Oknówka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jaskółka oknówka)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Oknówka zwyczajna
Delichon urbicum[1]
(Linnaeus, 1758)
Oknówka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina jaskółkowate
Rodzaj Delichon
Gatunek oknówka zwyczajna
Synonimy
  • Hirundo urbica Linnaeus, 1758[2]
  • Delichon urbica (Linnaeus, 1758)
Podgatunki
  • D. u. urbicum(Linnaeus, 1758)
  • D. u. meridionale (Hartert, 1910)
  • D. u. lagopodum (Pallas, 1811)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło oknówka w Wikisłowniku

Oknówka zwyczajna, jaskółka oknówka, oknówka (Delichon urbicum) – gatunek niewielkiego ptaka wędrownego z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono trzy podgatunki D. urbicum[4][2][5]:

  • oknówka zwyczajna (Delichon urbicum urbicum) – zachodnia, środkowa i północna Europa do zachodniej Syberii.
  • Delichon urbicum meridionale – północna Afryka i południowa Europa do południowo-środkowej Azji.
  • oknówka syberyjska (Delichon urbicum lagopodum) – wschodnia Azja.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje niemal całą Eurazję (poza Islandią w Europie i tropikalną częścią Azji), część północnej Afryki oraz Amerykę Północną. Migruje na dalekie dystanse. Zimuje w Afryce na południe od Sahary, w Indiach, Mjanmie i północnej części Półwyspu Indochińskiego.

W Polsce występuje jako liczny ptak lęgowy, lokalnie nawet bardzo liczny[6]. Spotyka się ją w wysokich górach, w polskich warunkach do 1200 m n.p.m. Licznie występuje w całym kraju w trakcie migracji. Przeloty od kwietnia i maja, a odloty od końca sierpnia do połowy października. Ostatnie jaskółki są widywane jeszcze w listopadzie. Nie są spotykane podczas zimy. W przeciwieństwie do innych jaskółek w Europie Środkowej, populacje oknówek są na stałym poziomie liczebności – na wsiach wprawdzie ich liczność maleje, ale w miastach tych jaskółek znacznie przybywa. Na niektórych terenach ich sytuację poprawia budowa sztucznych gniazd.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Jaskółka oknówka w locie

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Brak dymorfizmu płciowego - obie płci tego samego rozmiaru. Ogon znacznie mniej wcięty niż u dymówki. Upierzenie - wierzch ciała czarny z metalicznym połyskiem, spód, brzuch i kuper biały (nad ogonem znajduje się duża prostokątna biała plama), szare podgardle. Ma czarny dziób i ciemnobrązowe oczy. Młode pozbawione są połysku - bardziej matowe od góry, a od spodu białawe z brązowym odcieniem. Wielkością dorównuje prawie wróblowi, a wyraźniej mniejsza jest od jerzyka.

Choć mylona czasem z dymówką różni się od niej na pierwszy rzut oka. Oknówka w przeciwieństwie do dymówki ma nogi pokryte białymi piórami aż do pazurków. Poza tym jest nieco mniejsza, bardziej krępa, ma metalicznie niebieski wierzch ciała, a spód czysto biały. W locie różnicę widać po płytszym wcięciu ogona i białym kuprze. Nieco inaczej wygląda gniazdo jaskółki oknówki i czasem odmienna jest jego lokalizacja.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Oknówka, podobnie jak inne jaskółki, świetnie, zwinnie lata i w powietrzu spędza każdego dnia wiele godzin. Wznosi się wyżej niż dymówki, rzadziej szybuje, a częściej trzepoce skrzydłami i w powietrzu przelatuje od nich szybciej. Rzadziej natomiast leci tuż nad ziemią. Na ziemię zlatuje tylko po to, by zebrać materiał budulcowy (błoto) na gniazdo. Chodzi po niej niezgrabnymi krokami. Nocuje w gromadach w koronach drzew i krzewach. Migruje również zwykle grupowo.
Nie boi się człowieka (w bezpośredniej jego obecności zakłada gniazda), choć pozostaje wobec niego ostrożna.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
ok. 15 cm
rozpiętość skrzydeł 
30 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 20 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Jej śpiew słychać głównie na dachach i gdy leci w powietrzu. Jej cichy świergot jest mniej melodyjny niż u dymówki. Głos wabiący brzmi jak " czrr czrr sier sier", a w locie "crip". Zawołanie alarmowe to przenikliwe "tsir".

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Gatunek uległ silnej synantropizacji. Pojawia się na najbardziej zurbanizowanych terenach - zamieszkuje osiedla ludzkie (głównie miasta), śródmieścia, w tym miejskie blokowiska (dymówka tak zaludnione obszary pomija). Preferuje okolice zbiorników wodnych. Większa część populacji zasiedla budowle oddalone od terenów bardzo zaludnionych. Widuje się ją też w górach. Na obszarach rolniczych zagęszczenie znacznie może się wahać - wynosi od kilku do kilkunastu par lęgowych przypadających na 1 km2. W miastach te wartości są zupełnie inne - w niektórych na badanych powierzchniach naliczono nawet ponad 500 par lęgowych. Latem nad większymi zbiornikami widuje się koncentracje oknówek liczące setki sztuk, a nawet rzadko tysiące. W pobliżu lęgowisk wymagają obecności szlamistych kałuż (mogą też być sztuczne) skąd biorą materiał do budowy gniazd[7].

