Jan Zagłoba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Onufry Zagłoba
Pan Zagłoba, ilustr. Piotr Stachiewicz
Pan Zagłoba, ilustr. Piotr Stachiewicz
Twórca Henryk Sienkiewicz
Grany przez Mieczysław Pawlikowski, Kazimierz Wichniarz, Krzysztof Kowalewski
Informacje
Imię i nazwisko Jan Onufry Zagłoba
Przydomek Ulisses

Jan Onufry Zagłoba herbu Wczele – postać literacka stworzona przez Henryka Sienkiewicza w Trylogii. Jest on ucieleśnieniem stereotypu polskiego szlachcica: przejawia skłonność do trunków, pieniactwa, tromtadracji, mitomanii i lenistwa. Zarazem cechuje go wierność wobec towarzyszy, patriotyzm, dobroduszność i pomysłowość, która często ratuje go z opresji (słynne fortele). W kluczowych momentach uczestniczy w walnych bitwach ramię w ramię z towarzyszami. Dzięki tej wielowarstwowości jest jedną z najbarwniejszych postaci powieści i wprowadza do fabuły dużą dozę humoru.

Przedstawia się na początku Trylogii imieniem Jan, jednak uciekając z Heleną przedstawia się jako "Did Onufrij", potem konsekwentnie używa imienia Onufry.

Bolesław Prus skrytykował kreację postaci Zagłoby, pisząc:

Zagłoba to wielka figura, najznakomitsza w powieści, lecz nierealna. Można bowiem posiadać w sobie pierwiastki z Falstaffa i z Ulissesa, ale nie można być obydwoma razem.

— Bolesław Prus: "Ogniem i mieczem" - powieść z dawnych lat Henryka Sienkiewicza

Dalej Prus nazywa Zagłobę "sfinksem z łbem wieprza".

Dzieje postaci[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca opisaną w Potopie walkę Zagłoby z małpami w ogrodach Pałacu Kazanowskich w Warszawie.

Pojawia się już na początku Ogniem i mieczem w karczmie w Czehryniu i od razu daje się poznać jako hulaka i pijaczyna. O jego wcześniejszych przygodach wiadomo niewiele, ze wzajemnie ze sobą sprzecznych i często nieprawdopodobnych autorelacji. Twierdzi, że przemierzył wiele krajów, szczególnie na wschód od terenów Rzeczypospolitej, mówi m.in. o Krymie, Galacie, Turcji i Ziemi Świętej. W dalszym rozwoju akcji jest jednym z głównych bohaterów. Masakra Kurcewiczów, dokonana przez Bohuna, budzi w nim poczucie przyzwoitości. Wykrada Helenę Kurcewiczównę z rąk Kozaka i ucieka z nią przez ziemie ogarnięte powstaniem Chmielnickiego. Zaskarbia sobie tym dozgonną wdzięczność Heleny i Skrzetuskiego, którzy niejako "adoptują" go i tytułują "ojcem". Razem z Michałem Wołodyjowskim, Longinem Podbipiętą i Janem Skrzetuskim tworzą kompanię przyjaciół i przeżywają wiele przygód. Bierze udział w obronie Zbaraża, gdzie m.in. wsławia się zabiciem dowódcy kozackiego - Burłaja.

W Potopie pierwszy okrzykuje Janusza Radziwiłła zdrajcą. Potem wsławia się uwolnieniem siebie i towarzyszy z niewoli księcia, podszywając się pod wuja oficera Rocha Kowalskiego i upijając go. Przyłącza się u boku Michała Wołodyjowskiego i Skrzetuskich do konfederatów. Bywa zawsze blisko dowódców, m.in. Czarnieckiego i Zamoyskiego. U szczytu powodzenia, zostaje wybrany regimentarzem. Szanowany za pomysły, inteligencję i bystre maksymy, np., gdy Karol Gustaw chciał oddać Zamoyskiemu województwo lubelskie w dziedziczne władanie za otworzenie bram Zamościa, Zagłoba podpowiedział Zamoyskiemu : Ofiaruj, wasza dostojność, królowi szwedzkiemu w zamian Niderlandy.

W Panu Wołodyjowskim jest już dość wiekowym szlachcicem, który najpierw fortelem wydobywa Michała Wołodyjowskiego z zakonu i pomaga mu w powrocie do rycerskiego życia. Potem towarzyszy Michałowi i jego małżonce, Basi w życiu w Chreptiowie, na rubieżach Rzeczypospolitej.

Zagłoba występuje również w krótkiej, obecnie zapomnianej komedii Sienkiewicza Zagłoba swatem oraz w opowiadaniu Toast. Oba te utwory są treścią luźno związane z "Trylogią".

Geneza postaci[edytuj | edytuj kod]

Marceli Kosman wywodzi postać Zagłoby od postaci z literatury światowej: Homerowskiego Odyseusza, Pyrgopolinika z komedii Żołnierz samochwał Plauta i, przede wszystkim, Johna Falstaffa z trzech sztuk Szekspira. Oprócz tego pewnych wzorów pisarzowi dostarczyli jego znajomi: poznany w USA emigrant, kapitan Rudolf Korwin Piotrowski, teść Kazimierz Szetkiewicz, dziennikarz warszawski Władysław Olendzki[1].

Charakterystyka postaci[edytuj | edytuj kod]

Zagłobę poznajemy w 1647 roku, scharakteryzowanego jako:

(...)gruby szlachcic, który miał bielmo na jednym oku, a na czole dziurę wielkości talara, przez którą świeciła naga kość.

— Henryk Sienkiewicz: Ogniem i mieczem. T. 1. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987, s. 21

Wg Kosmana Zagłoba zbliża się wtedy do siedemdziesiątki[2]. W Panu Wołodyjowskim, którego akcja rozpoczyna się w roku 1668, ma na pewno pomiędzy 80 a 90 lat:

Mój mospanie! Kiedym siedemdziesiąty siódmy rok począł, ckliwo mi jakoś było na sercu, że to dwie siekiery nad karkiem wisiały; ale gdy mi ośmdziesiąty rok minął, taki duch we mnie wstąpił, że mi jeszcze żeniaczka po głowie chodziła.

— Henryk Sienkiewicz: Pan Wołodyjowski. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987, s. 16-17

(...) quod attinet protekcji, to w moim wieku podobno boska najpotrzebniejsza, bo mi pod dziewięćdziesiąt lat.

— Henryk Sienkiewicz: Pan Wołodyjowski. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987, s. 29

Odtwórcy roli Jana Onufrego Zagłoby[edytuj | edytuj kod]

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Jana Onufrego Zagłoby
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Marceli Kosman: Na tropach bohaterów Trylogii. Warszawa: Książka i Wiedza, 1996, s. 201. ISBN 83-05-12833-4.
  2. Marceli Kosman: Na tropach bohaterów Trylogii. Warszawa: Książka i Wiedza, 1996, s. 203. ISBN 83-05-12833-4.