Jakub Szela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jakub Szela. Drzeworyt ilustracyjny autorstwa prawd. Henryka Dmochowskiego zamieszczony w Illustrirte Chronik w 1848. Wyobrażenie imaginacyjne (nie jest to bowiem prawdziwy Szela, ale jego wyobrażenie, które funkcjonowało przez 170 lat).

Jakub Szela, czy Jakób Szela (ur. 14 lub 15 lipca 1787 w Smarzowej[1], zm. 21 kwietnia 1860 w Lichtenbergu[2] na Bukowinie) – jeden z przywódców chłopskich podczas antyszlacheckich wystąpień chłopów w Galicji zachodniej, tzw. rabacji galicyjskiej, wysuwający hasła odmowy darmowej pracy na folwarkach i domagający się obniżenia powinności, po internowaniu przez Austriaków przesiedlony na Bukowinę[3] Postać tragiczna, zanurzona w dwóch skrajnych legendach: negatywnej, „czarnej” (szlacheckiej) oraz gloryfikującej go „białej” (chłopskiej)[4].

Poprzez skrajnie negatywną propagandę, głównie w prasie francuskiej i angielskiej oraz w drukach ulotnych, zyskał sławę europejską, już za życia stając się symbolem krwawych wydarzeń, a z biegiem lat synonimem „krwawego roku” 1846. Sylwetka Szeli była bardzo istotna w dziejach narodu polskiego (pierwowzór postaci Upiora z Wesela Stanisława Wyspiańskiego).

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Jakub Szela urodził się we wsi Smarzowa pod Tarnowem w rodzinie chłopskiej. Ochrzczony został w kościele parafialnym w Siedliskach 15 lipca 1787 r., a jako że nie zapisywano wtenczas w księgach metrykalnych daty urodzin, przyjmujemy że nastąpiło to 14 lipca, w dniu jego „kalendarzowego” imiennika[5]. Jego matką była Anna Łukaszówna (Łukasik, ur. ok. 1745, zm. 12 XII 1815), ojcem zaś Jan (16 VI 1743, zm. 3 II 1807)[6]. Dziadkiem Jakuba był Andrzej (ur. 1713?) oraz Marianna z domu Nowiczonka (Nowicka). Jakub miał co najmniej siedmioro rodzeństwa: Mariannę (ur. 20 VIII 1773), Katarzynę (ur. 13 IX 1778), Kazimierza (ur. 30 III 1781, zm. 29 X 1848), Michała (ur. 14 IX 1783, zm. 3 V 1785), Reginę (ur. 20 III 1790, zm. 25 II 1796), Agatę (ur. 2 II 1793) oraz Barbarę (ur. 24 XI 1795, zm. 10 III 1796).

Jakub w „młodym wieku” miał spalić ojcowską chałupę, co zarzucano mu w 1846 r., jednak do tej pory nie znalazło to potwierdzenia w źródłach. W 1805 r. został najprawdopodobniej zamusztrowany do wojska, do 35 pułku piechoty. Kilka miesięcy potem w bitwie pod Ulm (8–15 X 1805) trafił do niewoli, skąd po wypuszczeniu (lub ucieczce) wrócił do domu. Tam odciął sobie siekierą palce mały i serdeczny, zaś środkowy trwale uszkodził, wszystkie w lewej dłoni. Okaleczenie to uwolniło go od służby wojskowej. Ojciec Jakuba, który zmarł w 1807 r., najprawdopodobniej wydziedziczył go (być może po spaleniu domu), przekazując schedę jego żyjącemu bratu Kazimierzowi, który dzięki temu stał się najbogatszym chłopem (kmieciem) we wsi, dysponując ponad 32 morgami ziemi (ponad 18 ha).

