Jan Smuts

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Christiaan Smuts
Jan Christiaan Smuts.jpg
Data i miejsce urodzenia 24 maja 1870
Bovenplaats (Cape Colony)
Data i miejsce śmierci 11 września 1950
Irene (Transwal)
Minister obrony Związku Południowej Afryki
Przynależność polityczna Partia Południowoafrykańska
Okres urzędowania od 1910
do 1920
Poprzednik nowa funkcja
Następca Hendrik Mentz
Minister finansów Związku Południowej Afryki
Przynależność polityczna Partia Południowoafrykańska
Okres urzędowania od 1912
do 1915
Poprzednik Henry Charles Hull
Następca David Pieter de Villiers Graaff
Premier Związku Południowej Afryki
Przynależność polityczna Partia Południowoafrykańska
Okres urzędowania od 4 września 1919
do 30 czerwca 1924
Poprzednik Louis Botha
Następca Barry Hertzog
Premier i minister obrony Związku Południowej Afryki
Przynależność polityczna Partia Jedności
Okres urzędowania od 5 września 1939
do 4 czerwca 1948
Poprzednik Barry Hertzog
Następca Daniel François Malan
Odznaczenia
Order Zasługi (Wielka Brytania) Order Kawalerów Honorowych (Wielka Brytania) Odznaczenie za Wierną Służbę (Związek Południowej Afryki) Efficiency Decoration (Związek Południowej Afryki) South African Republic & Orange Free State War Medal (Związek Południowej Afryki) 1914-15 Star (Wielka Brytania) British War Medal (Wielka Brytania) Allied Victory Medal General Service Medal (1918) (Wielka Brytania) Medal z okazji srebrnego jubileuszu koronacji króla Jerzego V (Wielka Brytania) King George VI Coronation Medal Africa Star (Wielka Brytania) Italy Star (Wielka Brytania) France and Germany Star (Wielka Brytania) War Medal 1939–1945 (Wielka Brytania) Africa Service Medal (Wielka Brytania) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Wielki Krzyż Orderu Gwiazdy Afryki (Belgia) Krzyż Wojenny (Belgia) (1914-1918) Medal Wyzwolenia (Dania) Wielka Wstęga Orderu Muhammada Alego (Królestwo Egiptu) Komandor Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wielki Orderu Zbawiciela (Grecja) Krzyż Waleczności (Grecja) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Lwa Niderlandzkiego (Holandia) Krzyż Wielki Wojskowego Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Medal za Kampanię Europejsko-Afrykańsko-Bliskowschodnią (Stany Zjednoczone)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Jan Christiaan Smuts (ur. 24 maja 1870 w Bovenplaats w prowincji Cape Colony, zm. 11 września 1950 w Irene w prowincji Transwal) – południowoafrykański polityk, filozof i wojskowy. Premier Związku Południowej Afryki w latach 1919–1924 oraz 1939–1948. W czasie I i II wojny światowej służył w Armii Brytyjskiej w stopniu marszałka polnego. Jako jedyny uczestniczył w podpisaniu obydwu traktatów kończących I i II wojnę światową.

Wczesne lata życia[edytuj | edytuj kod]

Smuts urodził się na rodzinnej farmie Bovenplaats, niedaleko Malmesbury. Był drugim synem Jacobusa i Cathariny Smutsów[1]. Pochodził z bogatej, tradycyjnej rodziny afrykanerskiej, zajmującej się rolnictwem. Miał trzech braci i dwie siostry. Kiedy miał sześć lat, jego rodzina przeprowadziła się z Bovenplaats do nowej farmy Klipfontein, oddalonej o 19 km[2]. Spędził na niej dzieciństwo.

W 1882 zmarł jego starszy brat, Michiel. Jan, teraz najstarszy syn, został wysłany na naukę do Riebeek West. Był bardzo dobrym uczniem. Jego nauczyciel, T. C. Stoffberg, opisał go jako „jednego najbystrzejszych uczniów, jakiego kiedykolwiek uczył, oraz jednego z najciężej pracujących chłopców, jakiego kiedykolwiek spotkał”[3]. W 1885 zdał egzaminy końcowe.

W 1886 rozpoczął naukę w Victoria College w Stellenbosch. W 1891 ukończył uczelnię z dyplomami pierwszej klasy, z literatury i fizyki. Następnie uzyskał stypendium Ebdena i wyjechał do Europy, aby studiować prawo w Christ's College na Uniwersytecie w Cambridge. Studia ukończył w 1893, uzyskując wcześniej wiele nagród akademickich[4]. W 1894 rozpoczął praktykę adwokacką w Middle Temple. W czerwcu 1895 Smuts wrócił do Kolonii Przylądkowej.

