Janus (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rzymska moneta (as) z obliczem Janusa na awersie

Janus – jedno z najważniejszych bóstw staroitalskich czczone w starożytnym Rzymie. Był bogiem wszelkich początków, a także opiekunem drzwi, bram, przejść i mostów, patronem umów i układów sojuszniczych. Od niego pochodzi łacińska nazwa miesiąca stycznia (Ianuarius) jako pierwszego miesiąca roku. W późniejszych przedstawieniach alegorycznych (renesans, barok) uosabiał zimę.

W mitologii[edytuj | edytuj kod]

Był bóstwem o nieznanym pochodzeniu (rodowodzie); niektóre mity podają go za dziecko Saturna i Entorii (według innych miał być jej bratem). W pojęciu Rzymian Janus uchodził za pierwszego władcę Lacjum. Wzgórze, na którym rezydował, otrzymało na jego cześć nazwę Janikulum. Początkowo dzielił władzę z Camesesem[1], a następnie z Saturnem, który wypędzony przez Jupitera, znalazł u niego schronienie, na tyle gościnne, że odwdzięczył mu się przekazanym darem widzenia przyszłości i przeszłości[2]. Inny z mitów przypisywał mu rządy w Italii jeszcze przed Saturnem i Jupiterem oraz ustanowienie czci i świątyń dla wszystkich pozostałych bogów.

Miał być małżonkiem źródlanej nimfy Iuturny i ojcem Fonsa – także opiekuna źródeł. Według innej wersji jego małżonką (i siostrą) była Kamese, która urodziła mu syna imieniem Tyber (stąd nazwa rzeki)[3].Towarzyszami Janusa byli Limentinus, Lima, Forculus i Cardea[4]. W czasach cesarstwa pod wpływem mitologii i filozofii greckiej widziano w nim jedynie króla, który przywędrował do Rzymu z Tesalii i dziki lud nauczył bogobojności, praw i obyczajów, sztuk, uprawy roli i wszystkiego, co potrzebne dla przeżycia i trwania gatunku ludzkiego[5].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem religioznawców był prastarym bogiem Latynów z okresu przedetruskiego, symbolizującym kult światła i słońca. Horacy podaje, że każdego poranka kapłani wzywali go imieniem Pater matutinus[6]; jako taki łączony był też z italskim bóstwem brzasku i narodzin (Mater Matuta). W trakcie późniejszych przekształceń Janus stał się bogiem przemian i czasu, początku i końca, wszechrzeczy, źródeł, „niejako pierwszym bóstwem, twórcą bogów i ludzi. I nawet wówczas, kiedy Jowisz wyrósł na naczelnego boga Rzymian, Janus zachował część swojej godności: we wszystkich modłach wymieniano go na pierwszym miejscu”[7].

Imię jego kojarzono ze słowem ianua (brama, drzwi, wejście) i z czasownikiem irruo (wchodzić, wjeżdżać)[8]. Poza tym znano go i czczono pod wieloma imionami, stanowiącymi wytworzone później określenia i przydomki: Pater (Januspater), Quirinus, Patuculus/Patulcius (tj. otwierający), Claviger oraz Clusius (zamykający), Portae Belli i in. Pośrednio tłumaczy to ścisły związek łączący go z Portunusem (synem bogini Mater Matuta), również uważanym za opiekuna przystani i portów, strażnika bram i drzwi, podobnie przedstawianego z kluczem w dłoni.

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie przedstawiano go jako „poważną postać męską o dwóch brodatych obliczach, z których jedno patrzyło na wschód, drugie na zachód”[9], a ponadto z kluczami i laską lub rózgą. Jego najstarsze wyobrażenia spotykane są na pierwszych rzymskich monetach (tzw. aes grave). Stąd określenia: Ianus Geminus (bliźniaczy), Ianus Bifrons (dwuobliczny) albo Biceps (dwugłowy), a nawet Quadrifrons (czwórobliczny) lub Quadriformis (czwórpostaciowy, czwóristny) – jak uwidoczniono to np. na monetach cesarza Hadriana.

Wśród Rzymian panowało przekonanie, że najstarsze monety wybił Janus na cześć Saturna, który przybył okrętem z Krety do Italii; tak tłumaczono też wyobrażenie dziobu okrętu (prora, rostrum) na rewersie miedzianych asów rzymskich z czasów Republiki[10]. W ujęciu Owidiusza (Fasti) dwie twarze Janusa symbolizowały jego władzę nad ziemią i niebem, zaś według Makrobiusza – nad przeszłością i przyszłością.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Podwójny Łuk Janusa w Rzymie (rycina J. B. Piranesiego z XVIII w.)

