Jarząb brekinia
| Jarząb brekinia, jarząb brzęk | |
|---|---|
 Liście jarzębu brekinii
|
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | naczyniowe |
| Klad | nasienne |
| Klad | okrytonasienne |
| Klad | klad różowych |
| Klad | Fabidae |
| Rząd | różowce |
| Rodzina | różowate |
| Rodzaj | jarząb |
| Gatunek | jarząb brekinia |
| Nazwa systematyczna | |
| Sorbus torminalis L. (Crantz.) Stirp. austr. fasc. 2:45. 1763 |
|
| Synonimy | |
|
Crataegus torminalis L.. |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Jarząb brekinia, jarząb brzęk (Sorbus torminalis) – gatunek drzewa należącego do rodziny różowatych (Rosaceae).
Spis treści |
Rozmieszczenie geograficzne [edytuj]
Występuje w Europie, Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Afryce Północnej[2]. Najdalej na północy rośnie we wschodniej Danii[3]. Najliczniej rośnie w Europie Południowej i sięga tutaj do wysokości 1200 m n.p.m., zaś najwyżej położone jego stanowiska znajdują się na Kaukazie, gdzie sięga do wysokości 1900 m[3]. W Polsce jest dość rzadki, występuje na rozproszonych stanowiskach, głównie na niżu[4]. W Karpatach znany jest obecnie tylko z dwóch stanowisk: na Białowodzkiej Górze i w Rożnowie koło zapory[5]. Osiąga u nas południowo-wschodnią granicę zasięgu. Linia przebiega od Gdyni przez Tczew, Ciechocinek, Strzelno, Gołuchów, Wrocław, Strzelin, Ojców i Nowy Sącz[3].
Morfologia [edytuj]
- Pokrój
- Drzewo wysokości do 15 – 25 m i 60 – 100 cm pierśnicy, o szerokiej i gęstej koronie i z rozpostartymi konarami. Czasami, gdy rośnie w dużym zwarciu i zacienieniu ma postać krzewu[6].
- Pędy
- Młode pędy oliwkowoszare, nieco omszone, potem nagie i oliwkowobrązowe (w zimie). Pąki zielone, błyszczące, nagie, z ciemniejszymi brzegami łusek. Pączki szczytowe większe od bocznych.
- Liście
- Klapowane, pojedyncze, szerokojajowate, długości do 10 cm z 3 – 5 parami nierówno ząbkowanych i zaostrzonych klap. Dolne klapy dłuższe, prawie poziomo odstające, rozwarte pod kątem prostym, przypominają duże liście głogu. U nasady zaokrąglone lub płytko sercowate, na brzegu drobno piłkowane, osadzone na cienkim, długim ogonku. Liście z brzegu ciemnozielone, pod spodem jaśniejsze. Jesienią przebarwiają się na czerwono i brązowo.
- Kwiaty
- Białe, zebrane w podbaldachy. Kwiatostany filcowato owłosione, luźne, średnicy do 12 cm.
- Owoce
- Owoce elipsoidalne, podłużniejajowate, brązowe i jasno nakrapiane, długości ok. 1,5 cm, na długich szypułkach, zawierające po dwie pestki.
- System korzeniowy
- Głęboki z korzeniem palowym.
- Drewno
- Drewno ma czerwonobrązowe, niekiedy za ciemno zabarwioną twardzielą, drobnosłoiste, twarde, ciężkie; znajduje duże zastosowanie przy wyrobach tokarskich i w meblarstwie.
Biologia i ekologia [edytuj]
Megafanerofit. Rośnie w świetlistych i suchych zaroślach i lasach. Najwyżej położone jego stanowisko w Polsce znajduje się na Białowodzkiej Górze (550 m n.p.m.)[3]. Wymaga gleb żyznych i głębokich; dobrze rośnie na glebach wapiennych i gliniastych. Nie rośnie na piaskach, glebach bagiennych i ilastych. Jest odporny na suszę. W młodości dobrze znosi ocienienie (do 8 roku), później potrzebuje dużo światła. Nie jest przystosowany do surowych warunków klimatycznych. Rośnie wolno. Kwitnie w maju-czerwcu. Owoce dojrzewają w październiku – listopadzie. Zaczyna owocować ok. 15 roku, owocuje co 3 lata. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Quercetalia pubescenti-petraeae[7].
Najstarszy krajowy egzemplarz mierzy 25 metrów i ma 173 lat (C. Pacyniak '84)[8]
Ochrona [edytuj]
Roślina objęta jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Chroniona jest m.in. w następujących rezerwatach:
- Rezerwat przyrody Kamień Śląski
- Rezerwat przyrody Czerwona Róża
- Rezerwat przyrody Brzęki przy Starej Gajówce
- Rezerwat przyrody Bytyńskie Brzęki
- Rezerwat przyrody Kawęczyńskie Brzęki
- Rezerwat przyrody Białowodzka Góra nad Dunajcem
- Rezerwat przyrody Rogóźno Zamek
- Rezerwat przyrody Brekinia
- Rezerwat przyrody Ustronie
- Rezerwat przyrody Wąwelno
- Rezerwat przyrody Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego
Program reintrodukcji [edytuj]
Od 2005 roku realizowany jest program reintrodukcji jarzębu brekini w nadleśnictwie Kaliska w Borach Tucholskich[9].
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-20].
- ↑ 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-28].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Jarząb brekinia | Sorbus torminalis Crantz - Internetowa Baza Roślin
- ↑ Próba restytucji cisa pospolitego Taxus baccata na ubogich siedliskach borowych o zwiększonej wilgotności powietrza po realizacji koncepcji odtworzenia śródleśnych jezior, bag...
