Jarosław Iwaszkiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pisarza. Zobacz też: Jarosław Iwaszkiewicz – otolaryngolog.
Jarosław Iwaszkiewicz
Jaroslaw Iwaszkiewicz.jpg
Imiona i nazwisko Jarosław Leon Iwaszkiewicz
Data i miejsce urodzenia 20 lutego 1894
Kalnik
Data i miejsce śmierci 2 marca 1980
Warszawa
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła Panny z Wilka
Sława i chwała
Ikar
Muzeum artysty Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1960–1990)Order Sztandaru Pracy I klasy Złoty Krzyż Zasługi Złoty Wawrzyn Akademicki
Nagrody
nagroda literacka Odrodzenia (1947), Państwowa Nagroda Artystyczna I stopnia (1952, 1954), nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1963, 1977), nagroda m. stołecznego Warszawy (1973)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Jarosław Iwaszkiewicz w Wikicytatach
Willa Iwaszkiewiczów w Stawisku
Grób Iwaszkiewiczów na cmentarzu w Brwinowie

Jarosław Leon Iwaszkiewicz, pseudonim Eleuter (ur. 20 lutego 1894 w Kalniku, zm. 2 marca 1980 w Warszawie) – polski pisarz (prozaik, poeta i eseista), tłumacz i librecista, współtwórca grupy poetyckiej Skamander, współpracownik „Wiadomości Literackich”, wieloletni redaktor naczelny „Twórczości”.

Jego żoną była pisarka i tłumaczka Anna Iwaszkiewiczowa z domu Lilpop. Miał z nią dwoje dzieci: Marię (ur. 1924) i Teresę (ur. 1928). Dalekim krewnym poety był kompozytor Karol Szymanowski.

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Urodzony jako Leon Iwaszkiewicz (imię metrykalne), nazywany imieniem Jarosław w najbliższej rodzinie (w oficjalnych dokumentach zapisano je dopiero po 1945). Jego ojciec Bolesław oraz stryj Zygmunt walczyli w powstaniu styczniowym. W setną rocznicę jego wybuchu zadedykował im opowiadanie „Heydenreich”[1]. Naukę rozpoczął w 1902 w szkole w Warszawie, w 1904 przeniósł się wraz z rodziną do Elizawetgradu (dziś Kirowohrad), gdzie uczęszczał do liceum, a od 1909 mieszkał i uczył się w Kijowie w liceum nr 4. W tymże liceum, w związku z poznaniem uzdolnionych artystycznie kolegów (zwłaszcza Mikołaja Niedźwiedzkiego, którego określał jako swój uniwersytet) oraz nauczycieli, podjął pierwsze próby twórcze, głównie w zakresie komponowania utworów muzycznych, ale także poezji. Po maturze rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Kijowskim, których jednak nie ukończył. Studiował także w konserwatorium w Kijowie.

Pod koniec nauki w liceum i na początku studiów pracował też jako korepetytor, odbywając wtedy wiele podróży po dworach polskich i rosyjskich na terenie Polski i Ukrainy Naddnieprzańskiej, z których wrażenia będą kanwą licznych późniejszych utworów. Szczególnie istotny dla jego twórczości był pobyt w Byszewach koło Łodzi i znajomość z tamtejszym środowiskiem szlacheckim. W 1918 w związku z rozszerzającym się chaosem rewolucyjnym na Kijowszczyźnie wyjechał do Warszawy.

Na początku lat 20. XX w. służył w stacjonującym w Ostrowie Wielkopolskim 221. Pułku Piechoty złożonym głównie z ochotników (towarzyszył mu m.in. Aleksander Wat). Od 1928 zamieszkał wraz z żoną w Podkowie Leśnej w posiadłości Stawisko. Dzisiaj znajduje się w niej muzeum.

W latach 1923–1925 był sekretarzem marszałka Sejmu Macieja Rataja. Od 1927 pracował w dyplomacji. Pełnił obowiązki sekretarza ambasady RP w Kopenhadze (1932–1935) i Brukseli (1935–1936).

W czasie II wojny światowej działał w strukturach Polski Podziemnej w wydziale kultury i sztuki[2]. Współpracował z prof. Lorentzem przy ratowaniu zabytków kultury. Willa w Stawisku przez cały okres okupacji, a zwłaszcza po upadku powstania warszawskiego, była schronieniem dla wielu Polaków i Żydów zagrożonych aresztowaniem. W szczytowym momencie w majątku ukrywało się ponad 40 osób[3]. Za pomoc Żydom w czasie okupacji został w dniu 21.01.1988 wraz z żoną uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata [4]

W latach 1945–1946, 1947–1949 i 1959–1980 pełnił funkcję prezesa Związku Literatów Polskich. Od marca 1947 do grudnia 1948 wydawał pismo „Nowiny Literackie”, które miały w jego zamierzeniu wznowić tradycje „Wiadomości Literackich”. Po wojnie bezpartyjny poseł na Sejm PRL I, II, III, IV, V, VI i VII kadencji, przewodniczący Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju. Od 1958 był także członkiem Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.