W domach poświęcone mu były wszystkie drzwi, przy których zazwyczaj umieszczano jego posągi. W Rzymie, w północnej części Forum, niedaleko siedziby senatu – Kurii, znajdowała się świątynia Janusa, którą zgodnie z tradycją miał wznieść Numa Pompiliusz. „Była to po prostu prastara brama z najdawniejszych obwarowań, którą dla szczególnej świętości zachowano... Jej czarne, omszałe ściany, zbudowane z nierównych bloków kamienia, okryto płytami brązowymi...”[11]. Związane z powstaniem tego sanktuarium podanie głosiło, iż podczas napadu Sabinów na Rzym w poświęconej Janusowi bramie miało wytrysnąć potężne źródło wrzącej wody, w której śmierć poniosło wielu nieprzyjaciół[12].

Bramy tego przybytku zamykano w czasie pokoju, a otwierano na czas zbrojnego konfliktu[13], żeby mogły tam przejść i otrzymać błogosławieństwo wojska udające się na wojnę[14]. Wewnątrz stał posąg Janusa zwrócony twarzami na wschód i zachód. Szczególnej czci bóg doświadczał w momencie oficjalnego wypowiedzenia wojny, a także przy ceremonii zawarcia pokoju. Jego błogosławieństwa upraszał każdy konsul obejmujący swój urząd. Wzywano go słowami: Iane, fac aeternos pacem pacisque ministros! („Janusie, uczyń wiecznymi pokój i zsyłających pokój!”)[15].

O randze kultowej tego bóstwa świadczy też fakt, że imienia jego wzywano przed składaniem wszelkich ofiar. Ponadto Janusowi – podobnie jak Jupiterowi – zwykle powierzano w opiekę początek każdego ważniejszego przedsięwzięcia, transakcji handlowej, dalekiej podróży, zasiewu i zbioru plonów, w modłach nierzadko wymieniając go nawet przed najwyższym bóstwem.

Głównym jego świętem był pierwszy dzień roku (calendae Ianuariae), kiedy wzajemnie składano sobie życzenia i drobne podarki (m.in. wypiekane z mąki ciastko zwane ianual) na dobrą wróżbę ; wtedy powoływano też na urząd nowo wybranych urzędników. Domy ozdabiano wieńcami i gałązkami wawrzynu. W inne święto, zwane Agonium i obchodzone według kalendarza Rzymian 9 stycznia, kapłan zastępujący władcę (rex sacrorum) składał mu w ofierze barana. Poza tym poświęcony był mu również każdy pierwszy dzień miesiąca, w którym otrzymywał ofiarę z wina, kadzidła i owoców[16].

Janus był bogiem czysto rzymskim, nie mającym odpowiednika w mitologii greckiej, a praktykowania jego kultu nie stwierdzono poza Rzymem.

Przypisy

  1. Według Makrobiusza (Saturnalium conviviorum libri septem I,7.
  2. L. Stankiewicz, dz. cyt. poniżej.
  3. L. Stankiewicz, dz. cyt.
  4. Marian Rengel, Kathleen N. Daly, Greek and Roman Mythology A to Z, Chelsea House, New York 2009, s. 75.
  5. A. H. Petiscus, Der Olymp oder Mythologie der Griechen und Römer, Leipzig 1905, s. 112.
  6. Horatius, Satirae II 6,20.
  7. J. Parandowski, dz. cyt., s. 211.
  8. Cyceron w jednym ze swych pism twierdzi, że imię to pochodzi od czasownika ire, co oznacza iść, przechodzić – stąd przejścia to iani, w l. poj. ianus (Cicero, De natura deorum II 67). Dlatego w średniowieczu Janus był symbolem Genui, która w ówczesnej łacinie nosiła nazwę Ianoa.
  9. Jan Parandowski, dz. cyt., s. 210.
  10. H. Fiedorow-Dawydow, Monety opowiadają o historii, Warszawa 1966, s. 40.
  11. J. Parandowski, jak wyżej.
  12. A. H. Petiscus, Der Olymp..., s. 113.
  13. Livius, Ab Urbe condita I 19; tradycyjny przekaz głosił, że zamykano ją w ciągu 700 lat zaledwie trzykrotnie: za Numy Pompiliusza, po I wojnie punickiej i za Augusta. W istocie – częściej, gdy tylko za Augusta trzykrotnie, ponadto za Nerona, Wespazjana i innych (np. za Gordiana III, o czym wspomina Juliusz Kapitolinus w Historia Augusta).
  14. Vergilius, Aeneis VII 601nn.
  15. Verte: łacińskie przysłowia, sentencje i ulotne słowa w opr. S. Staszczyka, K. Jawińskiego, Warszawa 1959, nr 298, s. 70-71.
  16. Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums, Leipzig 1882, s. 544; A. H. Petiscus, Der Olymp..., s. 114.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1990, s. 168
  • A. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich, Warszawa 2001; ISBN 83-207-1629-2
  • L. Stankiewicz, Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008, s. 190; ISBN 978-83-04-04768-6
  • J. Schmidt, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice 1996; ISBN 83-7132-266-6
  • Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk), Warszawa 1988, s. 209
  • Fritz Graf, Ianus [w] Der Neue Pauly, Stuttgart 1998, t. 5, kol. 858-861
  • Jan Parandowski, Janus [w] Mitologia Greków i Rzymian, Poznań 1989, s. 210-211