Brzegówka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jaskółka brzegówka)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Brzegówka zwyczajna
Riparia riparia[1]
(Linnaeus, 1758)
Brzegówka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina jaskółkowate
Rodzaj Riparia
Gatunek brzegówka zwyczajna
Synonimy
  • Hirundo riparia Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • R. r. riparia (Linnaeus, 1758)
  • R. r. innominata Zarudny, 1916
  • R. r. taczanowskii Stegmann, 1925
  • R. r. ijimae (Lönnberg, 1908)
  • R. r. shelleyi (Sharpe, 1885)
  • R. r. eilata Shirihai & Colston, 1992
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Brzegówka zwyczajna, brzegówka, jaskółka brzegówka (Riparia riparia) – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków R. riparia[2][4]:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje niemal całą Eurazję (od zachodniej Europy po Pacyfik prócz krańców południowych i północnych), Maghreb i dolinę Nilu w północnej Afryce oraz Amerykę Północną. Przeloty w kwietniu-maju i sierpniu-wrześniu. Wędruje na duże dystanse. Zimuje w południowo-wschodniej Afryce, Indiach oraz Amazonii.

W Polsce średnio liczny ptak lęgowy niżu, lokalnie może być liczny lub przeciwnie – nieliczny[5]. To najmniejsza z polskich jaskółek (mniejsza od wróbla). Spotkać można ją w większości kraju, choć występuje nierównomiernie, a w górach nie pojawia się na terenach położonych wyżej niż 600 m n.p.m. Najliczniejsze populacje notuje się w dolinach rzek o naturalnym korycie, które płyną w środkowej i wschodniej części kraju, głównie Wisły, Bugu i Narwi. W niektórych odcinkach tych cieków naliczono nawet kilka tysięcy zamieszkałych norek. Bardziej znaczące populacje z zachodniej Polski występują w korytach Warty i Noteci. Parę większych kolonii znajduje się też na Śląsku (największa kolonia brzegówek licząca ok. 2000 par gniazdowała kiedyś w ścianach kopalni piasku w Dąbrowie Górniczej, która w czasie wylęgu i wychowu piskląt wstrzymywała prace przy wydobywaniu piasku). Liczebność ogólnej populacji brzegówki w Polsce szacuje się na kilkanaście tysięcy par[6]. Jesienne migracje rozciągnięte są od końca lipca do pierwszych dni października. Wtedy też obserwuje się duże koncentracje brzegówki na noclegowiskach (do kilku tysięcy sztuk). Wyjątkowo widywano je jeszcze w listopadzie, ale nie stwierdzono zimowania w kraju.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Brzegówki mogą tworzyć kolonie liczące setki osobników

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Niewielki ptak o skromnym upierzeniem i zwartej budowie. Brak dymorfizmu płciowego. Wierzch ciała bladobrunatny, spód biały z brunatną przepaską w górnej części piersi. Gładki ogon jest lekko rozwidlony, a skrzydła wąskie, choć o szerokiej podstawie. Młode ubarwione podobnie jak osobniki dojrzałe, choć ich brązowe pióra w górnej części ciała mają żółtawe brzegi (delikatny łuskowaty wzór). Te różnicę widać jednak tylko u ptaków z bliska, gdy trzyma się je w ręce. W porównaniu z innymi jaskółkami w jej ubarwieniu dominuje szary brąz i nie ma czerni.

Lot jaskółki brzegówki jest drgający i szybki, choć nieco mniej zwinny niż u innych gatunków z rodziny Hirundinidae. Wyróżnia się gwałtownością, częstszym trzepotaniem skierowanych w tył trójkątnych, zgiętych skrzydeł, a rzadszym szybowaniem i ślizganiem. Tylko w powietrzu widać jedną z najbardziej charakterystycznych cech tego gatunku - ciemne pokrywy podskrzydłowe. Po ziemi prawie nie chodzi. Jest znacznie mniejsza od jerzyka. Towarzyskie zachowania przejawia przez cały rok.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

długość ciała ok. 13 cm
rozpiętość skrzydeł 28 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 14 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Jej głos jest cichy i niemelodyjny - to zgrzytliwe "czrrt czirr".