Pochowany 5 marca 1980 (na jego życzenie w mundurze górniczym) na cmentarzu w Brwinowie pod Warszawą.

Muzeum życia i twórczości Jarosława Iwaszkiewicza (Muzeum Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów) otwarto po śmierci pisarza w willi Stawisko w Podkowie Leśnej.

Jarosław Iwaszkiewicz był biseksualistą. Motywy homoseksualne były poruszane przez niego zarówno w poezji, jak i prozie. W swoich zapiskach intymnych, dzienniku i listach wprost określa siebie jako homoseksualistę[5]. Wynikało to raczej z jego generacyjnych przyzwyczajeń do określeń z poprzedniej epoki. W świetle współczesnego rozumienia orientacji seksualnych i jego biografii można scharakteryzować go jako biseksualistę[6].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1915 wierszem Lilith w kijowskim piśmie „Pióro”. Debiut książkowy to Oktostychy w 1919.

Poezja[edytuj | edytuj kod]

  • Oktostychy – 1919
  • Dionizje – 1922
  • Kasydy zakończone siedmioma wierszami (proza poetycka i wiersze) – 1925
  • Księga dnia i księga nocy. Poezje – 1929
  • Powrót do Europy – 1931
  • Lato 1932 – 1933
  • Inne życie – 1938
  • Wiersze wybrane – 1946
  • Ody olimpijskie – 1948
  • Warkocz jesieni i inne wiersze – 1954
  • Ciemne ścieżki – 1957
  • Dzieła. Wiersze – 1958
  • Jutro żniwa – 1963
  • Krągły rok – 1967
  • Xenie i elegie – 1970
  • Śpiewnik włoski – 1974
  • Album Tatrzańskie – 1976
  • Mapa pogody – 1977
  • Muzyka wieczorem – 1980

Powieści, nowele i opowiadania[edytuj | edytuj kod]

  • Zenobia Palmura (powieść poetycka) – 1920
  • Legendy i Demeter – 1921 (zawartość: Legenda o św. Merkurym Smoleńskim, Legenda o Baszcie św. Bazylego, Legenda o św. Balbinie Nieznanej, Gody jesienne, Demeter)
  • Hilary, syn buchaltera (powieść) – 1923
  • Ucieczka do Bagdadu (powieść) – 1923
  • Siedem bogatych miast nieśmiertelnego Kościeja (proza poetycka) – 1924
  • Księżyc wschodzi (powieść) – 1925
  • Pejzaże sentymentalne (opowiadania i felietony) – 1926 (zawartość: Przedmowa, Czytanie Sienkiewicza, Morze, Pod Howerlą, Jak się po Polsce jeździ samochodem, Dojazd do Zakopanego, Wieczór wigilijny, Wiosna w Paryżu, Śnieg, Odwiedziny u Karola Ludwika Philippe, List o piesku naczelnika stacji Conegliano, Niebo, Muzyka gór, Sandomierz, Wiosna i wojny 1918, Poziomka, Ojczyzna Peyrola i Misillona, Ranek w Bois de Boulogne, Nocleg w górach)
  • Zmowa mężczyzn (powieść) – 1930
  • Panny z Wilka (zbiór opowiadań) – 1932 (zawartość: Panny z Wilka, Brzezina)
  • Czerwone tarcze (powieść) – 1934
  • Młyn nad Utratą (opowiadania) – 1936 (zawartość: Nauczyciel, Młyn nad Utratą)
  • Dwa opowiadania – 1938 (zawartość: Słońce w kuchni, Anna Grazzi)
  • Pasje błędomierskie (powieść) – 1938
  • Stara cegielnia. Młyn nad Lutynią (opowiadania) – 1946
  • Nowa miłość i inne opowiadania – 1946 (zawartość: Nowa miłość, Róża, Zygfryd, Bitwa na równinie Sedgemoor, Matka Joanna od Aniołów)
  • Nowele włoskie – 1947 (zawartość: Koronki weneckie I, Koronki weneckie II, Kongres we Florencji, Voci di Roma, Hotel Minerwa, Powrót Prozerpiny, Stracona noc)
  • Wycieczka do Sandomierza (powieść dla młodzieży) – 1953
  • Ucieczka Felka Okonia (opowiadania) – 1954
  • Opowiadania. 1918–1953, t. I–II – 1954 (zawierają oprócz wcześniej drukowanych: Przy moście, Śniadanie u Teodora, Ikar, Światła małego miasta, Cmentarz w Toporowie, Młyn nad Kamionną)
  • Opowieści zasłyszane – 1954 (zawartość: Opowiadanie prowansalskie, Opowiadanie argentyńskie, Borsuk, Kwartet Mendelssohna, Opowiadanie z krainy Papuasów, Opowiadanie brazylijskie)
  • Dzieła. Proza poetycka; Dzieła. Powieści, t. I–II; Dzieła. Opowiadania, t. I–II – 1958
  • Tatarak i inne opowiadania – 1960 (zawartość: Dziewczyna i gołębie, Dzień sierpniowy, Opowiadanie szwajcarskie, Tatarak, Jadwiga (Dzień kwietniowy), Wiewiórka, Dzień listopadowy)
  • Kochankowie z Marony (powieść) – 1961
  • Sława i chwała (powieść), t. I – 1956; t. II – 1958; t. III – 1962
  • Heydenreich. Cienie (opowiadania) – 1964
  • O psach, kotach i diabłach (opowiadania) – 1968 (zawartość: Opowiadanie z psem, Opowiadanie z kotem, Wzlot, Kościół w Skaryszewie)
  • Ogrody – 1974

