zgodnie z kwantowomechaniczną zasadą nieoznaczoności, rotująca czarna dziura powinna wytwarzać i emitować cząstki[3].

Uznanie wśród naukowców[edytuj | edytuj kod]

Igor Kurczatow nazwał Zeldowicza "geniuszem", zaś Andriej Sacharow - "człowiekiem o uniwersalnych naukowych zainteresowaniach". Stephen Hawking powiedział do Zeldowicza: "przed poznaniem ciebie myślałem, że jesteś 'autorem zbiorowym', jak Bourbaki".

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Suzy Collin, Quasars and Galactic Nuclei, a Half-Century Agitated Story, 2006
  2. J. B. Zeldowicz. The Fate of a Star and the Evolution of Gravitational Energy Upon Accretion. „Sov. Phys. Dokl.”. 9, s. 195, 1964. Bibcode1964SPhD....9..195Z. 
  3. A Brief History of Time, Stephen Hawking, Bantam Books, 1988.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Selected works of Yakov Borisovich Zel'dovich, Vol. 1 & 2. Princeton University Press, 1992-1993. ISBN 0-691-08743-1
  • Overbye, D. Lonely Hearts of the Cosmos: The Scientific Quest for the Secret of the Universe. New York: HarperCollins, 1991.
  • Zeldowicz, J. B. i Raizer, J. P. Physics of Shock Waves and High-Temperature Hydrodynamic Phenomena. Mineola, NY: Dover Publications, 2002. ISBN 0-486-42002-7
  • Zeldowicz, J. B. i Nowikow, I. D. Relativistic Astrophysics, Vol. 1: Stars and Relativity. Mineola, NY: Dover Publications, 1996. ISBN 0-486-69424-0
  • Zeldowicz, J. B. i Nowikow, I. D. Relativistic Astrophysics, Vol. 2: The Structure and Evolution of the Universe. Chicago, IL: University of Chicago Press, 1971.
  • Zeldowicz, J. B. i Raizer, J. P. Elements of Gasdynamics and the Classical Theory of Shock Waves. New York: Academic Press, 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]