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Otwarte przestrzenie w pobliżu miejsc dogodnych do gniazdowania i założenia kolonii - koryta rzek z wysokimi, piaszczystymi brzegami. Wśród innych otwartych przestrzeni ze stromymi piaszczystymi skarpami, na których licznie występują owady, pod wpływem melioracji rzek w Środkowej Europie zasiedla też gliniaste urwiska przy drogach, głębszych rowach, strome ściany żwirowisk, piaskowni, hałd pokopalnianych, wysokich hałd piasku i żwiru, wyrobisk, wykopów, pryzm oraz kopalni gliny. Nie jest tak łatwo ją spotkać jak inne gatunki jaskółek, nie ma jej w miastach, ani nie lata wśród wiejskich gospodarstw. Większą liczbę brzegówek widuje się zwykle jesienią na żerowaniu nad jeziorami, wzdłuż dużych rzek i masowo nocujące w otaczających je trzcinowiskach.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Kolonia lęgowa brzegówek
Komora z gniazdem ulokowanym na końcu piaszczystego tunelu
Jaja brzegówki zwyczajnej

Toki[edytuj | edytuj kod]

W Europie Środkowej brzegówki wracają na lęgowiska w kwietniu i maju. Okres lęgowy trwa do lipca. Brzegówki nie zawsze tworzą monogamiczne pary. Samica może mieć więcej niż jednego partnera, choć potomstwem zajmuje się wraz z nią tylko jeden. Brzegówka jako doskonały kopacz samodzielnie potrafi wykopać poziomy tunel w żwirze lub piasku przy pomocy dzioba i pazurków. Ponieważ samiec wcześniej przylatuje na lęgowiska, to on najpierw wykonuje tę pracę sam. Pary dobierają się w ciągu 3-4 dni, po czym oboje partnerzy drążą kanał.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Wygrzebuje nory długie na 50-60 cm (niekiedy do 150 cm, co 12 razy przekracza długość brzegówki), o owalnych otworach wejściowych rozszerzających się przy końcu w małą komorę lęgową w kształcie kuli. Znajduje się ona zwykle w pionowych urwiskach ziemnych na wysokim brzegu rzeki, w żwirowniach, gliniankach lub śródpolnych skarpach. Wysłana jest suchą trawą i dużą ilością piór. Gniazdo może służyć ptakom przez wiele lat. Zazwyczaj gnieździ się kolonijnie - takie koncentracje liczą często kilkanaście lub kilkadziesiąt par, choć znajdywano duże kolonie liczące kilkaset nor. Często ulegają one zniszczeniu - rozpadają się brzegi rozmywane przez wodę albo ma to miejsce w trakcie wydobywania gliny lub piasku w cegielniach lub żwirowniach. Natomiast pojedyncze gniazda są rzadko spotykane. Zarówno samiec, jak i samica nogami i dziobem wygrzebują norkę, która jest ukończona już po 3-4 dniach. Taki sposób gniazdowania jest rzadko spotykany wśród polskiej awifauny.
Do niezajętych nor chętnie wprowadzają się wróble, pliszki siwe i bogatki.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Wyprowadza jeden, dwa lęgi w roku w okresie od połowy maja do lipca. Samica znosi 5-6 czystobiałych jaj.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez 12 do 16 dni przez obydwoje rodziców. Po wykluciu się młodych dorosłe ptaki karmią je małymi owadami łapanymi z powietrza. Na początku rodzice przynoszą pożywienie do komory lęgowej, ale później pisklęta podpełzają do wyjścia i wystawiają głowy, głośno wołając o pożywienie. Pisklęta opuszczają gniazdo po 16-22 dniach, lecz później przez długi okres wracają jeszcze do gniazda na nocleg. Po okresie lęgowym liczne stada nocują w trzcinowiskach, zwykle towarzyszą w tym czasie dymówkom. Brzegówki opuszczają kolonie w sierpniu i wrześniu, odlatując na zimowiska, które znajdują się często na tych samych terenach, co zimowiska jaskółki dymówki.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Brzegówki polują wyłącznie w locie

Drobne owady, zwykle związane ze środowiskiem wodnym, chwytane w locie.

Brzegówki żerują zwykle tuż nad kolonią lub w jej sąsiedztwie, najwyżej do kilkuset metrów od niej, ale wyłącznie w powietrzu. Tylko czasem dorosłe ptaki zapuszczają się dalej, choć starają się nie oddalać bardziej niż na kilometr. Jako ptaki społeczne łapią owady zwykle grupowo, często nad zbiornikami wodnymi. Niekiedy, lecąc, mogą chwytać zdobycz z powierzchni wody lub nawet z ziemi.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[7].
Populacjom brzegówki zagrażają regulacje rzek, w wyniku których likwiduje się zakola i urwiste brzegi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło brzegówka w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Riparia riparia w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Collared Sand Martin (Riparia riparia) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-03].
  3. Riparia riparia. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker: Family Hirundinidae (ang.). IOC World Bird List: Version 2.10. [dostęp 2012-09-03].
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 538. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2, średnio liczny – 10–100 par na 100 km2, a liczny – 100–1000 par na 100 km2.
  6. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]