Janina Lewandowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Janina Lewandowska
Janina Lewandowska
podporucznik pilot podporucznik pilot
Data i miejsce urodzenia 22 kwietnia 1908
Imperium Rosyjskie Charków, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci prawd. 22 kwietnia 1940
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Katyń, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby od 3 września 1939
Siły zbrojne Lotnictwo wojskowe II RP
Główne wojny i bitwy II wojna światowa (kampania wrześniowa)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Janina Antonina Lewandowska z domu Dowbor-Muśnicka (ur. 22 kwietnia 1908 w Charkowie, zm. 22 kwietnia[1] 1940 w Katyniu) – polska śpiewaczka, pilot szybowcowy i samolotowy, podporucznik pilot lotnictwa Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej, pośmiertnie awansowana do stopnia porucznika.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w Charkowie w ówczesnej Rosji, w rodzinie Józefa Dowbora-Muśnickiego i Agnieszki z domu Korsońskiej. Po powrocie do Polski mieszkała z rodzicami w Batorowie. Po ukończeniu gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu studiowała w Konserwatorium Muzycznym. Próbowała zostać śpiewaczką, jednak brak zgody ojca i słaby głos nie pozwoliły jej na to. Pracowała na poczcie i dorywczo na Wystawie Krajowej.

Już w gimnazjum pod wrażeniem pokazów na Ławicy zainteresowała się szybownictwem. Była członkinią Aeroklubu Poznańskiego. Ukończyła Wyższą Szkołę Pilotażu oraz kursy we Lwowie i w Dęblinie w zakresie radiotelegrafii. Została skierowana na kurs radiotelegraficzny do Lwowa w 1937[2], gdzie odbyła przeszkolenie na aparatach drukujących, tzw. juzach[3], będących wówczas na wyposażeniu wojska. Uzyskała stopień podchorążego, następnie awansowana do stopnia podporucznika rezerwy[4].

Była pierwszą kobietą w Europie, która wykonała skok spadochronowy z wysokości 5 km. Podczas pokazów szybowcowych w Tęgoborzu koło Nowego Sącza poznała ppłk. Mieczysława Lewandowskiego (1892-1964)[5][6], instruktora szybowcowego[7] (wcześniej oficera 10 Pułku Saperów). Pobrali się 10 czerwca 1939.

3 września 1939 w drodze z Nekli do Wrześni dołączyła do rzutu kołowego Bazy Lotniczej Nr 3, którym dowodził oficer ewidencyjny 3 Pułku Lotniczego kpt. pil. Józef Sidor. Prawdopodobnie 22 września w rejonie Husiatyna dostała się do niewoli sowieckiej. Jedna z relacji mówi, że została zestrzelona przez Niemców i w czasie skoku ze spadochronem znalazła się po stronie sowieckiej, gdzie została wzięta do niewoli jako polski podporucznik[8]. Inna wersja mówiła o zestrzeleniu przez Armię Czerwoną nad ziemiami wschodnimi[9].

Przetrzymywana najpierw w Ostaszkowie, potem w obozie w Kozielsku. Tam przebywali jej znajomi z lotnictwa, z którymi utrzymywała kontakt; był nim m. in. ppor. Michał Kulikowski, lekarz 51 Eskadry Rozpoznawczej[10]. Jej osobę wspominali w sporządzonych pamiętnikach obozowych inni jeńcy obozu kozielskiego: mjr Kazimierz Szczekowski i Włodzimierz Wajda (opisując, iż trzyma się dzielnie i wzorowo, a także fakt zaproszenia jej na skromny obiad[11]) oraz ocaleni od późniejszych egzekucji Witold Ogniewicz[12], Henryk Gorzechowski[13], kpt. dr Wacław Mucho (który stwierdził we wspomnieniach, że generalnie dla innych osadzonych w obozie nie było wiadome kim Lewandowska jest z pochodzenia i jedynie chodziły słuchy, iż jest krewną lub córką generała)[14]. Informacje o przetrzymywaniu w sowieckim obozie Janiny Lewandowskiej przekazał jej krewnym (konkretnie jej kuzynce, Zofii Ostromęckiej z Dowbór-Muśnickich, córce Konstantego, czyli wujka Janiny) Rafał Bniński, który został wywieziony z Kozielska 9 grudnia 1939[15] i przez tereny przyłączone do III Rzeszy dotarł do Warszawy (według jego relacji Janina Lewandowska na terenie obozu kozielskiego posiadała osobne pomieszczenie, uczestniczyła w tajnym życiu religijnym obozu, m. in. wypiekając opłatki hostii, za co była poddawana rewizjom przez władze obozowe)[16]. W czasie przesłuchań podobnie jak część oficerów zmieniła w zeznaniach swoje dane – podając, że urodziła się w 1914 oraz nieprawdziwe imię ojca, Marian. Z takimi danymi figuruje na liście wywozowej nr 0401, pod pozycją 53 (akta nr 1469 ujawnione w 1991). Transport wyruszył ok. 20 kwietnia 1940. Najprawdopodobniej nazajutrz lub dwa dni później, 22 kwietnia 1940 – w dzień swoich urodzin, jako jedyna kobieta wśród ofiar zgładzonych w Katyniu[17] została zamordowana przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej części zbrodni katyńskiej zostały pochowane na terenie obecnego Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu.

