Jaskółka brzegówka
| Jaskółka brzegówka | |
| Riparia riparia[1] | |
| (Linnaeus, 1758) | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ptaki |
| Podgromada | Neornithes |
| Nadrząd | neognatyczne |
| Rząd | wróblowe |
| Podrząd | śpiewające |
| Rodzina | jaskółkowate |
| Rodzaj | Riparia |
| Gatunek | jaskółka brzegówka |
| Podgatunki | |
|
R. riparia riparia |
|
| Kategoria zagrożenia (CzKGZ)[2] | |
 |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Jaskółka brzegówka, brzegówka (Riparia riparia) – niewielki ptak wędrowny z rodziny jaskółkowatych.
Spis treści |
[edytuj] Występowanie
Zamieszkuje niemal całą Eurazję (od zachodniej Europy po Pacyfik prócz krańców południowych i północnych), Maghreb i dolinę Nilu w północnej Afryce oraz Amerykę Północną. Przeloty w kwietniu-maju i sierpniu-wrześniu. Wędruje na duże dystanse. Zimuje w południowo-wschodniej Afryce, Indiach oraz Amazonii.
- W Polsce średnio liczny ptak lęgowy niżu, lokalnie może być liczny lub przeciwnie – nieliczny[3]. To najmniejsza z polskich jaskółek (mniejsza od wróbla). Spotkać można ją w większości kraju, choć występuje nierównomiernie, a w górach nie pojawia się na terenach położonych wyżej niż 600 m n.p.m. Najliczniejsze populacje notuje się w dolinach rzek o naturalnym korycie, które płyną w środkowej i wschodniej części kraju, głównie Wisły, Bugu i Narwi. W niektórych odcinkach tych cieków naliczono nawet kilka tysięcy zamieszkałych norek. Bardziej znaczące populacje z zachodniej Polski występują w korytach Warty i Noteci. Parę większych kolonii znajduje się też na Śląsku (największa kolonia brzegówek licząca ok. 2000 par gniazdowała kiedyś w ścianach kopalni piasku w Dąbrowie Górniczej, która w czasie wylęgu i wychowu piskląt wstrzymywała prace przy wydobywaniu piasku). Liczebność ogólnej populacji brzegówki w Polsce szacuje się na kilkanaście tysięcy par[4]. Jesienne migracje rozciągnięte są od końca lipca do pierwszych dni października. Wtedy też obserwuje się duże koncentracji brzegówki na noclegowiskach (do kilku tysięcy sztuk). Wyjątkowo widywano je jeszcze w listopadzie, ale nie stwierdzono zimowania w kraju.
[edytuj] Charakterystyka
[edytuj] Cechy gatunku
Niewielki ptak o skromnym upierzeniem i zwartej budowie. Brak dymorfizmu płciowego. Wierzch ciała bladobrunatny, spód biały z brunatną przepaską w górnej części piersi. Gładki ogon jest lekko rozwidlony, a skrzydła wąskie, choć o szerokiej podstawie. Młode ubarwione podobnie jak osobniki dojrzałe, choć ich brązowe pióra w górnej części ciała mają żółtawe brzegi (delikatny łuskowaty wzór). Te różnicę widać jednak tylko u ptaków z bliska, gdy trzyma się je w ręce. W porównaniu z innymi jaskółkami w jej ubarwieniu dominuje szary brąz i nie ma czerni.
Lot jaskółki brzegówki jest drgający i szybki, choć nieco mniej zwinny niż u innych gatunków z rodziny Hirundinidae. Wyróżnia się gwałtownością, częstszym trzepotaniem skierowanych w tył trójkątnych, zgiętych skrzydeł, a rzadszym szybowaniem i ślizganiem. Tylko w powietrzu widać jedną z najbardziej charakterystycznych cech tego gatunku - ciemne pokrywy podskrzydłowe. Po ziemi prawie nie chodzi. Jest znacznie mniejsza od jerzyka. Towarzyskie zachowania przejawia przez cały rok.
[edytuj] Wymiary średnie
- długość ciała ;ok. 13 cm
- rozpiętość skrzydeł ;28 cm
[edytuj] Masa ciała
ok. 14 g
[edytuj] Głos
Jej głos jest cichy i niemelodyjny - to zgrzytliwe "czrrt czirr".
[edytuj] Biotop
Otwarte przestrzenie w pobliżu miejsc dogodnych do gniazdowania i założenia kolonii - koryta rzek z wysokimi, piaszczystymi brzegami. Wśród innych otwartych przestrzeni ze stromymi piaszczystymi skarpami na których licznie występują owady, pod wpływem melioracji rzek w Środkowej Europie zasiedla też gliniaste urwiska przy drogach, głębszych rowach, strome ściany żwirowisk, piaskowni, hałd pokopalnianych, wysokich hałd piasku i żwiru, wyrobisk, wykopów, pryzm oraz kopalni gliny. Nie jest tak łatwo ją spotkać jak inne gatunki jaskółek, nie ma jej w miastach, ani nie lata wśród wiejskich gospodarstw. Większą liczbę brzegówek widuje się zwykle jesienią na żerowaniu nad jeziorami, wzdłuż dużych rzek i masowo nocujące w otaczających je trzcinowiskach.
