Janina Żubryd

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Janina Żubryd
Janek
Janina Żubryd
szeregowy szeregowy
Data i miejsce śmierci 24 października 1946
Malinówka
Przebieg służby
Lata służby 1945-1946
Siły zbrojne Narodowe Siły Zbrojne
Jednostki Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ "Zuch"
Główne wojny i bitwy partyzantka antykomunistyczna
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Odsłonięcie krzyża pamiątkowego w Malinówce koło Brzozowa w miejscu zamordowania Antoniego i Janiny Żubrydów. Od lewej: historyk Jerzy Tarnawski, Janusz Niemiec (syn Żubrydów) oraz jego córka. Malinówka, 25 października 1998 r.
Krzyż pamiątkowy obecnie

Janina Żubryd, z domu Praczyńska (zm. 24 października 1946 w Malinówce) – żołnierz partyzantki antykomunistycznej, żona Antoniego Żubryda.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Pochodziła z rodziny Praczyńskich, córka Stanisławy. W okresie okupacji hitlerowskiej pracowała w nadleśnictwie w Sanoku. W październiku 1940 wzięła ślub z Antonim Żubrydem. 22 października 1941 urodził im się syn Janusz. Po rozpoczęciu przez Żubryda działalności antykomunistycznej aresztowana przez UB. Po zwolnieniu z aresztu stale przebywała w Samodzielnym Batalionie Operacyjnym NSZ „Zuch” u boku swojego męża.

Po tym jak Antoni Janina Żubryd 8 czerwca 1945 samowolnie opuścił miejsce pracy w budynku siedziby Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sanoku, a jednocześnie oddalił się ze zwolnionymi przez siebie aresztantami, następnego dnia funkcjonariusze UB aresztowali w sanockiej kamienicy przy ulicy Sobieskiego jego teściową (matkę Janiny) Stanisławę Praczyńską i czteroletniego syna Żubrydów, Janusza. W późniejszy czasie partyzanci Żubryda wzięli do niewoli załogę posterunku MO w Haczowie i zagrozili rozstrzelaniem milicjantów, jeśli syn i teściowa Żubryda nie zostaną zwolnieni. Oboje zatrzymani odzyskali wolność.

Okoliczności śmierci[edytuj | edytuj kod]

O zmierzchu 24 października 1946 Żubrydowie przybyli do Malinówki. Był wraz z nimi towarzysz broni Jerzy Vaulin vel Mar. Vaulin, były żołnierz AK, znany z brawurowych akcji podczas walk z Niemcami. (Vaulin kilka miesięcy wcześniej został zwerbowany przez UB jako tajny współpracownik ps. „Mewa” i wysłany do oddziału Żubryda). Żubryd pozostawił małżonkę i wraz z Vaulinem poszli sprawdzić dalszą trasę przemarszu. Kiedy obaj weszli do lasu, Vaulin niepostrzeżenie wyjął z kabury swojego browninga – kal. 7,65 mm i strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda. Chwilę potem podstępem zwabił w to samo miejsce będącą w ósmym miesiącu ciąży Janinę Żubryd. Ją również zastrzelił na miejscu. Tego samego dnia został aresztowany ich 5-letni syn Janusz i matka Janiny, Stanisława Praczyńska i byli przetrzymywani w więzieniu na zamku w Rzeszowie[1][a]. Następnego dnia UB zabrała ciała małżeństwa Żubrydów. Nigdy nie odnaleziono miejsca ich pochówku. Mocodawcą Vaulina i wydającym mu polecenia był oficer UB, Władysław Pożoga[2], który po latach przedstawiał mord na małżeństwie jako swój sukces operacyjny[3].

Postępowanie prawne[edytuj | edytuj kod]

28 czerwca 1994 Sąd Wojewódzki w Rzeszowie unieważnił postanowienia Wojskowej Prokuratury Rejonowej z 12 grudnia 1946 roku dotyczące umorzenia postępowania wobec śmierci Antoniego Żubryda. W prowadzonym śledztwie Jerzy Vaulin przyznał się do zamordowania Antoniego i Janiny Żubrydów.