Po powrocie do Południowej Afryki rozpoczął praktykę prawniczą w Kapsztadzie. Z biegiem czasu coraz bardziej poświęcał się polityce. Swoją karierę w tym zakresie rozpoczął od zapisania się do Afrikaner Bond. Pisał również artykuły do gazety „Cape Times”. W 1895 został doradcą prawnym słynnego brytyjskiego przedsiębiorcy – Cecila Rhodesa. Po rajdzie Jamesona w 1896 zerwał kontakty z Rhodesem i na pewien czas zrezygnował z działalności politycznej. W sierpniu tego roku przeniósł się do Johannesburga. Wkrótce znowu się przeprowadził, tym razem do Pretorii. W kwietniu 1897 poślubił Isie Krige, którą poznał podczas studiów w Victoria College.

W tym czasie Smuts (wcześniej stronnik Rhodesa) dał się poznać jako wielki przeciwnik kolonializmu brytyjskiego i zwolennik burskiego prezydenta Transwalu, Paula Krugera. W 1898, kiedy Kruger zdymisjonował Najwyższego Sędziego Transwalu, Johna Gilberta Kotzégo, Smuts opracował tezy prawne uzasadniające decyzję prezydenta. Otrzymał za to stanowisko prokuratora krajowego Transwalu.

W 1899 Smuts był członkiem burskiej delegacji na konferencję w Bloemfontein, na której odrzucono ultimatum brytyjskiego gubernatora Kolonii Przylądkowej Alfreda Milnera, co doprowadziło do wybuchu II wojny burskiej.

Wojska burskie zaatakowały Kolonię Przylądkową 11 października 1899. W początkowym okresie wojny Smuts odpowiadał w rządzie burskim za propagandę, logistykę oraz komunikację z generałami i dyplomatami. Po wkroczeniu Brytyjczyków do Transwalu nadzorował ewakuację rezerw złota z Pretorii. Następnie dowodził oddziałem partyzanckim. W latach 1901–1902 dowodził rajdem burskim w głąb Kolonii Przylądkowej. W 1902 brał udział w negocjacjach pokojowych kończących wojnę.

Kariera w brytyjskiej Afryce Południowej[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny Smuts powrócił do pracy w zawodzie prawnika. W styczniu 1905 został jednym z założycieli Partii Ludowej, która miała reprezentować interesy Afrykanerów, których gubernator Milner pozbawił możliwości piastowania urzędów państwowych. Liderem partii został generał Louis Botha, a Smuts – jego zastępcą. W maju tego roku nowym gubernatorem Kolonii Przylądkowej został bardziej ugodowy niż Milner lord Selborne. W tym czasie w Londynie Botha i Smuts zdołali uzyskać poparcie Partii Liberalnej dla własnej Partii Ludowej. Kiedy w grudniu tego roku liberałowie sformowali rząd, liderom Partii Ludowej udało się uzyskać poparcie rządu dla idei nadania Transwalowi autonomii w ramach brytyjskiej Afryki Południowej.

Louis Botha i Jan Smuts, 1917
Marszałek polny Jan Smuts, 1945
Pomnik Smutsa w Londynie

Wybory do parlamentu Transwalu odbyły się w grudniu 1906. Smuts uzyskał mandat z okręgu Wonderboom. W wyborach tych Partia Ludowa odniosła prztłaczające zwycięstwo i Louis Botha stanął na czele rządu. Smuts objął teki ministra kolonii i edukacji. Jako minister edukacji walczył z Holenderskim Kościołem Reformowanym, który domagał się nauczania w szkołach zgodnego z kalwinizmem. Brał również udział w negocjacjach, które w 1910 doprowadziły do powstania Związku Południowej Afryki.

Pierwszym premierem Związku został Louis Botha. Smuts objął w jego rządzie stanowiska ministra spraw wewnętrznych, ministra kopalń i ministra obrony. W 1912 przestał być ministrem spraw wewnętrznych, został za to ministrem finansów. Działalność Smutsa i łączenie przezeń licznych urzędów były krytykowane przez wielu członków jego partii. W 1913 trzech z nich – Barry Hertzog, Martinus Theunis Steyn i Christiaan Rudolf de Wet – zażądało od Bothy i Smutsa rezygnacji. Nie uzyskali jednak poparcia wystarczającej liczby członków Partii Południowoafrykańskiej, wobec tego opuścili ugrupowanie i założyli Partię Narodową.

W 1914 strajk na kolei przekształcił się w strajk generalny, co zmusiło Smutsa do wprowadzenia stanu wojennego. Bez procesu doprowadził do wydalenia liderów związkowych i uzyskał od parlamentu zwolnienie go od wszelkiej odpowiedzialności za podjęte działania. Wywołało to niezadowolenie w szeregach Partii Narodowej. W październiku część Afrykanerów pod wodzą podpułkownika Manie'ego Maritza zbuntowała się przeciwko rządowi. Siły rządowe szybko stłumiły rebelię.