6 listopada 1809 r. Jakub wziął ślub z Rozalią Chodór (ur. 27 VIII 1792), wychowanką dworską. Od dziedzica Stanisława Bogusza otrzymała w wianie nieco ponad 8 mórg (ok. 4,5 ha). Po jej śmierci 21 XII 1818 r. gospodarka pozostała w rękach Jakuba. Ze związku tego urodziło się siedmioro dzieci: bliźniaki Anna i Jan ur. 21 VII 1811, przy czym chłopiec zmarł 26 VII 1811; następnie znów Jan (ur. 26 XII 1812, zm. 23 IX 1811), Katarzyna (ur. 11 IV 1814, zm. 18 IV 1815), Katarzyna (ur. 3 XI 1815) oraz Stanisław (1 V 1817, zm. 2 X 1853). Z pewnością przeżyła Katarzyna i Stanisław. Bardzo szybko, bo już 24 I 1819 r. Jakub ożenił się ponownie, z Agnieszką Prewendoską, ale nie miał z nią dzieci. Nie wiadomo co się z nią stało (Prewendoska nie figuruje w księgach metrykalnych), gdyż 9 lutego 1831 r. Jakub wziął kolejny ślub, z Salomeą Niewiarowską (ur. 1814, zm. 3 VIII 1861). We wsi krążyła plotka obwiniająca Jakuba o zamordowanie Agnieszki, ale z tego tytułu nikt nie postawił mu oficjalnego zarzutu. Z Salomeą miał Jakub jedno dziecko, syna Józefa (ur. 24 II 1831, zm. 15 II 1890).

Pomimo że Jakub Szela był analfabetą, w imieniu gminy Smarzowa, jako jej reprezentant (deputowany, plenipotent), wraz ze Stanisławem (zwanym Wojciechem) Białasem prowadził spór z rodziną dziedziców – Boguszami. Wymagany w pismach urzędowych język niemiecki, Szela znał najprawdopodobniej w bardzo niewielkim stopniu, korzystając z usług tzw. pokątnych adwokatów i pisarzy (Winkeladvokat, Winkelschreiber).

Sylwetka[edytuj | edytuj kod]

Do 61 roku życia średniozamożny chłop pańszczyźniany we wsi Smarzowa, cyrkuł (okręg) tarnowski, w monarchii habsburskiej, pod zaborem austriackim (obecnie województwo podkarpackie), a od 1848 r. do końca życia wolny osadnik, zamożny kmieć w Lichtenbergu.

Już od 1845 współpracował – wraz ze starszyzną z innych gmin z cyrkułu tarnowskiego – ze starostą tarnowskim Josephem Breinlem von Wallerstern. Chłopom zależało przede wszystkim na zniesieniu pańszczyzny, a staroście z kolei na pozyskaniu włościan do wystąpienia przeciwko ich panom (szlachcie), utożsamianym jako wrogów Austrii. W 1846 kierował w okolicach Jasła wystąpieniami chłopskimi zwanymi rzezią galicyjską, skierowanymi przeciwko właścicielom majątków ziemskich (dworków) i związanych z nimi urzędników (zwanych m.in. „ciarachami”, „surdutowymi”, czy pogardliwie „panami-Polakami”), a sporadycznie też przeciw księżom. Ich furia uderzyła we wszystkich, nie będących chłopami – oszczędzili jedynie urzędników cesarskich oraz Żydów. Wystąpienia te zakończyły się w praktyce po kilku dniach.

Szela wyraził zgodę na pobyt w Tarnowie, uciekając przed odpowiedzialnością pod „opiekę” starosty (był to pewien rodzaj internowania) 19 kwietnia 1846, gdzie do 6 lutego 1848 przebywał. Często przechadzał się po Tarnowie w eskorcie jednego policjanta, który chronić go miał przed ewentualnymi napaściami. Kazimierz Ostaszewski-Barański po pięćdziesięciu latach od rabacji powtarzał stare plotki, że zastępca prezydium Gubernium we Lwowie hr. Leopold Lažansky spacerował z Szelą po ulicach miasta, a biskupa tarnowskiego Józefa Wojtarowicza zmuszono do zaproszenia Szeli na obiad[7]. Wybitny badacz warszawski Stefan Kieniewicz zakwestionował „fakt” zaproszenia Szeli przez biskupa już ponad 60 lat temu[8]. Wojtarowicz, sam wywodzący się z chłopskiej chaty, nie był przychylny mordercom swoich panów[9].

Stąd przesiedlono go na Bukowinę[10], gdzie w nagrodę za postawę otrzymał 30-morgowe gospodarstwo. Wystąpienia chłopskie w spowodowały wzburzenie wśród chłopów na przyległych terenach, zwłaszcza w kongresowym Królestwie Polskim. Z tego powodu car Rosji Mikołaj I – pomimo że sytuacja nie była tak napięta jak w Galicji – wydał ukaz zakazujący usuwania chłopów pańszczyźnianych z gospodarstw większych niż trzymorgowe (ok. 1,5 ha).

