Janina Lewandowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Janina Lewandowska
Janina Lewandowska
podporucznik pilot podporucznik pilot
Data i miejsce urodzenia 22 kwietnia 1908
Imperium Rosyjskie Charków, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci prawd. 22 kwietnia 1940
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Katyń, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby od 3 września 1939
Główne wojny i bitwy II wojna światowa

Janina Antonina Lewandowska z domu Dowbor-Muśnicka (ur. 22 kwietnia 1908 w Charkowie, zm. 22 kwietnia[1] 1940 w Katyniu) – polska śpiewaczka, pilot szybowcowy i samolotowy, podporucznik pilot lotnictwa Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej, pośmiertnie awansowana do stopnia porucznika.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w Charkowie w ówczesnej Rosji, w rodzinie Józefa Dowbora-Muśnickiego i Agnieszki z domu Korsońskiej. Po powrocie do Polski mieszkała z rodzicami w Batorowie. Po ukończeniu gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu studiowała w Konserwatorium Muzycznym. Próbowała zostać śpiewaczką, jednak brak zgody ojca i słaby głos nie pozwoliły jej na to. Pracowała na poczcie i dorywczo na Wystawie Krajowej.

Już w gimnazjum pod wrażeniem pokazów na Ławicy zainteresowała się szybownictwem. Była członkinią Aeroklubu Poznańskiego. Ukończyła Wyższą Szkołę Pilotażu oraz kursy we Lwowie i w Dęblinie w zakresie radiotelegrafii. Została skierowana na kurs radiotelegraficzny do Lwowa w 1937 roku[2], gdzie odbyła przeszkolenie na aparatach drukujących, tzw. juzach[3], będących wówczas na wyposażeniu wojska. Uzyskała stopień podchorążego, następnie awansowana do stopnia podporucznika rezerwy[4].

Była pierwszą kobietą w Europie, która wykonała skok spadochronowy z wysokości 5 km. Podczas pokazów szybowcowych w Tęgoborzu koło Nowego Sącza poznała ppłk. Mieczysława Lewandowskiego, instruktora szybowcowego[5]. Pobrali się 10 czerwca 1939.

3 września 1939 w drodze z Nekli do Wrześni dołączyła do rzutu kołowego Bazy Lotniczej Nr 3, którym dowodził oficer ewidencyjny 3 Pułku Lotniczego kpt. pil. Józef Sidor. Prawdopodobnie 22 września w rejonie Husiatyna dostała się do niewoli sowieckiej. Jedna z relacji mówi, że została zestrzelona przez Niemców i w czasie skoku ze spadochronem znalazła się po stronie sowieckiej, gdzie została wzięta do niewoli jako polski podporucznik[6].

Przetrzymywana najpierw w Ostaszkowie, potem w obozie w Kozielsku. Tam przebywali jej znajomi z lotnictwa, z którymi utrzymywała kontakt; był nim m. in. ppor. Michał Kulikowski, lekarz 51 Eskadry Rozpoznawczej[7]. Jej osobę wspominali w sporządzonych pamiętnikach obozowych inni jeńcy obozu kozielskiego: mjr Kazimierz Szczekowski i Włodzimierz Wajda, opisując, iż trzyma się dzielnie i wzorowo oraz fakt zaproszenia jej na skromny obiad[8] oraz ocaleni od egzekucji Witold Ogniewicz[9], Henryk Gorzechowski[10]. W czasie przesłuchań podobnie jak część oficerów zmieniła w zeznaniach swoje dane - podając, że urodziła się w 1914 r. oraz nieprawdziwe imię ojca Marian. Z takimi danymi figuruje na liście wywozowej nr 0401, pod pozycją 53 (akta nr 1469 ujawnione w 1991 r.). Transport wyruszył ok. 20 kwietnia 1940. Zginęła najprawdopodobniej dnia następnego lub w dzień swoich urodzin, jako jedyna kobieta wśród zabitych[11].

