Japońskie tytuły grzecznościowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Język japoński, jak wiele innych języków, używa szerokiej gamy tytułów grzecznościowych do zwracania się do ludzi z szacunkiem.

W japońskim, tytuły grzecznościowe występują w formie przyrostków (sufiksów honoryfikatywnych) i mogą być dołączane do nazwisk, imion, a także tytułów zawodowych. Najbardziej popularnym i znanym poza Japonią przyrostkiem jest san, który semantycznie odpowiada zwrotom pan, pani, panna w języku polskim. Inne popularne przyrostki to sama, sensei (także jako samodzielne słowo), kun, i chan.

Popularne tytuły[edytuj | edytuj kod]

San[edytuj | edytuj kod]

San (jap. さん?) jest najpowszechniejszym tytułem grzecznościowym, dodawanym do nazwisk lub imion, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Tłumaczy się jako: "pan" lub "pani".

San używa się również z rzeczownikami opisującymi adresata innymi niż imię. Na przykład sprzedawca książek może być zaadresowany jako honya-san ("sprzedawca książek" + san), a rzeźnik jako nikuya-san ("rzeźnik" + san).

San jest też używane w rozmowach o korporacjach lub podobnych podmiotach. Na przykład, biuro lub sklep firmy o nazwie Kojima Denki może być nazywany "Kojima Denki-san" przez inną niedaleką firmę. Można to zaobserwować na minimapach, często używanych w książkach telefonicznych i na wizytówkach w Japonii, gdzie nazwy niedalekich firm pisane są z użyciem san.

Choć – mówiąc ściśle – w tym użyciu nie jest to tytuł honorowy, san może być również dołączone do nazw zwierząt lub produktów żywnościowych. Na przykład kot domowy może być nazywany neko-san, a ryba używana do gotowania – sakana-san. Oba użycia są uznawane za kobiece i/lub dziecinne ("Pan Kot" po polsku) i powinno się ich unikać w rozmowie.

W zachodniej Japonii (Kansai), szczególnie w okolicach Kioto, han (jap. はん?) jest używane zamiast san.

W sieci, Japończycy często dodają cyfrę 3 po nicku adresata aby zaznaczyć 'san', np. yoshimitsu3 oznacza yoshimitsu-san. Dzieje się tak, gdyż cyfra trzy jest w języku japońskim wymawiana jako "san".

Kun[edytuj | edytuj kod]

Kun (jap. ?) jest nieformalnym tytułem używanym przeważnie w stosunku do mężczyzn (w stosunku do kobiet bardzo rzadko). Jest zazwyczaj stosowany przez osoby wyższego statusu w odniesieniu do osób statusu niższego, przez mężczyzn o podobnym wieku i statusie w odniesieniu do siebie nawzajem, a także przez wszystkich w odniesieniu do chłopców. Może być również użyty przez kobiety w odniesieniu do mężczyzn, z którymi są emocjonalnie związane. Zazwyczaj wszystko zależy od rodzaju relacji między dwiema osobami. W biznesie, kobiety – szczególnie młode – również mogą być adresowane z użyciem kun przez starszych od nich mężczyzn o wyższym statusie. Zwrot ten jest również używany do zwierząt domowych rodzaju męskiego.

Nauczyciele szkolni często używają kun w odniesieniu do uczniów płci męskiej, w odróżnieniu od san lub chan w stosunku do uczennic. Użycie kun w odniesieniu do dzieci płci męskiej jest podobne do użycia san w stosunku do dorosłych. Innymi słowy, nieużycie kun będzie traktowane jako zachowanie niegrzeczne w większości przypadków, ale – podobnie jak san w odniesieniu do członków rodziny – kun jest tradycyjnie pomijane w odniesieniu do własnych dzieci (chyba, że kun stanowi część przezwiska: "Akira-kun"—Akkun).

W parlamencie japońskim, jego członkowie, a także ministrowie są adresowani z użyciem kun przez przewodniczących. Na przykład, Shinzō Abe jest nazywany "Abe Shinzō-kun". Jedyny wyjątek wystąpił, gdy przewodniczącą niższej izby była Takako Doi: używała ona tytułu san.

