Jan Karski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jan Karski
Jan Romuald Kozielewski

Witold
Data i miejsce urodzenia 24 kwietnia 1914
Łódź
Data i miejsce śmierci 13 lipca 2000
Waszyngton
Zawód prawnik
dyplomata
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Armii Krajowej Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Jan Karski w Wikicytatach
Strona internetowa
Pomnik Jana Karskiego w Kielcach
Pomnik Jana Karskiego w Tel-Awiwie
Pomnik Jana Karskiego w Parku Ocalałych w Łodzi

Jan Karski, właściwie Jan Romuald Kozielewski, pseudonim Witold (ur. 24 kwietnia 1914[1][a][2][3][4] w Łodzi, zm. 13 lipca 2000 w Waszyngtonie[5]) – obywatel Polski i Stanów Zjednoczonych, honorowy obywatel Izraela, prawnik i dyplomata, historyk, wykładowca akademicki i profesor Uniwersytetu Georgetown[6]. Sekretarz dyrektora Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych[7]. Od 1939 w konspiracji; kurier i emisariusz władz Polskiego Państwa Podziemnego w stopniu porucznika[8], świadek Holokaustu. Za swoją działalność został odznaczony najwyższymi odznaczeniami państwowymi – polskim Orderem Orła Białego i amerykańskim Medalem Wolności[9].

Bratem Jana Karskiego był Marian Kozielewski (1897–1964), komendant Policji Państwowej Warszawy, pierwszy komendant policji granatowej w Warszawie, później organizator i pierwszy komendant główny Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Wychował się w rodzinie katolickiej, w środowisku wielokulturowej Łodzi. Rodzina Kozielewskich mieszkała przy ulicy Kilińskiego 71, w kamienicy czynszowej, w której większość lokatorów była pochodzenia żydowskiego. Ukończył wydział prawa i dyplomację na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (1935), był prymusem w Szkole Podchorążych artylerii konnej we Włodzimierzu Wołyńskim. Po odbyciu praktyki dyplomatycznej, w styczniu 1939 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Początek II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Będąc żołnierzem 5 Dywizjonu Artylerii Konnej brał udział w Kampanii Wrześniowej[10]. Po ataku ZSRR na Polskę dostał się do niewoli sowieckiej, do łagru Kozielszczyna, jednak dzięki fortelowi objęty został wymianą jeńców pomiędzy Niemcami i ZSRR, która odbyła się w Przemyślu. W listopadzie 1939 roku uciekł z transportu niemieckiego, dotarł do Warszawy i podjął działalność konspiracyjną. Od stycznia 1940 roku działał z ramienia władz podziemnych w misjach kurierskich do rządu polskiego na uchodźstwie we Francji. W czerwcu tego roku wpadł w ręce gestapo na Słowacji. W trakcie brutalnych przesłuchań w preszowskim więzieniu nikogo nie wydał, jednak nie widząc szans na ratunek oraz obawiając się, że może nie wytrzymać kolejnych tortur targnął się na swoje życie. Ostatecznie, mimo utraty znacznej ilości krwi został odratowany i przewieziony przez gestapo do okupowanej Polski[11]. Po akcji ZWZ pod dowództwem podchorążego Zbigniewa Rysia został odbity ze szpitala w Nowym Sączu. W akcji uczestniczył też m.in. Tadeusz Szafran (w odwecie za to 21 sierpnia 1941 w Biegonicach Niemcy rozstrzelali z karabinów maszynowych 32 zakładników). Następnie działał w Biurze Propagandy i Informacji Komendy Głównej AK. Działacz Frontu Odrodzenia Polski.

Raport w sprawie Holocaustu[edytuj | edytuj kod]

Jan Karski był kurierem i emisariuszem politycznym. W podziemiu znany był pod pseudonimem „Witold”. Używał także innych: „Piasecki”, „Kwaśniewski”, „Znamierowski”, „Kruszewski”, „Kucharski”. Dwukrotnie, w tajemnicy przed administracją niemiecką, udawał się do getta warszawskiego. Aby zebrać dalsze materiały, w przebraniu niemieckiego żołnierza wszedł do obozu zagłady, który później zidentyfikował jako Bełżec. Po wojnie przyznał, że był to obóz przejściowy dla Żydów w Izbicy[12].

Latem 1942 roku Cyryl Ratajski, Delegat Rządu na Kraj, powierzył mu misję do premiera, generała Władysława Sikorskiego, a także do swoich przedstawicieli w Londynie: przywódców PPS, Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Pracy i Stronnictwa Ludowego. Karski uznał, że żydowscy socjaliści (Bund) i syjoniści mają równe prawa, gdyż – jak wskazywał – byli to tacy sami obywatele Polski, a ich partie były tak samo reprezentowane przed wybuchem wojny w Sejmie RP.

