Jan Szkot Eriugena

Jan Szkot Eriugena

Jan Szkot Eriugena (ok. 810-877) – teolog i filozof chrześcijański, pochodzący z Irlandii. Imię Eriugeny to pleonazm, który brzmi dosłownie "Jan Irlandczyk urodzony w Irlandii". W jego czasach Szkotami nazywano mieszkańców Irlandii, zaś "Eriugena" oznacza "urodzony w Ériu", czyli Irlandii.

Działał na dworze Karola II Łysego. Oprócz łaciny, doskonale znał język grecki, co było w jego czasach umiejętnością rzadką. Jako filozof zapoczątkował scholastykę, głosząc że między wiarą i rozumem nie ma sprzeczności i rozumowi przypada zadanie wyjaśnienia sensu objawienia. Twierdził też, że rozum jest wyższą instancją niż autorytet Ojców Kościoła.

Na zalecenie cesarza Karola II Łysego przetłumaczył z greckiego na łacinę zbiór pism teologicznych i mistycznych znany pod nazwą "Corpus Dionysiacum",do niedawna uznawany za pisma autorstwa świętego Dionizego Areopagity, nawróconego przez świętego Pawła wysokiej rangi urzędnika korynckiego, a we Francji również kojarzony ze świętym Dionizym Męczennikiem, pierwszym biskupem Paryża. Taki autorytet przypisany pismom ucznia świętego Pawła już odegrał ogromną rolę w Bizancjum, a teraz cesarz bizantyjski Michał II - podarowawszy cesarzowi Ludwikowi II Świętemu tak cenne traktaty autorytetem prawie równe listom świętego Pawła - nalegał na ich przetłumaczenie. Także na Zachodzie pisma te spotkały się, właśnie przez to dość wczesne wylansowanie ich w chwale starożytności, ze szczerym i żarliwym przyjęciem wyznaczając nowe kierunki myśli zachodniej.

Eriugena zabrał głos w dyskursie o predestynacji. Uznał doktrynę wolną wolę za konieczną dla filozofii chrześcijańskiej, uzasadnił gdyby ludzie jej nie posiadali, na piekło skazywałby ich Bóg, a więc nie można by Go określić jako dobrego.

Duże znaczenie miała jego koncepcja rozwoju świata jako objawienia (teofania) ukrytego Boga. Dała ona początek panteizmowi i z tego względu jego poglądy zostały potępione jako heretyckie. Według Eriugeny natura objawia się w czterech postaciach:

• natura tworząca i nie stworzona - Bóg jako stwórca
• natura tworząca i stworzona - boskie idee, logos, Chrystus, neoplatońska druga hipostaza
• natura nie tworząca i stworzona - poszczególne rzeczy, Arystotelesowska "natura podksiężycowa"
• natura nie tworząca i nie stworzona - Bóg jako ostateczny cel.

Eriugena zdefiniował naturę jako "to co jest i to, co nie jest" - byt i niebyt. Jako niebyt należy rozumieć m.in. Boga, który jest obiektem istniejącym ponad bytem (zob. teologia negatywna). Niebyt można interpretować także w kontekście etycznym - człowiek, który popada w grzech niejako staje się niebytem.

Pisma

• Commentarium In Joannem [Variae Lectiones]
• Commentarium In Sanctum Evangelium Secundum Joannem
• Commentatio [Auctore Anonymo]
• De Egressu Et Regressu Animae Ad Deum [Fragmentum] (O wyjsciu i powrocie duszy do Boga)
• De Praedestinatione Liber (Księga o przeznaczeniu)
• Expositiones Seu Glossae In Mysticam Theologiam Sancti Dionysii
• Homilia In Prologum Sancti Evangelii Secundum Joannem
• Peri Physeon Merismou Id Est De Divisione Naturae Libri Quinque (O podziale natury ksiąg pięć)
• Super Ierarchiam Caelestem Sancti Dionysii (O hierarchii niebiańskiej Świętego Dionizego)
• Testimonia Aliquot Veterorum
• Versio Ambiguorum Sancti Maximi (Wytłumaczenie niejednoznacznosci u Świętego Maksyma)
• Versio Operum Sancti Dionysii Aeropagitae (Tłumaczenie dzieł Świętego Dionizego Areopagity)
• Versus (Poezje)
• Vita Operaque [Testimonia Aliquot Veterorum]
• Testimonia de Versione Latina (Świadectwa o tłumaczeniach łacińskich)

Bibliografia

• Jan Szkot Eriugena,Komentarz do Ewangelii Jana, Wydawnictwo Antyk, 2000, ISBN 83-911750-4-9.
• Agnieszka Kijewska, Eriugena, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Seria Myśli i ludzie, 2005, ISBN 83-214133-66. (zawiera niewątpliwie również pewien wybór pism).
• Agnieszka Kijewska, Jan Eriugena, w: Powszechnej Encyklopedii Filozofii.

Linki zewnętrzne

• Jerzy Kolarzowski: Jan Szkot Eriugena: na skrzyżowaniu tradycji antyku z przeszłością celtycką
• Pisma Jana Szkota Eriugeny (łac.)