Chan[edytuj | edytuj kod]

Chan (jap. ちゃん?) jest zdrobniałym przyrostkiem. Jest to nieformalna wersja san używana do adresowania dzieci i żeńskich członków rodziny. Może być również zastosowana do zwierząt, kochanków, bliskich przyjaciół i ludzi znanych od dzieciństwa. Chan jest ciągle używane jako słowo pieszczotliwe, szczególnie w przypadku dziewczyn, aż do dorosłości. Rodzice prawdopodobnie zawsze będą nazywali swoje córki chan, a synów kun, choć chan można również użyć w stosunku do chłopców. Dorośli mogą używać chan w formie pieszczoty, zwracając się do kobiet, z którymi są w bliskich stosunkach.

Chan może być uznany za żeński styl mówienia, gdyż jest używany głównie przez lub w odniesieniu do kobiet. Jego zakres użycia przypomina słowo "kochanie" w języku polskim. Mężczyźni nie używają chan w odniesieniu do innych mężczyzn (z wyjątkiem małych dzieci).

Imiona zwierząt są często tworzone poprzez dodanie chan do skróconej nazwy gatunkowej. To pokazuje jeszcze większe przywiązanie, niż gdyby dodać je do pełnej nazwy. Zatem, na przykład udomowiony królik (usagi) może być nazywany usa-chan, a nie usagi-chan. Podobnie, chan jest czasem użyte aby stworzyć przezwiska dla gwiazd. Na przykład Arnold Schwarzenegger zyskał dla uproszczenia trudnego nazwiska przydomek Shuwa-chan w Japonii. Przydomki mogą również używać wariacji chan (zobacz eufoniczne przyrostki i gry słów poniżej).

Choć zazwyczaj zwrotów grzecznościowych nie stosuje się w odniesieniu do samego siebie, część młodych kobiet przybrała afektowaną formę mówienia o sobie w trzeciej osobie z użyciem chan, sposób mówienia spotykany zazwyczaj tylko wśród małych dzieci. Na przykład, młoda kobieta o imieniu Maki może się nazywać Maki-chan zamiast używać form w pierwszej osobie.

Japońskie media używają chan w odniesieniu do dzieci w wieku przedszkolnym, a czasem do uczennic szkół podstawowych.

Senpai i kōhai[edytuj | edytuj kod]

Senpai (jap. 先輩?) jest używane do adresowania wyższych pozycją kolegów lub mentorów, np. uczniowie odnoszący się do uczniów wyższych klas w szkołach, początkujący atleci do starszych stażem w klubach sportowych, nowi pracownicy do swoich mentorów lub starszych stażem w biznesie. Tak, jak w przypadku polskiego tytułu doktor, senpai może zostać użyty przez mówiącego zarówno w stosunku do siebie, jak i innych (w miejsce san).

Kōhai (jap. 後輩?) jest przeciwieństwem poprzedniego. Jest używany w odniesieniu do osób o niższej pozycji (ale nie w rozmowach z nimi: kōhai są zazwyczaj adresowani poprzez imię +kun, adresowanie kogoś bezpośrednio jako kōhai jest uznawane za niegrzeczne).

Sensei[edytuj | edytuj kod]

Sensei (jap. 先生 dosł. wcześniej urodzony?) jest używany w odniesieniu do nauczycieli, członków takich profesji, jak lekarz lub prawnik, polityków i innych autorytetów. Jest stosowany, aby pokazać respekt mówiącego wobec kogoś, kto osiągnął pewien poziom mistrzostwa w swojej dziedzinie. Na przykład japońscy fani mangi odnoszą się do rysowników z użyciem przyrostka sensei, jak Takahashi-sensei dla artystki Rumiko Takahashi. Termin ten jest podobnie stosowany przez fanów w innych dziedzinach sztuki.

