Jan Chryzostom

Święty Jan Chryzostom
biskup doktor Kościoła
Mozaika w Hagia Sofia, Istambuł, X w.
Data urodzenia	ok. 350 Antiochii Syryjskiej
Data śmierci	14 września 407 w drodze do Konstantynopola
Kościół/ wyznanie	katolicki prawosławny
Wspomnienie	13 września (kat.) 9 lutego (praw. według kal. greg., rocznica przeniesienia relikwii) 27 września (praw. według kal. greg., rocznica śmierci) 26 listopada (praw. według kal. greg.) 12 lutego (praw. według kal. greg., wraz ze św. Bazylim Wielkim i św. Grzegorzem Teologiem)
Atrybuty	ewangelia, krzyż, osioł, pisarskie pióro
Patron	kaznodziejów, Konstantynopola
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons

Jan Chryzostom, z gr. χρυσόστομος chrysostomos Złotousty, cs. Swiatitiel Ioann Złatoust, archijepiskop Konstantinopolskij (ur. ok. 350, zm. 14 września 407) - biskup Konstantynopola, pisarz chrześcijański, uznawany za największego kaznodzieję kościoła Wschodu, doktor Kościoła, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.

Wraz ze świętymi: Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu, jest uznawany za jednego z największych ojców Kościoła. Twórca liturgii Eucharystii odprawianej w Cerkwi prawosławnej i Kościołach greckokatolickich przez prawie cały rok.

Biografia

Urodził się około 347 (według źródeł zachodnich – około 349) w Antiochii Syryjskiej, w zamożnej rodzinie – jego ojciec był wysokiej rangi oficerem. Ojciec zmarł wkrótce po narodzinach Jana, który był wychowywany przez matkę Antuzę, pochodzącą z Grecji. Był uczniem pogańskiego filozofa Libaniosa i Ammiana Marcellina, najwybitniejszego historyka późnego antyku. W swoich mowach naśladował styl Demostenesa.

Chrzest przyjął mając 20 lat, po czym został lektorem u boku biskupa Antiochii Melecjusza. Prowadził ascetyczne życie. W 371 opuścił Antiochię i udał się na pustynię. Po sześciu latach bycia pustelnikiem powrócił i przyjął święcenia kapłańskie. Od 381 nauczał w kościołach Antiochii, a dzięki swym zdolnościom krasomówczym zyskał przydomek "Złotousty". Stał się sławnym kaznodzieją. W 397 został patriarchą Konstantynopola. W stolicy odprawiał nabożeństwa, w których chwalił zasady ubóstwa, wstrzemięźliwości i jałmużny, a jednocześnie piętnował nadużycia na dworze cesarskim. W 403 r. cesarzowa Eudoksja, żona cesarza Arkadiusza, wraz z biskupami na synodzie "pod dębem" doprowadziła do pozbawienia Jana urzędu i zesłania na banicję. Początkowo wyroku synodu nie wykonano. Jednak, ponieważ Jan kontynuował wystąpienia przeciwko cesarzowej, ostatecznie wygnano go do Armenii. Stamtąd nadal słał krytyczne listy do Konstantynopola, dlatego postanowiono zesłać go na wybrzeże Morza Czarnego. Nie dotarł tam jednak, gdyż zmarł w drodze z wycieńczenia. Tuż przed śmiercią rzekł "Chwała Bogu za wszystko". Relikwie św. Jana Chryzostoma zostały później umieszczone w Konstantynopolitańskim kościele Świętych Apostołów.

Za życia był nieustraszonym obrońcą moralności, piętnującym nadużycia wiernych, nawet cesarzy – to właśnie ściągnęło na niego prześladowania. Jan Złotousty uprawiał również teologię – zajmował się chrystologią, zagadnieniami grzechu pierworodnego, pokuty i kapłaństwa, a przede wszystkim Eucharystią ("doktor Eucharystii").

Manuskrypt w j. syryjskim z IX wieku zawierający homilie Chryzostoma do Ewangelii według św. Jana. Pergamin z Klasztoru św. Katarzyny na Synaju.