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • Kochankowie z Werony. Tragedia romantyczna w trzech aktach – 1929
  • Lato w Nohant. Komedia w trzech aktach – 1937
  • Maskarada. Melodramat w czterech aktach – 1939
  • Odbudowa Błędomierza. Sztuka w trzech aktach – 1951
  • Dzieła. Dramaty – 1958

Libretto[edytuj | edytuj kod]

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Książka o Sycylii – 1956
  • Książka moich wspomnień – 1957
  • Gniazdo łabędzi. Szkice z Danii – 1962
  • Podróże do Włoch – 1977
  • Podróże do Polski – 1977
  • Portrety na marginesach – 2004

Korespondencja[edytuj | edytuj kod]

Iwaszkiewicz w piosenkach[edytuj | edytuj kod]

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Jarosława Iwaszkiewicza.

Nagrody i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Za swoją działalność literacką i polityczną otrzymał wiele nagród i odznaczeń, m.in. tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1971)[7] i Jagiellońskiego (1979).

W 1936 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury[8]. W 1949 odznaczony Orderem Sztandaru Pracy I klasy[9]. Odznaczony także Orderem Budowniczych Polski Ludowej. Pisarz dwukrotnie otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia w 1952 i 1955 r.[10][11]. W 1970 otrzymał Międzynarodową Leninowską Nagrodę Pokoju Za Utrwalenie Pokoju Między Narodami[11]. W 1988 uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata [12]

Patron[edytuj | edytuj kod]

W dniu 13 października 1984 roku imieniem Jarosława Iwaszkiewicza, nazwano szkołę ponadgimnazjalną nr 2 w Sochaczewie. Była to wielka uroczystość z udziałem samej córki Jarosława Iwaszkiewicza - Marii Iwaszkiewicz. Dnia 1 września 2001 roku, w wyniku połączenia Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza z Zespołem Szkół Zawodowych nr 3 w Sochaczewie, powstał Zespół Szkół im. Jarosława Iwaszkiewicza nr 2 w Sochaczewie.

Przypisy

  1. Jarosław Iwaszkiewicz, Wybór opowiadań, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1983.
  2. 22 Grzegorz Ostasz, Mecenat Polskiego Państwa Podziemnego (1939–45).
  3. Miłość Iwaszkiewiczów wydawała się niemożliwa. rp.pl, 20 sierpnia 2010.
  4. [1] dostęp 30.06.2014/
  5. List do Piotra Lachmanna z 9 października 1973: Przyszedł i „Uwodziciel”. Dlaczego Ty go lubisz? Chyba tylko dlatego, że to Ci mówi cośkolwiek, ja jako homoseksualny nic tu nie odczuwam i raczej nie lubię tego utworu. Dowodzi to jak bardzo nasze predyspozycje seksualne wpływają na nasze gusta literackie. U Goethego to mnie zawsze bierze, że sypiał w jednym łóżku z księciem Weimarskim i że rada Ministrów tego wspaniałego księstewka gardziła tym lokajem, co się wkradł w łaski księcia przez pieszczoty, dopiero pani von Stein postawiła sprawę na właściwym poziomie.
  6. Bugajski Leszek: „Miłość Iwaszkiewicza”. Newsweek Polska 2010, 7, 80–83, ISSN 1642-5685.
  7. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  8. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 262.
  9. 22 lipca 1949 M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  10. „Dziennik Polski”, rok VIII, nr 176, (2639), s. 2.
  11. 11,0 11,1 Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 2, Warszawa 1998, s. 315.
  12. [2] dostęp 30.06.2014/

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 3, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 1994, s. 318. ISBN 83-02-05636-7.
  • Jarosław Iwaszkiewicz, Książka moich wspomnień (Wydawnictwo Literackie 1957)
  • Burek Wincenty, Jarosław Iwaszkiewicz, Sandomierz nas połączył. Korespondencja z lat 1945-1963, oprac. Marta, Krzysztof i Tomasz Burkowie (Warszawa 1995)
  • Stanisław Burkot, Kontemplacja i pasja życia – Jarosław Iwaszkiewicz, [w:] Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki, red. B. Faron (Warszawa 1974)
  • Andrzej Zawada, Jarosław Iwaszkiewicz (biografia; Wiedza Powszechna 1994)
  • Kalendarium życia i twórczości

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Radziwon: Iwaszkiewicz. Pisarz po katastrofie. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2010, s. 580. ISBN 9788374147767.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]