Sensei może być również użyty jako pochlebstwo, co jest często spotykane w rozmowach zwolenników z charyzmatycznymi liderami biznesowymi, politycznymi lub religijnymi. Można go też użyć sarkastycznie, aby wyśmiać przesadne lub pochlebcze uwielbienie tychże liderów. Japońskie media często przytaczają go (w zapisie w katakanie, podobnie jak cudzysłowy lub kursywa w języku polskim) aby podkreślić megalomanię osób, które pozwalają być w ten sposób nazywane. W podobny sposób, można użyć sensei do rozmów o kimś zachowującym się pysznie lub wywyższającym się.

Tak samo, jak w przypadku senpai, sensei może być użyty nie tylko jako przyrostek, ale jako samodzielne słowo, tłumaczone jako "profesor" lub "nauczyciel".

Sama[edytuj | edytuj kod]

Sama (jap. ?) jest oficjalną wersją san. Ten tytuł jest głównie używany do adresowania osób o dużo wyższym statusie, niż mówiący, a także w biznesie w odniesieniu do klientów. Pojawia się także w słowach używanych do rozmów o lub adresowania osób, co do których mówiący chce okazać szacunek lub poważanie, na przykład o-kyaku-sama (klient) lub Tateishi-sama (skała czczona jako bóstwo). Ponadto japońscy chrześcijanie nazywają Boga w modlitwie Kami-sama, a Jezusa Iesu-sama. -sama jest często używane w prasie w odniesieniu do żeńskich członków rodziny imperialnej (na przykład Masako-sama). Japończycy dołączają również sama do nazwisk osób o szczególnym talencie lub urodzie, choć to użycie często jest żartobliwe, przesadzone lub nawet ironiczne. Przykładem może być tytuł "Tanaka-sama" w odniesieniu do młodego mężczyzny o imieniu Tanaka uznawanego za bardzo przystojnego przez wielbicieli, a także "Leo-sama" (lub "Reo-sama"), co stało się przyimkiem medialnym Leonarda DiCaprio.

Ponadto, sama może zostać użyte aby podkreślić arogancję (lub autoironię). Na przykład arogancki mężczyzna używa zwrotu ore-sama ("moje czcigodne Ja") zamiast "Ja". Mówienie o sobie z użyciem -sama jest uznawane za przejaw dużego egoizmu.

Sama stosowane jest także w adresach pocztowych i jest często spotykane w oficjalnych e-mailach.

Jest warte zauważenia, że sama jest stosowane w takich zwrotach, jak: o-machidō-sama ("przepraszam za spóźnienie"), o-tsukare-sama (wyraz empatii wobec ciężko pracujących osób, podziękowanie za pomoc) i go-kurō-sama (dostrzeżenie czyjegoś wysiłku, przeproszenie za sprawiony kłopot), choć pisane z użyciem tych samych znaków kanji, jest etymologicznie i semantycznie różne od sama używanego jako tytuł.

W taki sam sposób, w jaki chan jest wersją san, istnieje również forma chama dla sama, używana zazwyczaj w odniesieniu do osób starszych. Istnieje również dużo rzadziej używana tama, będąca forma bardzo dziecinną i używaną zazwyczaj przez małe dzieci w odniesieniu do ich starszego rodzeństwa lub innych uwielbianych osób.

Shi[edytuj | edytuj kod]

Shi (jap. ?) jest tytułem używanym w oficjalnych pismach, a czasem w bardzo oficjalnych przemówieniach, w odniesieniu do osoby nieznanej mówiącemu – zazwyczaj znanej poprzez publikacje, lecz której mówiący nigdy nie spotkał osobiście. Na przykład jest popularnym terminem w języku gazetowym. Preferowany jest w dokumentach oficjalnych, publikacjach akademickich i niektórych innych formach oficjalnych pism.

Po tym, jak imię osoby zostało użyte z shi, dana osoba może być adresowana poprzez samo shi (bez użycia imienia), jak długo jest tylko jedna osoba, do której piszący lub mówiący się odnosi.