Dzieła

Wśród dzieł przypisywanych Janowi Chryzostomowi jest bardzo wiele utworów wątpliwego pochodzenia, stąd, jak zwrócił uwagę Marek Starowieyski, koniecznym instrumentem jakiejkolwiek pracy nad dorobkiem biskupa Konstantynopola są dwie publikacje: Clavis Patrum Graecorum, Turnhout 1974 z Supplementem z 1998 r., opublikowane w ramach serii greckiej kolekcji Corpus Christianorum oraz Repertorium Pseudochrysostomicum J. de Aldama, wydane w Paryżu w 1965 r.. Dzieła Jana Chryzostoma (22 tomy) obejmują m.in:

• kanon liturgii świętej Boska Liturgia św. Jana Złotoustego; Wybór pism. Modlitwy liturgiczne. Pisma o charakterze wychowawczym. Przekł. ks. Henryk Paprocki, ks. Wojciech Kania. Wstęp i opracowanie Henryk Paprocki, Anna Słomczyńska, ATK Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 13, Warszawa 1974, s. 321.
• pisma teologiczne
  • Dialog O kapłaństwie, przekł. z grec. Wojciech Kania ; wstęp Henri de Lubac, Marek Starowieyski; oprac. M. Starowieyski, wyd. "M" Biblioteka Ojców Kościoła 1, Kraków 1992, s. 151. Tekst grecki: Sources Chrétiennes 272 (oprac. Anne-Marie Malingrey).
  • Katechezy chrzcielne, homilie katechetyczne do tych, którzy mają być oświeceni oraz do neofitów. Wojciech Kania (przekład z jęz. greckiego), Marek Starowieyski (wstęp i oprac.). Lublin: Kerygma, 1993, s. 131, seria: U Źródeł Katechumenatu 1. Tekst grecki: Sources chrétiennes 50bis, wyd. Antoine Wenger AA.
  • O małżeństwie, wychowaniu dzieci i ascezie. Wojciech Kania (przekład), Józef Naumowicz, Jerzy Krykowski (oprac. i wstęp). Kraków: Wydawnictwo "M", 2002, s. 304, seria: Biblioteka Ojców Kościoła 19. ISBN 83-7221-433-6.
  • Traktat "O wychowaniu dzieci", przeł. Wojciech Kania, w: O małżeństwie, wychowaniu dzieci i ascezie, przekł. Wojciech Kania i in.; oprac. i wstęp Józef Naumowicz; Wydaw. "M" Biblioteka Ojców Kościoła 19; Kraków 2002, s. 73-105, ISBN 83-7221-433-6.
  • Mowy przeciwko judaizantom i Żydom. Przeciwko Żydom i Hellenom. Przekład i opracowanie Jan Iluk, Wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 41, Kraków 2007, s. 330, ISBN 978-83-7318-910-2.
  • 370 - 401 r. - Traktat O dziewictwie; Sch 125 /1966 r./; PG 48, 533-596.
• kazania, głównie komentarze Pisma Świętego (egzegeza)
  • Homilie na Ewangelię według św. Mateusza. Przeł. Jan Krystyniacki. Rewizja, oprac. i przypisy ks. Arkadiusz Baron, Elwira Buszewicz, wydawnictwo WAM t. 1 (homilie 1-40) Źródła Myśli Teologicznej 18, Kraków 2000, s. 479, ISBN 83-7097-795-2, t. 2. (homilie 41-90) Źródła Myśli Teologicznej 23, s. 558, ISBN 83-7097-929-7.
  • Homilie na Ewangelię św. Jana (PG 59).
  • Homilie na Księgę Rodzaju Rdz. 1-3, wprow., przekł. i oprac. Sylwia Kaczmarek, wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 45, Kraków 2008, s. 126, ISBN 978-83-7505-051-6.
  • Komentarz do Listu św. Pawła do Galatów, wprow. Grzegorz Szamocki, przeł. i oprac. Jan Iluk. Wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 47, Kraków 2008, s. 150. ISBN 978-83-7505-050-9
  • 21 homilii o posągach do ludu Antiochii (Homiliae XXI de Statuis ad populum Antiochiae), PG 49, 15-222.
  • Homilie na List św. Pawła do Rzymian, PG 60, 477; tłumaczenie polskie: T. Sinko, Kraków 1995 PAT, t. I/1, s. 237.
  • Homilie do 1 i 2 Listu św. Pawła do Koryntian.
• listy
  • Przeciw duchownym mieszkającym wspólnie z dziewicami (Contra eos qui subintroductas habent virgines), (ok. 383 r.), Robert Sawa (przekład z wydania krytycznego J. Dumortiera /Paryż 1955/), St. Longosz (wstęp), w: "Vox Patrum", 13-15 (1993-1995) z.24-29, s. 413-446. Jest to list pasterski Jana Chryzostoma skierowany przeciw praktykom niektórych duchownych, księży i mnichów, którzy mieszkali pod jednym dachem z dziewicami konsekrowanymi, pełniącymi posługę gospodyń domowych.