W 1999 Sąd Okręgowy w Krośnie umorzył postępowanie przeciwko Jerzemu Vaulinowi o zabójstwo małżeństwa Żubrydów z powodu przedawnienia.

W 2012 roku pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej zajął się umorzeniem sprawy mordu na majorze Narodowych Sił Zbrojnych Antonim Żubrydzie i jego żonie[4]. Sprawa ta jest powiązana z procesem innego ubeka, Jerzego R., oskarżonego o zamordowanie byłego żołnierza AK Władysława Urbanka w Odrzykoniu w 1946 r. Według reprezentującego krewnych Urbanka mec. Rajakowskiego to m.in. zeznania R. przyczyniły się do uwolnienia kilka lat temu Jerzego Vaulina od zarzutu zamordowania w 1946 r. małżeństwa Żubrydów. R. potwierdził bowiem zeznania Vaulina, wg których ten zgłosił się do UB już po zabiciu Żubryda, tłumacząc, że uczynił to w samoobronie, bo Żubryd – podejrzewając, że jego ludzie są inflirtowani przez UB – miał zacząć ich likwidować[5].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci małżeństwa, ich syn Janusz (ur. 1941) był razem z babcią w okresie kilku miesięcy przymusowo przetrzymywany w więzieniu na zamku w Rzeszowie[6]. Z dokumentów ujawnionych po latach wynika, że jako niespełna 5-letnie dziecko został aresztowany „za współdziałanie z bandą Żubryda” (w związku z tym później otrzymał status kombatanta, zaś przez historyków został określony mianem „najmłodszego więźnia politycznego PRL”). Został zwolniony pod koniec października 1946. Następnie zaopiekowała się nim siostra Janiny Żubryd, Krystyna, która adoptowała Janusza i nadała mu swoje nazwisko[7] (decyzją komunistycznych władz nie mógł nosić nazwiska po ojcu). W najnowszych czasach Janusz Żubryd jest częstym gościem spotkań i prelekcji organizowanych przez oddziały terenowe Instytutu Pamięci Narodowej oraz jednym z inicjatorów upamiętnienia żołnierzy Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ „Zuch”.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • 24 października 1998 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia krzyża pamiątkowego w miejscu mordu Janiny i Antoniego Żubryda w pobliżu wsi Malinówka[8].
  • W dniach 1–3 października 2010 roku odbył się I Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr Antoniego Żubryda „Zucha" zorganizowany przez Stowarzyszenie Pamięci SBO NSZ „Zuch oraz Gminę Korczyna[9].
  • W dniach 14–16 października 2011 odbył się II Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr Antoniego Żubryda „Zucha" połączony z uroczystym apelem poległych na sanockim rynku[10][11].
  • W dniach 26–28 października 2012 roku odbył się III Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjra Antoniego Żubryda „Zucha". Głównym elementem programu było odslonięcie płyty nagrobnej w miejscu mordu małżeństwa Żubrydów[12]. Patronat nad Rajdem objęli m.in. Janusz Niemiec – syn mjr. Żubryda „Zucha”, Zbigniew Kuraś – syn mjr. Józefa Kurasia „Ognia”, Starostwo Powiatowe w Brzozowie, Zuzanna Kurtyka – prezes Stowarzyszenia Katyń 2010, ppłk Kazimierz Paulo „Skała” – dowódca kompanii zgrupowania „Ognia”[13].
  • W dniach 27–29 września 2013 roku Związek Strzelecki Rzeczypospolitej zorganizował IV Pieszy Rajd Szlakami Żołnierzy Wyklętych Samodzielnego Bataliony Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych mjra Antoniego Żubryda. Rajd przeszedł trasą Sanok – Grabówka – Brzozów – Malinówka[14]. Został zakończony w kościele Przemienienia Pańskiego w Brzozowie, a w jego trakcie odznaczeniami 70-lecia NSZ przyznanymi przez Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych zostali wyróżnieni syn Janusz Niemiec – syn mjr. Żubryda „Zucha” oraz historycy Jerzy Tarnawski i Andrzej Romaniak[15].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • List do syna[16] (reżyseria: Iwona Bartólewska, film dokumentalny, 1999). Wyświetlenie filmu w Telewizji Polskiej zostało zablokowane przez Jerzego Vaulina, który napisał list do TVP, twierdząc, że film jest obarczony wadą prawną, polegającą na tym, że reżyserka nie zapłaciła mu honorarium autorskiego za wykorzystany w filmie „utwór literacki”, za jaki Vaulin uznał swój list do syna zamordowanych Żubrydów[17].