Inne tytuły[edytuj | edytuj kod]

Tytuły związane z zajmowanym stanowiskiem[edytuj | edytuj kod]

Zamiast opisanych powyżej tytułów ogólnych, dosyć popularne jest dodawanie nazwy zawodu danej osoby po jej nazwisku. Często sportowcy są określani z użyciem -senshu (jap. 選手?) zamiast -san, na przykład japoński piłkarz Robert Cullen nazywany jest Karen-senshu. Zawodowy stolarz może używać tytułu -tōryō (jap. 棟梁?) oznaczającego "mistrz stolarski" i być adresowanym "Suzuki-Tōryō" zamiast "Suzuki-San". Telewizyjny prawnik, Kazuya Maruyama jest określana przez prezenterów i w materiałach promocyjnych jako Maruyama bengoshi (jap. 丸山弁護士?) (dokładnie "Maruyama-prawnik"), ale będzie nazywana Maruyama-sensei przez prywatnego klienta. Pewna liczba wykształconych Japończyków używa obecnie terminu -bengoshi, gdyż tradycyjny przyrostek -sensei jest uznawany za przesadnie uległy.

Wewnątrz firmy jest również powszechne adresowanie ludzi z użyciem ich rangi, na przykład prezes firmy shachō (jap. 社長?) lub szef działu buchō (jap. 部長?) itd.

Nazwy zawodów[edytuj | edytuj kod]

Nazwa zawodu może mieć dwie wersje. Na przykład "tłumacz" może być nazywany hon'yaku-ka (jap. 翻訳家?) lub hon'yaku-sha (jap. 翻訳者?). Sufiksy ka (jap. ?) i sha (jap. ?) mają tu znaczenie "osoby" wykonującej określony zawód (podobnie jak w języku angielskim sufiks "-er") .

Podobnie istnieją: jūdō-ka (jap. 柔道家 dosł. "osoba uprawiająca judo"?), czy manga-ka (jap. 漫画家 dosł. "twórca mangi"?).

W przypadku rolników, stara nazwa hyakushō (jap. 百姓 dosł. "sto nazwisk"?), jest obecnie uznawana za niegrzeczną, a rolnicy nazywają siebie nōka (jap. 農家 dosł. "osoba zajmująca się rolnictwem"?).

Tytuły grzecznościowe, takie, jak sensei, stosowane do nauczycieli, polityków, lekarzy i prawników, także mają pospolite formy. Na przykład, w języku potocznym nauczyciel to kyōshi (jap. 教師?), lekarz – isha (jap. 医者?) lub ishi (jap. 医師?), a prawnik bengo-shi (jap. 弁護士?). Grzeczne formy używane są w odniesieniu do osób, zaś pospolite, gdy chodzi o zawód.

Nazwy przedsiębiorstw[edytuj | edytuj kod]

Jak wspomniano powyżej, firmy często odnoszą się do siebie nieformalnie, używając nazwy firmy plus san. W korespondencji, tytuł onchū (jap. 御中?) jest dodawany do nazwy firmy, gdy list nie jest adresowany do konkretnej osoby. Jeśli szczególnie ważne jest podkreślenie statusu firmy, używa się zwrotu kabushiki-gaisha (jap. 株式会社?) – często skracanego do kanji kabu (jap. ?) w nawiasach kwadratowych, dla spółki akcyjnej lub yūgen-gaisha (jap. 有限会社?) – często skracanego do kanji (jap. ?) w nawiasach kwadratowych, dla spółki z ograniczoną odpowiedzialnością[potrzebne źródło].

Zgodnie z japońską zasadą zachowania grzeczności i hierarchiczności w tytułach, stosuje się złożenia znaczeniowe (zwroty), wyrażające szacunek dla innych, a obniżające własną stronę. Z tego powodu, mówiąc o własnej firmie trzeba użyć np. formy heisha (jap. 弊社 "nasza firma" – w sensie niegodna, zła?), a o firmie rozmówcy – kisha (jap. 貴社?) i onsha (jap. 御社 "wasza szacowna firma"?).