Jesienią 1942 roku wyprawił się do Wielkiej Brytanii z najważniejszą misją swojego życia, podczas której jako naoczny świadek zdał relację o eksterminacji Żydów. Przekazał także informacje o strukturze, organizacji i funkcjonowaniu Państwa Podziemnego w okupowanej Polsce. Rząd generała Sikorskiego postanowił „Raport Karskiego” przekazać z prośbą o pomoc rządom Anglii i USA. Na podstawie dokumentów przywiezionych przez Karskiego w postaci mikrofilmów i potwierdzonych jego świadectwem, ówczesny minister spraw zagranicznych w rządzie RP w Londynie, Edward Raczyński, przygotował i 10 grudnia 1942 przedstawił aliantom szczegółowy raport o holokauście[b].

Information icon.svg Osobny artykuł: Nota Raczyńskiego.

W lipcu 1943 roku Karski został przyjęty przez Franklina Delano Roosevelta, prezydenta USA. Polski wysłannik apelował do przedstawicieli najwyższych władz alianckich o ratunek dla Żydów. Proponował wystosowanie ultimatum wielkich mocarstw wobec Niemiec, że jeżeli nie zaprzestaną mordu na Żydach, zbombardowane zostaną ich miasta. Innym rozwiązaniem byłoby bombardowanie linii kolejowych do obozów zagłady lub dostarczanie broni dla oddziałów partyzanckich. Najłatwiejszym rozwiązaniem byłoby otwarcie granic i ułatwienie wystawiania paszportów dla uciekających przed zagładą Żydów. Podczas tego spotkania w pewnym momencie prezydent Roosevelt przerwał raport polskiego emisariusza na temat Żydów i powiedział: „...Policzymy się z Niemcami po wojnie. Panie Karski, proszę mnie ewentualnie wyprowadzić z błędu, ale czy Polska jest krajem rolniczym? Czy nie potrzebujecie koni do uprawy waszej ziemi?”[13].

Jan Karski w Ameryce spotkał się z wieloma wybitnymi osobistościami, takimi, jak Felix Frankfurter, Cordell Hull, William Joseph Donovan, Samuel Stritch czy Stephen Wise. Przedstawiał swój „raport” wszędzie, gdzie udało mu się dotrzeć – politykom, biskupom, przedstawicielom mediów i przemysłu filmowego z Hollywood oraz artystom. Wyuczył się go na pamięć i streścił w 18 minutach, tak aby nie „nudzić” słuchaczy. Jednak nigdzie nie znalazł zainteresowania tragedią narodu żydowskiego. Wiele osób, z którymi rozmawiał, nie wierzyło w jego relacje i uznawało je za propagandę rządu polskiego na uchodźstwie. To, co opowiadał Karski, niektórzy jego rozmówcy określali jako niewiarygodne i być może byli szczerzy. Ale polski emisariusz nie był jedyny. Napływały inne relacje, w tym od samych Żydów. Możliwości weryfikacyjne rosły w szybkim tempie. W 1944 roku Jan Karski napisał bestseller Tajne państwo (Story of a Secret State). Nakład książki osiągnął 360 tysięcy egzemplarzy.

Po wyzwoleniu obozów koncentracyjnych dominującą reakcją był szok.

Okres powojenny, USA[edytuj | edytuj kod]

Jan Karski po wojnie związał się z jezuickim Uniwersytetem Georgetown w Waszyngtonie. Zdobył tu stopień naukowy doktora, a później profesora nauk politycznych[14] i przez 40 lat wykładał na Wydziale Służby Zagranicznej stosunki międzynarodowe i teorię komunizmu. W 1970 roku napisał fundamentalną monografię Great Powers and Poland (1919–1945), a w lipcu tego roku został odznaczony Krzyżem Armii Krajowej[15]. Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (od 1985).

W 1965 roku poślubił 54-letnią tancerkę i choreografkę, Polę Nireńską, polską żydówkę. Byli małżeństwem do jej tragicznej śmierci w 1992 roku[16]. Nie mieli dzieci. Jego przyjaciółką przez ostatnie 8 lat życia była projektantka mody Kaya Mirecka-Ploss[16].