Uwagi

  1. Wcześniej, w czerwcu 1945 oboje byli aresztowani i przetrzymywani jako zakładnicy przez Urząd Bezpieczeństwa. Zostali zwolnieni po wzięciu za zakładników funkcjonariuszy milicji z Haczowa przez Antoniego Żubryda

Przypisy

  1. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, s. 742, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995.
  2. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, s. 738, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995.
  3. H. Piecuch, Siedem rozmów z generałem dywizji Władysławem Pożogą I zastępcą ministra spraw wewnętrznych, szefem wywiadu i kontrwywiadu, Warszawa 1987, s. 81-82.
  4. http://www.se.pl/wydarzenia/kraj/ipn-zbada-morderstwo-majora-narodowych-sil-zbrojnyc_230880.html.
  5. http://www.polskatimes.pl/artykul/494874,89letni-ubek-sadzony-za-morderstwo-z-1946-r-chcial-mnie-przebic-widlami-bronilem-sie,id,t.html.
  6. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, s. 742, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995.
  7. Januszek Żubryd, lat 4 – najmłodszy więzień UB. blogpress.pl, 6 marca 2014. [dostęp 16 marca 2014].
  8. Jerzy Tarnawski, Przywołane z pamięci. Bohater zagórskiego podziemia lat 1944-1946, w: Verbum, Miesięcznik parafii Wniebowzięcia NMP w Zagórzu, nr 5(30) 2006, s. 12-13.
  9. Rajd szlakiem mjr Żubryda | Blogmedia24.
  10. Uczcili pamięć majora Antoniego Żubryda | Esanok.pl.
  11. II RAJD SZLAKIEM ŻUBRYDA 2011 – YouTube.
  12. http://www.youtube.com/watch?v=YiNlRBz9bI8.
  13. http://www.naszdziennik.pl/polska-kraj/13322,strzelcy-upamietnia-mjr-zubryda.html.
  14. http://esanok.pl/2013/iv-pieszy-rajd-sladami-zolnierzy-wykletych-ij009.html#comment-185910.
  15. Uroczyste zakończenie IV Rajdu Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr. Antoniego Żubryda „Zucha” – wręczenie odznaczeń 70-lecia NSZ (pol.). pomniksmolensk.pl, 2013-10-01. [dostęp 2013-11-08].
  16. filmpolski.pl.
  17. „Gazeta Wyborcza”, 17-18 marca 2001.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Waldemar Basak, Rzecz o majorze Antonim Żubrydzie, Krosno 2008, s. 162.
  • Krzysztof Kaczmarski i Andrzej Romaniak (red.), Powiat sanocki w latach 1944–1956, Muzeum Historyczne w Sanoku i Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, Rzeszów – Sanok 2007.
  • Grzegorz Motyka, W kręgu „Łun w Bieszczadach”. Szkice z najnowszej historii polskich Bieszczad, s. 188, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7399-340-2.
  • Andrzej Romaniak, Por. Mieczysław Kocyłowski Czarny. Byłem zastępcą Żubryda, Sanok, 1999, ISBN 83-907352-8-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]