Dono/tono[edytuj | edytuj kod]

Dono i tono (oba zapisywane jako 殿) oznacza "szanowny pan" o charakterze formalnym. Tytuł ten nie jest używany w codziennej konwersacji, ale w niektórych rodzajach oficjalnej korespondencji. Występuje również na certyfikatach i nagrodach. Słowo dono oryginalnie oznaczało rezydencję arystokraty, pałac, pawilon świątyni.

Uwaga: dono i tono często występują w anime i mandze, zazwyczaj w jednej z dwóch form:

  1. uległej – dzięki dawnemu znaczeniu, ta forma okazuje więcej szacunku niż sama, a dużo więcej niż san[1].
  2. równorzędnej – ta forma dono jest używana przez jedną potężną/istotną osobę w odniesieniu do innej potężnej/istotnej osoby, z wielką dozą szacunku, lecz bez wynoszenia adresata ponad mówiącego[2].

Ue[edytuj | edytuj kod]

Ue (jap. powyżej?), oznacza wysoki poziom szacunku. Obecnie jest rzadko używany, ciągle można go jednak znaleźć w konstrukcjach typu chichi-ue (jap. 父上 szacowny ojciec?) lub haha-ue (jap. 母上 szacowna matka?), odnoszących się do własnych lub cudzych rodziców. Kwity, które nie wymagają podania nazwiska płacącego są często wypełniane przez ue-sama.

Tytuły cesarskie i rządowe[edytuj | edytuj kod]

  • Heika (jap. 陛下?) jest dodawany do końcówki tytułu królewskiego, ze znaczeniem zbliżonym do "Jego/Jej Królewska Wysokość" zarezerwowanym dla rządzącego władcy. Na przykład Tennō heika (jap. 天皇陛下?) oznacza "Jego Królewska Wysokość, Imperator" a Joō heika (jap. 女王陛下?) oznacza "Jej Królewska Wysokość, Królowa" (np. Danii). Heika jako taki może być również użyty jako bezpośredni sposób adresowania, zbliżony do "Wasza Wysokość".
  • Denka (jap. 殿下?) jest dodawany do tytułu nieurzędującego władcy, ze znaczeniem podobnym do "Jego/Jej Wysokość". Na przykład Suwēden Ōkoku Bikutoria Kōtaishi denka (jap. スウェーデン王国 ビクトリア皇太子殿下?) "Jej Wysokość Koronowana Księżniczka Victoria z Królestwa Szwecji".
  • Kakka (jap. 閣下?) oznacza "Jego/Jej Ekscelencja" i jest używany w stosunku do ambasadorów i mężów stanu.
  • Hime (jap. ?) jest używany w odniesieniu do księżniczki. Można go użyć również do bezpośredniego adresowania osoby, podobnie do nazywania jej po prostu "Księżniczką". Aby wyrazić większy szacunek, dodaje się przyrostek sama. Może być również użyty z przedrostkiem "o" (Ohime sama).

Sztuki walki[edytuj | edytuj kod]

Adepci sztuk walki często nazywają swoich mistrzów sensei. Młodsi stopniem zwracają się do starszych współćwiczących senpai, do młodszych kōhai, a do równych dōhai.

Różne tytuły są używane w odniesieniu do starszych instruktorów. Jakie tytuły są używane, zależy od organizacji:

  • renshi (jap. 錬士?) – instruktor;
  • kyōshi (jap. 教士?) – zaawansowany nauczyciel;
  • hanshi (jap. 範士?) – ekspert, "nauczyciel nauczycieli". Używany przez wiele różnych dyscyplin dla najlepszych nauczycieli, czasem tłumaczony jako "Wielki Mistrz";
  • meijin (jap. 名人?) – przyznawany przez specjalną komisję egzaminatorów. Zobacz Meijin.