Przez wiele lat krążyły pogłoski, że Szela został zabity przez grupę szlachciców, którzy poprzysięgli mu zemstę. W tradycjach ziemiaństwa polskiego Szela zapisał się jako zdrajca narodu, obarczany na równi z Austriakami winą za klęskę powstania 1846. W tej roli pojawia się jako bohater licznych utworów literackich, takich jak: Zbój galicyjski z roku 1846 W. L. Anczyca, Rok 1846. Kronika dworów szlacheckich S. Dembińskiego. Mit Szeli zbrodniarza widoczny jest także w dramacie Wesele S. Wyspiańskiego. W tradycji ludowej ziemi tarnowskiej Jakub Szela zapisał się jako bohater walki ze szlachtą, co znalazło odbicie w wielu piosenkach ludowych, takich jak:

  • Oj, niedługo się skończy nasze mordowanie, jak Jakubek z chłopami zrobi szlachcie pranie...

lub:

  • Kuba Szela twarda sztuka, za swe krzywdy pomsty szukał
  • Pierwszy panom się zbuntował i dużo ich wymordował
  • Bo mu nadto dokuczyli i ciężko nieraz skrzywdzili...

Szela jest również bohaterem dramatów „Turoń” Żeromskiego, „Rzecz gromadzka” Jasieńskiego (oraz poematu „Słowo o Jakubie Szeli” tego samego autora) i „W imię Jakuba S.” Pawła Demirskiego. Na scenie postać Szeli grali tacy aktorzy, jak Stefan Jaracz, Ignacy Machowski czy Krzysztof Dracz.

Jakub Szela zmarł w Lichtenbergu 21 kwietnia 1860 r. Do dzisiaj nieznane jest miejsce jego pochówku. Kontrowersje wokół oceny jego osoby nie przeszkodziły, by uczynić go patronem jednego z placów Wrocławia (w trójkącie wyznaczonym ulicami: Zaporoską, Skwierzyńską i Lubuską, do 1945 plac ten nosił nazwę Hohenzollernplatz). W marcu 2014 r. wrocławscy radni miejscy zlikwidowali plac Jakuba Szeli, do czego przyczynił się tekst w krakowskim „Dzienniku Polskim” przypominający postać Jakuba Szeli w kontekście istnienia we Wrocławiu placu jego imienia[11].

Przypisy

  1. Od dnia 1 I 2000 r. nazwę zmieniono na „Smarżowa”, „Rozporządzenia MSWiA z dnia 31 grudnia 1999 r.”, Dziennik Ustaw, nr 112, poz. 1321, s. 7290.
  2. T. Szubert, Jak(ó)b Szela (14) 15 lipca 1787 – 21 kwietnia 1860, Warszawa 2014.
  3. Mały słownik 1973 ↓, s. 474.
  4. F. Ziejka, Dwie legendy o Jakubie Szeli, „Kwartalnik Historyczny”, 1969, 86, 4, s. 831–852; Tenże, Złota legenda chłopów polskich, Warszawa 1984.
  5. K. R. Traciłowski, Jakub Szela, Puławy–Rudki 2011, s. 20.
  6. Wszystkie daty pochodzą z ksiąg metrykalnych parafii rz. k. Siedliska-Bogusz, w diecezji tarnowskiej.
  7. K. Ostaszewski-Barański, Krwawy rok. Opowiadanie historyczne, Złoczów 1897, s. 57.
  8. S. Kieniewicz, Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku, Wrocław 1951, s. 315.
  9. A. Jedynak, Biskup Józef Grzegorz Wojtarowicz (1791-1875) wobec wydarzeń 1846 roku, „Rocznik Bocheński”, 1996, 4, s. 95-110; J. Kracik, W Galicji trzeźwiejącej, krwawej i pobożnej, Kraków 2008, s. 47; i in.
  10. „Pierwsza grupa polskich osadników przybyła z Polski na teren Rudy ok. 1848 (Wikszany (rum. Vicşani) – wieś w gminie Muşeniţa, nazywana także Rudą, dokąd pierwsza grupa polskich osadników przybyła ok. 1848 roku.) z Sanocczyzny. Otrzymali oni tereny do zagospodarowania, w przeważającej części pokryte gęstym lasem bukowym. Obszar ten należał kiedyś do monasteru w Putnie w związku z darowizną, jakiej dokonał hospodar Stefan Wielki w 1488 r., na rzecz monastyru. Dobra te były znane jako Vieşanii, stąd też oficjalna nazwa miejscowości, używana przez władze rumuńskie po pierwszej wojnie światowej. Z czasem ziemię nabyli chłopi rumuńscy z pobliskich miejscowości, którzy jednak w XIX w. woleli ją sprzedać. Niektórzy z potomków przybyłych rodzin twierdzą, iż ich przodkowie brali udział w rabacji chłopskiej i z tego powodu znaleźli się na Bukowinie. Mimo braku dokumentów potwierdzających niezbicie ten fakt, nie należy odrzucać tej hipotezy. Jednym z argumentów przemawiających za prawdziwością tych informacji jest fakt, że lata przybycia Jakuba Szeli na Bukowinę i grupy polskich osadników są zbieżne. Podobne są też zasady ich osiedlania na Bukowinie do zasad przesiedlenia chłopów z Galicji, uczestniczących w rabacji chłopskiej. Należy uwzględnić też fakt, że region sanocki był terenem, gdzie bunty chłopskie często występowały.”, [w:] Miejscowości z mniejszością polską. dr Michał Keller. Związek Polaków w Rumunii.
  11. „Dziennik Polski” uwolnił Wrocław od mordercy (pol.). Grupa Onet.pl S.A., 2014-03-22. [dostęp 2014-03-22].