Udział w filmie Shoah (1985) Claude'a Lanzmanna „odkrył” dla światowej opinii publicznej Jana Karskiego i jego próbę powstrzymania Holocaustu. W 1982 roku otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata i posadził drzewko na terenie Yad Vashem w Jerozolimie. Przyjął go prezydent Izraela. W 1994 roku otrzymał honorowe obywatelstwo państwa Izrael. W 1995 roku otrzymał Order Orła Białego. Osiem uniwersytetów amerykańskich i polskich (m.in. Uniwersytet Warszawski 18 czerwca 1991[17], Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 28 czerwca 1995[18], i Uniwersytet Łódzki 1996)[19] uhonorowało go doktoratami honoris causa. W 1996 roku zrealizowano o nim dokumentalny film Waldemara Piaseckiego i Michała Fajbusiewicza, Moja misja[20]. W 1998 roku, w 50. rocznicę powstania państwa Izrael, otrzymał nominację do Pokojowej Nagrody Nobla[potrzebne źródło].

Jan Karski zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Góry Oliwnej. Podczas uroczystości żałobnych hołd oddali mu prezydenci USA i Polski: Bill Clinton oraz Aleksander Kwaśniewski.

Odznaczenia i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Za swoją działalność został w latach 1941 i 1943 dwukrotnie odznaczony Orderem Virtuti Militari[21].

29 maja 2012 medal przyznany pośmiertnie Janowi Karskiemu odebrał w Waszyngtonie z rąk prezydenta USA Baracka Obamy były minister spraw zagranicznych RP, Adam Daniel Rotfeld. Rodzina Jana Karskiego w niejasnych okolicznościach została wyłączona z udziału w uroczystości. Nie była także wcześniej o procedowaniu odznaczenia informowana. Zaprotestowała przeciwko temu w liście do prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. Podczas uroczystości doszło także do użycia przez Baracka Obamę określenia „polskie obozy koncentracyjne”, które wywołało liczne protesty, a po nich – oficjalne sprostowanie prezydenta USA i wyrażenie przezeń ubolewania za przejęzyczenie.

Rok 2014 uchwałą Sejmu RP VII kadencji z 6 grudnia 2013 został ogłoszony Rokiem Jana Karskiego w Polsce[22].

Na początku lutego 2014 roku Towarzystwo Jana Karskiego i rodzina bohatera wystąpiły do Prezydenta RP, Bronisława Komorowskiego, o pośmiertne awansowanie Jana Karskiego do stopnia generała brygady w uznaniu zarówno jego własnych zasług wojennych, jak też zasług wszystkich kurierów i emisariuszy Polski Podziemnej[23][24].

Amerykański tygodnik „Newsweek” uznał Karskiego za jedną z najwybitniejszych postaci XX wieku, zaś jego misję wojenną określił mianem jednego z moralnych kamieni milowych cywilizacji upływającego stulecia.

Francuski pisarz Yannick Haenel opisał losy Karskiego w wydanej w sierpniu 2009 powieści pt. Jan Karski, która wywołała wiele kontrowersji we Francji. Opisany w książce Claude Lanzmann, autor filmu Shoah, zarzucił autorowi manipulowanie historią. Autor książki postawił z kolei dokładnie ten sam zarzut reżyserowi na łamach Le Monde[25].

5 czerwca 2014 r. w Warszawie w Ogrodzie Sprawiedliwych odsłonięto kamień upamiętniający jego osobę i posadzono drzewo pamięci.

24 czerwca 2014 roku w Bazylice Archikatedralnej w Łodzi odsłonięto tablicę poświęconą osobie Jana Karskiego. W uroczystej mszy, której przewodniczył metropolita łódzki abp Marek Jędraszewski uczestniczyła rodzina Karskiego i przyjaciele, a także m.in. delegacja z łódzkiej szkoły jego imienia, naukowcy oraz prezydent Łodzi[26].

W sierpniu 2014 r. w Krakowie zorganizowano Dni Karskiego[27].

Imię Jana Karskiego noszą trzy szkoły w Polsce:

  • Publiczne Gimnazjum nr 18 w Łodzi[28]
  • Publiczne Gimnazjum nr 14 w Rudzie Śląskiej[29]
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących Integracyjnych nr 4 w Kielcach[30]

Ławki Karskiego[edytuj | edytuj kod]

Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Nowy Jork: odsłonięcie pomnika Jana Karskiego
Wikimedia Commons
  • W Nowym Jorku 12 listopada 2007 odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika Jana Karskiego, autorstwa Karola Badyny – rzeźba przedstawia Karskiego siedzącego na ławce. Pomnik stanął u zbiegu 37. ulicy i Madison Avenue, naprzeciwko konsulatu generalnego RP na Manhattanie. Róg 37. ulicy i Alei Madison nazwano Jan Karski Corner[31]
  • Taki sam pomnik, zwany „Ławką Karskiego”, stoi już na campusie Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie, gdzie legendarny kurier, który pozostał na emigracji w USA, wykładał nauki polityczne.
  • Taki sam pomnik stoi przy ulicy Sienkiewicza w Kielcach. Przedstawia on postać Jana Karskiego, który pochyla się nad szachownicą.
  • „Ławka Karskiego”, również autorstwa Karola Badyny, od 2009 roku znajduje się w Łodzi, w Parku Ocalałych. Ustawiona jest na Kopcu Pamięci.
  • W kwietniu 2009 tabliczka z nazwiskiem Karskiego zawisła na rogu Madison Avenue i 37. Ulicy w Nowym Jorku, w pobliżu konsulatu generalnego RP na Manhattanie. W związanych z tym uroczystościach wziął udział między innymi były burmistrz miasta Ed Koch. O odsłonięciu tablicy Jana Karskiego 17 kwietnia 2009 informowało wiele mediów w Stanach Zjednoczonych, jak również Haaretz – jeden z najważniejszych dzienników w Izraelu[32].
  • W grudniu 2009 marszałek Sejmu RP Bronisław Komorowski i rektor Uniwersytetu w Tel Awiwie odsłonili w kampusie uniwersyteckim pomnik-ławkę przedstawiający Jana Karskiego.

Publikacje autorstwa Karskiego[edytuj | edytuj kod]

  • Courier from Poland: The Story of a Secret State, Boston 1944 (wyd. pol. Tajne państwo: opowieść o polskim Podziemiu, Warszawa 1999, Kraków 2014 [nowe tłumaczenie], wyd. Znak Horyzont ISBN 978-83-240-3005-7).
  • Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty. wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW ISBN 83-06-02162-2, wyd. ang. The Great Powers and Poland, 1919-1945: From Versailles to Yalta, 1985
  • Tajna dyplomacja Churchilla i Roosevelta w sprawie Polski: 1940-1945, wyd. krajowe Lublin, 1995
  • Polska powinna stać się pomostem między narodami Europy Zachodniej i jej wschodnimi sąsiadami, Łódź 1997.

Literatura o Karskim[edytuj | edytuj kod]

  • J. Korczak, Misja ostatniej nadziei, Warszawa 1992.
  • E. T. Wood, Karski: opowieść o emisariuszu, Kraków 1996.
  • J. Korczak, Karski, Warszawa 2001.
  • S. M. Jankowski, Karski: raporty tajnego emisariusza, Poznań 2009.
  • Y. Haenel, Jan Karski powieść, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010.
  • J.Korczak, Karski. Opowieść biograficzna, VEDA Agencja Wydawnicza, Warszawa 2010.
  • A. Żbikowski, Karski, Warszawa 2011.
  • Jan Karski, Maciej Wierzyński, Emisariusz. Własnymi słowami, PWN, Warszawa 2012.
  • komiks o Janie Karskim na stronie Instytutu Jana Karskiego w Waszyngtonie

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • Daremna misja. Opowieść Jana Karskiego-Kozielewskiego. Film dokumentalny o Janie Karskim. Scenariusz i reżyseria Janusz Weychert, 1993.
  • Mur. Film dokumentalny przedstawiający historię Artura Szmula Zygielbojma. Scenariusz i reżyseria Mieczysława Wazacza, 2001.
  • Człowiek, który chciał zatrzymać holocaust. Film dokumentalny o Janie Karskim (pośmiertny). Scenariusz i reżyseria: Jan Grzyb, 2005.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Niekiedy data urodzenia podawana jest jako 24 kwietnia 1914 roku, co jest powtórzeniem zapisu w metryce urodzenia, data ta znajduje się również na dyplomie ukończenia Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie oraz Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Natomiast według relacji samego Jana Karskiego, powtarzanej przy wielu okazjach, urodził się w Dzień Świętego Jana Chrzciciela (24 czerwca), po którym otrzymał swoje pierwsze imię. Według członków rodziny Jana Karskiego, w dniu jego chrztu i dokonywania zapisu parafialnego, tj. 8 sierpnia 1914 roku popełniony został błąd pisarski, wynikający najprawdopodobniej z faktu, że dane dotyczące dziecka podawane były po polsku, natomiast notacja wykonywana w języku rosyjskim (narzuconym administracyjnie przez carskiego zaborcę tej części Polski, w której znajdowała się wówczas Łódź). Zgodnie jednak z przepisami art. 4 obecnie obowiązującej ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego (jt. Dz. U. nr 212 z 2011 r., poz. 1264) niezgodność z prawdą aktów stanu cywilnego (które są sporządzane m.in. na podstawie zapisów parafialnych) może być skorygowania w postępowaniu sądowym w trybie pozaprocesowym. Błąd zapisu może zostać skorygowany trybie administracyjnym przez kierownika Urzędu Stanu Cywilnego. Jeszcze inna, błędna data urodzin figuruje w paszporcie dyplomatycznym Jana Karskiego: 22 marca 1912 roku
  2. Nota Edwarda Raczyńskiego do rządów narodów zjednoczonych z 10 grudnia 1942, zob. The mass extermination of Jews in German occupied Poland, Note addressed to the Governments of the United Nations on December 10th 1942. Nota została następnie opublikowana na zlecenie MSZ w postaci broszury na którą składały się dodatkowo: fragment przemówienia Mikołajczyka wygłoszonego na specjalnym posiedzeniu RN 27 listopada i rezolucja wówczas przyjęta, tekst wspólnej deklaracji sojuszniczej z 17 grudnia oraz przemówienie Raczyńskiego po angielsku w BBC z tego samego dnia. zob. E. Raczyński, „W sojuszniczym Londynie”, Polish Research Centre, Londyn, 1960, str. 156-158