Inne tytuły[edytuj | edytuj kod]

  • kyōshi (jap. 教師?) – w codziennym japońskim może być użyty jako skromna alternatywa dla sensei, czasem używany dla określenia instruktora;
  • oyakata (jap. 親方?) – mistrz, szczególnie trener sumo. Znaczenie literackie to ktoś in loco parentis;
  • shihan (jap. 師範?) – główny instruktor. W przeciwieństwie do powyższych terminów, nie jest powiązany ze stopniem;
  • shidōin (jap. 指導員?) – instruktor średniego szczebla, także niepowiązany ze stopniem;
  • shishō (jap. 師匠?) – kolejny tytuł używany dla instruktorów sztuk walki;
  • zeki (jap. ?) – dosłownie "przeszkoda", używany wobec zapaśników sumo w dwóch górnych dywizjach (sekitori).

Eufoniczne przyrostki i gry słów[edytuj | edytuj kod]

W mowie potocznej część Japończyków używa wymyślonych przyrostków w miejsce tytułów grzecznościowych. Jest to zasadniczo forma gry słów, w której przyrostki są wybierane ze względu na ich przyjemne brzmienie, albo przyjacielskie lub lekceważące skojarzenia. Chociaż ilość możliwych do napotkania przyrostków jest nieograniczona, niektóre zyskały taką popularność, że granica pomiędzy tytułem grzecznościowym a wymyślonym stała się rozmyta. Przykładami takich przyrostków są wariacje chan (zobacz poniżej), nobaka (który ma zarówno pozytywne, jak i negatywne konotacje), bee (lekceważący) i rin (przyjacielski)[3]. Uwaga: w przeciwieństwie do prawidłowych tytułów, użycie tych przyrostków rządzi się głównie ich współbrzmieniem z konkretnym nazwiskiem i efektem, jaki mówiący chce osiągnąć.

Modyfikacje chan[edytuj | edytuj kod]

Żartobliwe modyfikacje chan to między innymi chin (jap. ちん?), tan (jap. たん?), i chama (jap. ちゃま?).

Chin i tan są błędami wymowy łączonymi zwykle z małymi dziećmi i tak postrzeganymi, choć "chin" może być również użyte do nadania mówiącemu nieco psychotycznego charakteru – szczególnie jeśli jest on starszy i używa "chin" w stosunku do ludzi, których szanuje.

Z kolei tan, jest często używany w nazwach personifikacji moe, artystycznych memach na japońskich imageboardach uosabianych przez żeńskie postaci, przedstawianych jako cosplay, reprezentujących nieludzi, obiekty nieożywione, idee lub fenomeny lub popularne produkty konsumenckie. Znane przykłady to między innymi OS-tan (reprezentujące systemy operacyjne) i Bisuke-tan (reprezentujące ciasteczka KFC). Niektóre z tych postaci, jak na przykład Binchō-tan, są prawdziwymi firmowymi maskotkami.

Chama, jako kontaminacja chan i sama, jest czasem używana w stosunku do osób młodych, lecz cieszących się szacunkiem mówiącego.

Przypisy

  1. W anime Tenchi Muyo! Ryo-Ohki, Mihoshi jest nazywana przez swój komputer "Mihoshi-dono". Podobnie, używane przez Himura Kenshin w anime Rurōni Kenshin w odniesieniu do kobiet, ma zaznaczyć wielką pokorę i szacunek do adresatek.
  2. W anime Tenchi Muyo! Ryo-Ohki, postaci Seto-sama, Zetto i Washu nazywają głównego bohatera Tenchi jako "Tenchi-dono" z szacunku dla jego dużych zdolności. Bardziej jednoznaczny przykład znaleźć można w serialu Naruto, gdy Sarutobi nazywa Orochimaru przebranego za Czwartego Kazekage "Kazekage-dono", by podkreślić równość pomiędzy wszystkimi ninja poziomu Kage.
  3. Rin jest prawdopodobnie zainspirowany przez europejskie imiona żeńskie Katherine i Marilyn; zobacz http://kotobakai.seesaa.net/article/8173861.html

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Poser, William J. (1990) "Evidence for Foot Structure in Japanese". Language 66.1.78-105. Reprinted in Natsuko Tsujimura (ed.) Japanese Linguistics: Critical Concepts in Linguistics. Oxford: Routledge, 2005, pp. 159–190.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]