[edytuj] Okres lęgowy
[edytuj] Toki
W Europie Środkowej brzegówki wracają na lęgowiska w kwietniu i maju. Okres lęgowy trwa do lipca. Brzegówki nie zawsze tworzą monogamiczne pary. Samice mogą mieć więcej niż jednego partnera, choć potomstwem zajmuje się wraz z nią tylko jeden partner. Brzegówka jako doskonały kopacz samodzielnie potrafi wykopać poziomy tunel w żwirze lub piasku przy pomocy dzioba i pazurków. Ponieważ samiec wcześniej przylatuje na lęgowiska to on najpierw wykonuje tę pracę sam. Pary dobierają się w ciągu 3-4 dni, po czym oboje partnerzy drążą kanał.
[edytuj] Gniazdo
Wygrzebuje nory długie na 50-60 cm (niekiedy do 150 cm, co 12 razy przekracza długość brzegówki) o owalnych otworach wejściowych, rozszerzają się przy końcu w małą komorę lęgową w kształcie kuli (. Znajduje się ona zwykle w pionowych urwiskach ziemnych na wysokim brzegu rzeki, w żwirowniach, gliniankach lub śródpolnych skarpach. Wysłana jest suchą trawą i dużą ilością piór. Gniazdo może służyć ptakom przez wiele lat. Zazwyczaj gnieździ się kolonijnie - takie koncentracje liczą często kilkanaście lub kilkadziesiąt par, choć znajdywano duże kolonie liczące kilkaset nor. Często ulegają one zniszczeniu - rozpadają się brzegi rozmywane przez wodę, albo ma to miejsce w trakcie wydobywania gliny lub piasku w cegielniach lub żwirowniach. Natomiast pojedyncze gniazda są rzadko spotykane. Zarówno samiec, jak i samica nogami i dziobem wygrzebuje norkę, która jest ukończona już po 3-4 dniach. Taki sposób gniazdowania jest rzadko spotykany wśród polskiej awifauny.
Do niezajętych nor chętnie wprowadzają się wróble, pliszki siwe i bogatki.
[edytuj] Jaja
Wyprowadza jeden, dwa lęgi w roku w okresie od połowy maja do lipca. Samica znosi 5-6 czystobiałych jaj.
[edytuj] Wysiadywanie
Jaja wysiadywane są przez okres 12 do 16 dni przez obydwoje rodziców. Po wykluciu się młodych dorosłe ptaki karmią je małymi owadami łapanymi z powietrza. Na początku rodzice przynoszą pożywienie do komory lęgowej, ale później pisklęta podpełzają do wyjścia i wystawiają głowy głośno wołając o pożywienie. Pisklęta opuszczają gniazdo po 16-22 dniach, lecz później przez długi okres wracają jeszcze do gniazda na nocleg. Po okresie lęgowym liczne stada nocują w trzcinowiskach, zwykle towarzyszą w tym czasie dymówkom. Brzegówki opuszczają kolonie w sierpniu i wrześniu odlatując na zimowiska, które znajdują się często na tych samych terenach, co zimowiska jaskółki dymówki.
[edytuj] Pożywienie
Drobne owady, zwykle związane ze środowiskiem wodnym, chwytane w locie.
Brzegówki żerują zwykle tuż nad kolonią lub w jej sąsiedztwie, najwyżej do kilkuset metrów od niej, ale wyłącznie w powietrzu. Tylko czasem dorosłe ptaki zapuszczają się dalej, choć starają się nie oddalać bardziej niż 1 km. Jako ptaki społeczne łapią owady zwykle grupowo, często nad zbiornikami wodnymi. Niekiedy lecąc mogą chwytać zdobycz z powierzchni wody lub nawet z ziemi.
[edytuj] Ochrona
Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[5].
Populacjom brzegówki zagrażają regulacje rzek w wyniku których likwiduje się zakola i urwiste brzegi.
[edytuj] Bibliografia
- Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. Warszawa: MULTICO, 2007, s. 186. ISBN 978-83-7073-474-9.
- Karel Štastný: Ptaki śpiewające. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1993. ISBN 83-70663-80-X.
- Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Przypisy
- ↑ Riparia riparia w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
- ↑ Riparia riparia. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
- ↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 538. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2, średnio liczny – 10–100 par na 100 km2, a liczny – 100–1000 par na 100 km2.
- ↑ Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