Bibliografia (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Baczyński Bogusław, Jakuba Szeli opisanie we współczesnej mu prasie, „Rocznik Tarnowski”, 2012, 17, s. 25-€“27 (Muzeum Okręgowe w Tarnowie i Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne; Brzeska Oficyna Wydawnicza)
  • Białas Stanisław, Jakub Szela. Kim był?, Kraków 2006 (nakładem własnym)
  • Jakub Szela. Pięć prac o Jakubie Szeli, red. Cz. Wycech, Warszawa 1956 (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza)
  • Kieniewicz Stefan, Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku, Wrocław 1951 (Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu)
  • Kargol Tomasz, Szela Jakub, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. 47. Warszawa-€“Kraków 2011, s. 607-611 (Instytut Historii PAN im. Manteuffla; PAN i PAU, isbn = 9788388909931)
  • Rok 1846 w Galicji. Materiały źródłowe, red. J. Sieradzki i Cz. Wycech, Warszawa 1958 (Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla; Państwowe Wydawnictwo Naukowe)
  • Rozdolski Roman, Do historii „krwawego roku” 1846, „Kwartalnik Historyczny”, 1958, 65, z. 2, s. 403-€“422 (Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla; Wydawnictwo Naukowe Semper w Warszawie)
  • Szubert Tomasz, Jak(ó)b Szela (14) 15 lipca 1787 – 21 kwietnia 1860, Warszawa 2014 (Wydawnictwo DiG w Warszawie)
  • Tenże, Kilka faktów z życia Jakuba Szeli, „Kwartalnik Historyczny”, 2013, 120, z. 3, s. 485-€“531 (Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla; Wydawnictwo Naukowe Semper w Warszawie)
  • Tenże, „Twarze” Jakuba Szeli, „Przegląd Historyczny”, 2013, 104, z. 4, s. 809-€“840 (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego oraz Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie; Wydawnictwo DiG w Warszawie)
  • Traciłowski Krzysztof R., Jakub Szela, Puławy-€“Rudki 2011 (Warszawska Firma Wydawnicza s.c.)
  • Wycech Czesław, Powstanie chłopskie w roku 1846. Jakub Szela, Warszawa 1955 (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza)
  • Ziejka Franciszek, Dwie legendy o Jakubie Szeli, „Kwartalnik Historyczny”, 1969, 86, z. 4, s. 831-€“852 (Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla; Państwowe Wydawnictwo Naukowe)
  • Tenże, Jakub Szela, [w:] Życiorysy historyczne, literackie i legendarne, red. Z. Stefanowska i J. Tazbir, Warszawa 1980, s. 207-€“252 (Państwowe Wydawnictwo Naukowe)
  • Tenże, Złota legenda chłopów polskich, Warszawa 1984 (Państwowy Instytut Wydawniczy)
  • Tenże, „Wesele” w kręgu mitów polskich (wyd. 2) Kraków 1997 (Wydawnictwo Literackie)
  • Tadeusz Łepkowski: Mały słownik historii Polski. Warszawa: 1973.
Wikimedia Commons