Zwłoki Janiny Lewandowskiej zostały odnalezione przez Niemców podczas pierwszej ekshumacji z mogił katyńskich w 1943. Był przy tym obecny m.in. Józef Mackiewicz. Była jedyną wydobytą z mogił kobietą, czego Niemcy nie potrafili wytłumaczyć[18] i – w obawie przed niespodziewanymi efektami propagandowymi – nie ujawnili tego faktu[19]. Dwa lata później – przywieziona do Wrocławia z Katynia przez prowadzącego pierwszą ekshumację prof. Gerharda Butza z Zakładu Medycyny Sądowej niemieckiego Uniwersytetu Wrocławskiego – jej czaszka wraz z sześcioma innymi trafiła do rąk profesora Bolesława Popielskiego, który przez kilkadziesiąt lat ukrywał je przed UB i NKWD. Tuż przed śmiercią w 1997 zdradził tajemnicę współpracownikom. Za pomocą metod komputerowych potwierdzono, że są to szczątki ofiar katyńskich, ale zidentyfikowano tylko jedną czaszkę – Janiny Lewandowskiej. Została ona zidentyfikowana w maju 2005 metodą superprojekcji w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu. Po identyfikacji 4 listopada 2005 czaszkę z honorami wojskowymi pochowano w specjalnej urnie w mogile rodziny Muśnickich na cmentarzu w Lusowie[17].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Minister Obrony Narodowej decyzją Nr 439/MON z dnia 5 października 2007 awansował ją pośmiertnie do stopnia porucznika[20]. Awans został ogłoszony w dniu 9 listopada 2007, w Warszawie, w trakcie uroczystości "Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów".

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia” Janinie Lewandowskiej poświęcono Dąb Pamięci w Połczynie-Zdroju[21].

Postać Janiny Lewandowskiej została wykorzystana w sztuce oratorskiej przez premiera Donalda Tuska w przemówieniu wygłoszonym podczas obchodów rocznicowych 7 kwietnia 2010 w Katyniu. Była jedyną ofiarą zbrodni katyńskiej wymienioną w tym przemówieniu z nazwiska[22].

Rzeźba przedstawiająca Janinę Lewandowską jest jednym z elementów Narodowego Pomnika Katyńskiego w Baltimore autorstwa Andrzeja Pityńskiego.

W 2010 Zbigniew Wacław Kowalewski zrealizował fabularyzowany dokument "Z nieba do nieba" poświęcony postaci Janiny Lewandowskiej. Film wyprodukowało Studio Filmowe Kronika.

W 2006 uchwałą Rady Miasta Krakowa nazwano rondo między ulicami Marii Dąbrowskiej i Mieczysława Medweckiego[23], zwane zwyczajowo „rondem przy Carrefourze”.

Przypisy

  1. Ośrodek KARTA: dane osobowe: Janina Lewandowska c. Józefa (pol.). sygnatura akt: IR -/34954 lista wywozowa z Kozielska: KOZ -563-567/53 nr id. 2026 [dostęp 10 marca 2009].
  2. Piotr Bauer “Lotnicy w Katyniu: Wojenne losy Janiny Lewandowskiej,” Skrzydlata Polska, Nr. 31, 30 lipca 1989
  3. od nazwiska konstruktora telegrafu z klawiaturą – prekursora dalekopisu zob. David Edward Hughes
  4. Dr. Kazimiera J. Cottam, “Lewandowska, Janina,” Amazons to Fighter Pilots: A Biographical Dictionary of Military Women, Vol. I. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2003.
  5. Lista oficerów Wojska Polskiego z lat 1914-1939. Mieczysław Lewandowski. officersdatabase.appspot.com. [dostęp 26 grudnia 2014].
  6. Lista Krzystka. Mieczysław Lewandowski. listakrzystka.pl. [dostęp 26 grudnia 2014].
  7. Urszula Olech, Pro Memoria. Janina Lewandowska s. 415 podała, że jej mężem był ppłk Edward Lewandowski.
  8. Skrwawione ziemie Timothy Snyder, 2011, Świat Książki, s. 171 ISBN 978-83-7799-456-6
  9. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 31.
  10. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 30.
  11. Janusz Zawodny: Pamiętniki znalezione w Katyniu. Paryż: Editions Spotkania, 1989, s. 120, 167-168. ISBN 2-86914-044-4.
  12. Witold Ogniewicz: Kozielsk. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 17. ISBN 83-7001-296-5.
  13. Na katyńskiej drodze. Z Henrykiem Gorzechowskim, ocalałym więźniem Kozielska rozmawia Marek Hołubicki. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 45. ISBN 83-7001-296-5.
  14. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 30.
  15. Janusz Zawodny: Pamiętniki znalezione w Katyniu. Paryż: Editions Spotkania, 1989, s. 153. ISBN 2-86914-044-4.
  16. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 31.
  17. 17,0 17,1 Kamila Baranowska: Jedyna kobieta wśród ofiar Katynia: Janina Lewandowska (pol.). [dostęp 15 stycznia 2009.
  18. Czesław Madajczyk: Dramat katyński. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989, s. 37.
  19. P. Bauer, id.
  20. Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
  21. Ku czci ofiar Katynia. polczyn-zdroj.pl. [dostęp 23 lutego 2014].
  22. Tusk: Prawda przeciw przemocy. Przemówienie premiera Polski. „Gazeta Wyborcza”, s. 3, 7 kwietnia 2010. Agora S.A.. ISSN 0860-908X. 
  23. Rada Miasta Krakowa: Uchwała nr CX/1112/06 w sprawie nazwy ulicy, nazwy ronda i nazwy osiedla.. Biuletyn Informacji Publicznej. [dostęp 2014-09-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]