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Dwie młode oknówki wychylające się z gniazda

Na lęgowiska wraca w kwietniu i maju. Okres lęgowy trwa od maja do sierpnia. Tworzone są pary monogamiczne.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Gnieździ się w osiedlach ludzkich, choć pierwotnymi miejscami prowadzenia lęgów były ściany skalne, z niszami oraz szczelinami, i urwiska, podobnie jak w przypadku dymówki. Obecnie lęgną się tam tylko wyjątkowo, zwłaszcza w Europie Środkowej. W przeciwieństwie jednak do swojej bliskiej krewniaczki nie buduje gniazd wewnątrz budynków. Na zewnętrznych ścianach budynków zarówno murowanych jak i drewnianych, blisko poddasza, gzymsów lub framug okiennych (skąd nazwa). Czasami jej lęgowe budowle spotyka się poza siedliskami ludzkimi - pod mostami, budowlami technicznymi, na silosach w pobliżu zbiorników wodnych, a w górach na ścianach domów wypoczynkowych. Zbudowane z gliny i błota zlepionego śliną, czasem z domieszką części roślin. Konstrukcja ma kształt ćwiartki kuli z małym, owalnym wejściem z boku (inaczej niż u dymówki), a jej stworzenie zajmuje ptakom około tygodnia. Budowa kończy się wyścieleniem miękkimi piórami, włosiem i trawą, która nigdy nie wysuwa się poza otwór wejściowy.
Zaleca się budowę specjalnych skrzynek lęgowych, ułatwiających zasiedlanie nowych miejsc i pozwalających wyprowadzić lęgi z miejsc niepożądanych (np. wejścia na dworzec kolejowy). W takich miejscach można też zamocować osłony dla przechodzących (najlepiej 50 cm pod gniazdem) i aby uchronić budynek od zabrudzenia.
W porównaniu z dymówką oknówki częściej gniazdują w koloniach. Bardzo często kilka gniazd przy krawędzi okna przytwierdzonych jest jedno obok drugiego. Widywano nawet kolonie złożone z 350 takich jaskółczych konstrukcji. Oboje partnerzy wyróżniają się "murarską" zdolnością, a w ich gniazdach, staranniej wykonanych niż u dymówki, nie ma materiału roślinnego. Kolejne lęgi są zwykle prowadzone w tym samym gnieździe. Gdy ulegnie ono uszkodzeniu, partnerzy naprawiają je i wykorzystują przez wiele lat. Często mogą je zasiedlać wróble domowe i widać to wtedy po wystających z otworu gniazda piórach i źdźbłach słomy.

Zabezpieczenie klientów sklepu

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Delichon urbicum

Jeden lub dwa (czasem nawet 3) lęgi w roku od maja do początku lipca. Samica znosi białe jaja w liczbie 3 do 5.

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres 12 do 14 dni przez obydwoje rodziców. Potem karmią swe potomstwo owadami. Młode po wykluciu pokryte są białym puchem. W pełni opierzone pisklęta, rzekome gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18 do 23 dniach. Umieją już wtedy latać. Przez kilka kolejnych dni jeszcze wracają do gniazda w którym się wykluły. Później żerują blisko kolonii. Zaglądają często do norek, które zajmowane są jeszcze przez inne pisklęta. Tam mogą odpocząć, a czasem nawet otrzymują darmową porcję pokarmu.
Po okresie lęgowym oknówki nocują w stadach na drzewach, a nie w trzcinowiskach jak dymówki.

Zdarzają się mieszańce dymówki z oknówką. W trakcie ostatnich dwustu lat opisano kilkadziesiąt takich osobników w Europie. Każdy z nich jednak wyglądał nieco inaczej - jedne miały więcej cech oknówki, inne dymówki, a jeszcze inne miały wygląd dokładnie pośredni. Pomimo to nigdy nie zaobserwowano mieszanych par, które razem by budowały gniazdo i wychowywały młode. Takie mieszańce musiały więc być wynikiem przypadkowego spółkowania samca z samicą obu tych gatunków w pobliżu gniazda samicy, która przygotowywała się do wydania potomstwa w jednogatunkowej, normalnej parze.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Oknówki zlatują na ziemię głównie po materiał do budowy gniazd

Drobne owady chwytane w locie. Rzadziej zbiera je w locie z powierzchni wody lub z ziemi. Preferuje taką samą dietę jak dymówka.
Często polują w grupach nad otwartymi obszarami. Nad zbiornikami wodnymi oknówki wspólnie żerują z jaskółkami dymówkami.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[8].

Przypisy

  1. Delichon urbicum w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Northern House Martin (Delichon urbicum) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-05].
  3. Delichon urbicum. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker: Family Hirundinidae (ang.). IOC World Bird List: Version 2.10. [dostęp 2012-09-05].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Hirundinidae Rafinesque, 1815 - jaskółkowate - Swallows, martins. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-09-05].
  6. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 542. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km2, a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km2.
  7. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]