Kult

Trzech Świętych Hierarchów (od lewej): Bazyli Wielki, Jan Chryzostom i Grzegorz Teolog

Relikwie

27 stycznia 438 r. relikwie świętego trafiły do Konstantynopola. Ciało złożono w kościele Dwunastu Apostołów. W roku 1489, sułtan turecki Bajazyd II, podarował je królowi francuskiemu Karolowi VIII.

Od 1627 relikwie znajdują się w Rzymie, w bazylice św. Piotra, w kaplicy Chóru. Jego relikwie znajdują się dzisiaj także na Górze Athos, w Brugii, Clairvaux, Dubrowniku, Kijowie, Moguncji, Messynie, Moskwie, Paryżu i Wenecji.

W 2004 roku część relikwi została przekazana z Watykanu do Patriarchatu Konstantynopola. Są one wyeksponowane w cerkwi św. Jerzego, siedzibie Patriarchy.

Doktor Kościoła

W 1568 papież Pius V ogłosił go doktorem Kościoła.

Patronat

Święty Jan Złotousty jest patronem kaznodziejów i Konstantynopola.

Dzień obchodów

Obowiązkowe wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim obchodzone jest 13 września, natomiast Cerkiew prawosławna wspomina świętego kilkakrotnie z uwagi na kult, jakim darzy świętego: 27 stycznia/9 lutego, tj. 25 lutego (w rocznicę przeniesienia relikwii), 14/27 września, tj. 27 września (w rocznicę śmierci), 13/26 listopada, tj. 26 listopada i razem ze świętymi - Bazylim Wielkim oraz Grzegorzem z Nazjanzu 30 stycznia/12 lutego, tj. 12 lutego według kalendarza gregoriańskiego.

Ikonografia

W ikonografii święty przedstawiany jest jako starszy mężczyzna z krótką, niekiedy spiczastą bródką i łysiną czołową, odziany w biskupie szaty typu bizantyjskiego.

Atrybuty

Prawą rękę ma uniesioną w błogosławieństwie, w lewej trzyma ewangelię, niekiedy krzyż.
Często spotykany jest na ikonach "Trzech Wielkich Hierarchów" razem ze św. Bazylim Wielkim i św. Grzegorzem Teologiem, spośród których wyróżnia się przede wszystkim najkrótszą brodą.
W sztuce zachodniej jego atrybutem jest również osioł i pisarskie pióro.

Zobacz też

• modlitwa za wstawiennictwem świętego
• patriarcha Konstantynopola
• patrystyka
• święci i błogosławieni Kościoła katolickiego
• święci prawosławni
• Jan Chryzostom - podwójne imię męskie

Bibliografia

Bibliografia wydań Jana Chryzostoma i polskojęzycznych opracowań:

• M. Starowieyski: Bibliografia uzupełniająca. W: J.N.D. Kelly: Złote Usta. Jan Chryzostom. Bydgoszcz: Homini, 2001, s. 322-327.

Obszerna biografia:

• J.N.D. Kelly: Złote Usta. Jan Chryzostom - asceta, kaznodzieja, biskup. K. Krakowczyk (przekład), M. Cielecka (korekta przekładu). Bydgoszcz: Homini, 2001, s. 350. ISBN 83-87933-45-7.

Linki zewnętrzne

• Święty Jan Chryzostom, biskup i doktor Kościoła - materiały na brewiarz.katolik.pl [Ostatnia aktualizacja: 30.09.2009]
• św. Jan Złotousty, arcybiskup konstantynopolitański na cerkiew.pl
• Artykuł w "Mówią wieki"
• Homilia o Świętych Bazylim Wielkim, Grzegorzu Teologu i Janie Chryzostomie - Katedra Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku
• Jan Chryzostom – kompendium wiedzy (ang.)

Poprzednik Nektariusz

Patriarcha Konstantynopola 398-404

Następca Arsacjusz z Tyru