Podczas I wojny światowej Smuts formował Siły Zbrojne Południowej Afryki. Następnie armia południowoafrykańska pod jego dowództwem zajęła słabo bronioną Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią, a później toczyła długotrwałe walki z kolonialnymi wojskami cesarskimi w Niemieckiej Afryce Wschodniej. W latach 1917–1919 Smuts był członkiem brytyjskiego gabinetu wojennego Davida Lloyda George'a i znacząco przyczynił się do utworzenia RAF. Brał udział w Paryskiej konferencji pokojowej w 1919. Doprowadził do powołania Ligi Narodów, której działalność opierała się w dużym stopniu na jego pomysłach.

Premier Związku Południowej Afryki[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu konferencji pokojowej Smuts powrócił do Południowej Afryki. Po śmierci Bothy w 1919 zastąpił go na stanowisku premiera. Urząd sprawował do 1924, kiedy to kierowana przez niego Partia Południowoafrykańska przegrała w wyborach z Partią Narodową. W 1933 został wicepremierem w rządzie koalicyjnym Barry'ego Hertzoga.

Po wybuchu II wojny światowej ponownie został premierem rządu. W 1941 otrzymał stopień marszałka polnego i wszedł w skład rady wojennej, kierowanej przez Winstona Churchilla. W maju 1945 reprezentował Południową Afrykę na konferencji założycielskiej ONZ. Jego dziełem jest preambuła Karty Narodów Zjednoczonych. Opowiadał się za zmianą charakteru stosunków pomiędzy Wielką Brytanią a jej koloniami w ramach Wspólnoty Narodów.

W okresie pełnienia funkcji premiera sprzeciwiał się większości afrykanerskiej, która opowiadała się za utrzymaniem i zalegalizowaniem istniejącego wówczas tylko de facto apartheidu. Po II wojnie światowej doprowadził do powstania, a następnie wspierał tzw. Komisję Fagana, która zażądała zniesienia segregacji rasowej. Na przeszkodzie realizacji tych żądań stanęła jednak jego przegrana w wyborach 1948, a następnie śmierć.

Przypisy

  1. Selections from the Smuts Papers, t. IV, s. 383
  2. Smuts, Jan Christian Smuts, s. 15
  3. W. K. Hancock, Smuts: 1. The Sanguine Years, 1870–1919, s. 11
  4. Smuts (1952), s. 23

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W. K. Hancock, J. van der Poel (red.), Selections from the Smuts Papers, 1886–1950, vols 1–7, 1966–1973
  • S. B. Spies, G. Natrass (red.), Jan Smuts – Memoirs of the Boer War Jonathan Ball, Johannesburg 1994
  • H. C. Armstrong, Grey Steel: A Study of Arrogance, 1939, ASIN B00087SNP4
  • N. L. Clark South Africa: The Rise and Fall of Apartheid, 2004, ISBN 0-583-41437-7
  • F. S. Crafford, Jan Smuts: A Biography, 1943, ISBN 1-4179-9290-5
  • B. Friedman, Smuts: A Reappraisal, 1975
  • O. Geyser, Jan Smuts and His International Contemporaries, 2002, ISBN 1-919874-10-0
  • W. K. Hancock,Smuts: 1. The Sanguine Years, 1870—1919, 1962
  • W. K. Hancock, Smuts: 2. Fields of Force, 1919—1950, 1968
  • John Hutchinson, A Botanist in Southern Africa, PR Gawthorn Ltd., 1946
  • K. Ingham, Jan Christian Smuts: The Conscience of a South African, 1986
  • S. G. Millin, General Smuts, vols 1–3, 1933
  • D. Reitz, Commando: A Boer Journal of the Boer War, ISBN 0-9627613-3-8
  • Jan Christian Smuts, Jan Christian Smuts, 1952, ISBN 978-1-920091-29-3

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
nowy urząd
Minister spraw wewnętrznych Związku Południowej Afryki
1910-1912
Następca
Abraham Fischer
Poprzednik
nowy urząd
Oswald Pirow
Minister obrony Związku Południowej Afryki
1910-1920
1939-1948
Następca
Hendrick Mentz
Frans Erasmus
Poprzednik
Henry Charles Hull
Minister finansów Związku Południowej Afryki
1912-1915
Następca
David Graaff
Poprzednik
Louis Botha
Barry Hertzog
Związek Południowej Afryki Premier Związku Południowej Afryki
1919-1924
1939-1948
Związek Południowej Afryki Następca
Barry Hertzog
Daniel François Malan
Poprzednik
Oswald Pirow
Minister sprawiedliwości Związku Południowej Afryki
1933-1939
Następca
Colin Fraser Steyn
Poprzednik
Barry Hertzog
Minister spraw zagranicznych Związku Południowej Afryki
1939-1948
Następca
Daniel François Malan