Jej zwłoki zostały odnalezione przez Niemców podczas pierwszej ekshumacji z mogił katyńskich – był przy tym obecny m.in. Józef Mackiewicz. Była jedyną wydobytą z mogił kobietą, czego Niemcy nie potrafili wytłumaczyć[12] i – w obawie przed niespodziewanymi efektami propagandowymi – nie ujawnili tego faktu[13]. Dwa lata później – przywieziona do Wrocławia z Katynia przez prowadzącego pierwszą ekshumację prof. Gerharda Butza z Zakładu Medycyny Sądowej niemieckiego Uniwersytetu Wrocławskiego – jej czaszka wraz z sześcioma innymi trafiła do rąk profesora Bolesława Popielskiego, który przez kilkadziesiąt lat ukrywał je przed UB i NKWD. Tuż przed śmiercią w 1997 roku zdradził tajemnicę współpracownikom. Za pomocą metod komputerowych potwierdzono, że są to szczątki ofiar katyńskich, ale zidentyfikowano tylko jedną czaszkę – Janiny Lewandowskiej. Została ona zidentyfikowana w maju 2005 metodą superprojekcji w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu. Po identyfikacji 4 listopada 2005 czaszkę z honorami wojskowymi pochowano w specjalnej urnie w mogile rodziny Muśnickich na cmentarzu w Lusowie[11].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Minister Obrony Narodowej decyzją Nr 439/MON z dnia 5 października 2007 awansował ją pośmiertnie do stopnia porucznika[14]. Awans został ogłoszony w dniu 9 listopada 2007, w Warszawie, w trakcie uroczystości "Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów".

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia” Janinie Lewandowskiej poświęcono Dąb Pamięci w Połczynie-Zdroju[15].

Postać Janiny Lewandowskiej została wykorzystana w sztuce oratorskiej przez premiera Donalda Tuska w przemówieniu wygłoszonym podczas obchodów rocznicowych 7 kwietnia 2010 w Katyniu. Była jedyną ofiarą zbrodni katyńskiej wymienioną w tym przemówieniu z nazwiska[16].

Rzeźba przedstawiająca Janinę Lewandowską jest jednym z elementów Narodowego Pomnika Katyńskiego w Baltimore autorstwa Andrzeja Pityńskiego.

W 2010 roku Zbigniew Wacław Kowalewski zrealizował fabularyzowany dokument "Z nieba do nieba" poświęcony postaci Janiny Lewandowskiej. Film wyprodukowało Studio Filmowe Kronika.

Przypisy

  1. Ośrodek KARTA: dane osobowe: Janina Lewandowska c. Józefa (pol.). sygnatura akt: IR -/34954 lista wywozowa z Kozielska: KOZ -563-567/53 nr id. 2026 [dostęp 10 marca 2009].
  2. Piotr Bauer “Lotnicy w Katyniu: Wojenne losy Janiny Lewandowskiej,” Skrzydlata Polska, Nr. 31, 30 lipca 1989 roku
  3. od nazwiska konstruktora telegrafu z klawiaturą – prekursora dalekopisu zob. David Edward Hughes
  4. Dr. Kazimiera J. Cottam, “Lewandowska, Janina,” Amazons to Fighter Pilots: A Biographical Dictionary of Military Women, Vol. I. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2003.
  5. Urszula Olech, Pro Memoria. Janina Lewandowska s. 415 podała, że jej mężem był ppłk Edward Lewandowski.
  6. Skrwawione ziemie Timothy Snyder, 2011, Świat Książki, s. 171 ISBN 978-83-7799-456-6
  7. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 30.
  8. Janusz Zawodny: Pamiętniki znalezione w Katyniu. Paryż: Editions Spotkania, 1989, s. 120, 167-168. ISBN 2-86914-044-4.
  9. Witold Ogniewicz: Kozielsk. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 17. ISBN 83-7001-296-5.
  10. Na katyńskiej drodze. Z Henrykiem Gorzechowskim, ocalałym więźniem Kozielska rozmawia Marek Hołubicki. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 45. ISBN 83-7001-296-5.
  11. 11,0 11,1 Kamila Baranowska: Jedyna kobieta wśród ofiar Katynia: Janina Lewandowska (pol.). [dostęp 15 stycznia 2009.
  12. Czesław Madajczyk: Dramat katyński. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989, s. 37.
  13. P. Bauer, id.
  14. Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
  15. Ku czci ofiar Katynia. polczyn-zdroj.pl. [dostęp 23 lutego 2014].
  16. Tusk: Prawda przeciw przemocy. Przemówienie premiera Polski. „Gazeta Wyborcza”, s. 3, 7 kwietnia 2010. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]