Przypisy

  1. Akt urodzenia Jana Karskiego – metryka nr 1296/1914 parafii Św. Krzyża w Łodzi, która jednoznacznie wskazuje na datę 24 kwietnia 1914 jako datę urodzenia. Jest to oficjalny kościelny zapis, który w ówczesnym okresie na mocy prawa spełniał również funkcję urzędowego rejestru urodzin
  2. Senat USA uhonorował Jana Karskiego
  3. Myślę, że Karski w grobie się przewraca
  4. Curriculum vitae Jana Kozielewskiego z roku 1936
  5. 99 lat temu urodził się Jan Karski
  6. http://gazeta.us.edu.pl/node/208331.
  7. Część IV.
  8. http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-jan-karski-nie-zostanie-generalem,nId,1480020.
  9. Najwyższe amerykańskie odznaczenie dla Jana Karskiego
  10. Wrzesień 1939 - powtórka z historii. jankarski.org. [dostęp 2014-09-25].
  11. Sebastian Pawlina, Żywe trupy i ucieczka na golasa. Jak AK odbijała więźniów z rąk gestapo?, „Ciekawostki historyczne”, 30 kwietnia 2014.
  12. Jankowski, Karski. Raport tajnego emisariusza, str. 222
  13. Aleksandra Klich: Jak katolik został Żydem. wyborcza.pl, 13 lipca 2010. [dostęp 2013-10-05].
  14. http://gazeta.us.edu.pl/node/208331.
  15. Stanisław Jankowski: Karski. Raporty tajnego emisariusza. Poznań: 2009, s. 520. ISBN 978-83-75-10395-3.
  16. 16,0 16,1 Rafał Geremek: Kaja Mirecka: moje życie jak film. stylzycia.newsweek.pl. [dostęp 2014-09-26].
  17. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 2012-4-24].
  18. Doktorzy honoris causa UMCS. umcs.lublin.pl. [dostęp 2012-04-24].
  19. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 2012-04-24].
  20. film Moja misja; filmpolski.pl
  21. Dr Jan Karski. „Politicus. Biuletyn Instytutu Studiów Politycznych PAN”, s. 8, 1991. 
  22. Zakończyło się 55. posiedzenie Sejmu (pol.). sejm.gov.pl, 2013-12-06. [dostęp 2014-02-04].
  23. Karski zostanie pośmiertnie nominowany do stopnia generała?. wprost.pl. [dostęp 2014-02-15].
  24. http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-jan-karski-nie-zostanie-generalem,nId,1480020.
  25. recenzja i opis polemiki Lanzmana i Yannicka
  26. Odsłonięcie i poświęcenie tablicy Jana Karskiego w archikatedrze łódzkiej. katedra.lodz.pl. [dostęp 2014-09-25].
  27. Świętuj Dni Karskiego w Krakowie
  28. Gimnazjum nr 18 w Łodzi
  29. Gimnazjum nr 14 w Rudzie Śląskiej
  30. Zespół Szkół Ogólnokształcących Integracyjnych nr 4 w Kielcach
  31. Pomnik legendarnego kuriera AK na Manhattanie, PAP, PU /12.11.2007
  32. Nowy Jork uhonorował bohatera z Polski, Rzeczpospolita.pl, 18.04.2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]