Jaskółka oknówka
| Jaskółka oknówka | |
| Delichon urbicum[1] | |
| (Linnaeus, 1758) | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | ptaki |
| Podgromada | Neornithes |
| Nadrząd | neognatyczne |
| Rząd | wróblowe |
| Podrząd | śpiewające |
| Rodzina | jaskółkowate |
| Rodzaj | Delichon |
| Gatunek | jaskółka oknówka |
| Podgatunki | |
|
D. urbica urbica |
|
| Kategoria zagrożenia (CzKGZ)[2] | |
 |
|
| Zasięg występowania | |
 letnie lęgowiska zimowiska |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Jaskółka oknówka, oknówka (Delichon urbicum syn. Delichon urbica) – niewielki ptak wędrowny z rodziny jaskółkowatych.
Spis treści |
[edytuj] Występowanie
Zamieszkuje niemal całą Eurazję (poza Islandią w Europie i tropikalną częścią Azji), część północnej Afryki oraz Amerykę Północną. Migruje na dalekie dystanse. Zimuje w Afryce na południe od Sahary, Indiach, Birmie i północnej części Półwyspu Indochińskiego. Wyróżnia się 2 podgatunki.
- W Polsce liczny ptak lęgowy, lokalnie nawet bardzo liczny[3]. Spotyka się ją w wysokich górach, w polskich warunkach do 1200 m n.p.m. Licznie występuje w całym kraju w trakcie migracji. Przeloty od kwietnia i maja, a odloty od końca sierpnia do połowy października. Ostanie jaskółki widywano jeszcze w listopadzie. Zimą ich w kraju nie stwierdzono. W przeciwieństwie do innych jaskółek W Europie Środkowej populacje oknówek są na stałym poziomie liczebności - na wsiach wprawdzie ich liczność maleje, ale w miastach tych jaskółek znacznie przybywa. Na niektórych terenach ich sytuację lokalnie poprawia fakt stawiania im sztucznych gniazd.
[edytuj] Charakterystyka
[edytuj] Cechy gatunku
Brak dymorfizmu płciowego - obie płci tego samego rozmiaru. Ogon znacznie mniej wcięty niż u dymówki. Upierzenie - wierzch ciała czarny z metalicznym połyskiem, spód, brzuch i kuper biały (nad ogonem znajduje się duża prostokątna biała plama), szare podgardle. Ma czarny dziób i ciemnobrązowe oczy. Młode pozbawione są połysku - bardziej matowe od góry, a od spodu białawe z brązowym odcieniem. Wielkością dorównuje prawie wróblowi, a wyraźniej mniejsza jest od jerzyka.
Choć mylona czasem z dymówką różni się od niej na pierwszy rzut oka. Oknówka w przeciwieństwie do dymówki ma nogi pokryte białymi piórami aż do pazurków. Poza tym jest nieco mniejsza, bardziej krępa, ma metalicznie niebieski wierzch ciała, a spód czysto biały. W locie różnicę widać po płytszym wcięciu ogona i białym kuprze. Nieco inaczej wygląda gniazdo jaskółki oknówki i czasem odmienna jest jego lokalizacja.
[edytuj] Zachowanie
Oknówka, podobnie jak inne jaskółki, świetnie, zwinnie lata i w powietrzu spędza każdego dnia wiele godzin. Wznosi się wyżej niż dymówki, rzadziej szybuje, a częściej trzepoce skrzydłami i w powietrzu przelatuje od nich szybciej. Rzadziej natomiast leci tuż nad ziemią. Na ziemię zlatuje tylko po to, by zebrać materiał budulcowy (błoto) na gniazdo. Chodzi po niej niezgrabnymi krokami. Nocuje w gromadach w koronach drzew i krzewach. Migruje również zwykle grupowo.
Nie boi się człowieka (w bezpośredniej jego obecności zakłada gniazda), choć pozostaje wobec niego ostrożna.
[edytuj] Wymiary średnie
- długość ciała
- ok. 15 cm
- rozpiętość skrzydeł
- 30 cm
[edytuj] Masa ciała
ok. 20 g
[edytuj] Głos
Jej śpiew słychać głównie na dachach i gdy leci w powietrzu. Jej cichy świergot jest mniej melodyjny niż u dymówki. Głos wabiący brzmi jak " czrr czrr sier sier", a w locie "crip". Zawołanie alarmowe to przenikliwe "tsir".
[edytuj] Biotop
Gatunek uległ silnej synantropizacji. Pojawia się na najbardziej zurbanizowanych terenach - zamieszkuje osiedla ludzkie (głównie miasta), śródmieścia, w tym miejskie blokowiska (dymówka tak zaludnione obszary pomija). Preferuje okolice zbiorników wodnych. Większa część populacji zasiedla budowle oddalone od terenów bardzo zaludnionych. Widuje się ją też w górach. Na obszarach rolniczych zagęszczenie znacznie może się wahać - wynosi od kilku do kilkunastu par lęgowych przypadających na 1 km2. W miastach te wartości są zupełnie inne - w niektórych na badanych powierzchniach naliczono nawet ponad 500 par lęgowych. Latem nad większymi zbiornikami widuje się koncentracje oknówek liczące setki sztuk, a nawet rzadko tysiące. W pobliżu lęgowisk wymagają obecności szlamistych kałuż (mogą też być sztuczne) skąd biorą materiał do budowy gniazd. [4].
[edytuj] Okres lęgowy
Na lęgowiska wraca w kwietniu i maju. Okres lęgowy trwa od maja do sierpnia. Tworzone są pary monogamiczne.
[edytuj] Gniazdo
Gnieździ się w osiedlach ludzkich, choć pierwotnymi miejscami prowadzenia lęgów były ściany skalne, z niszami oraz szczelinami, i urwiska, podobnie jak w przypadku dymówki. Obecnie lęgną się tam tylko wyjątkowo, zwłaszcza w Europie Środkowej. W przeciwieństwie jednak do swojej bliskiej krewniaczki nie buduje gniazd wewnątrz budynków. Na zewnętrznych ścianach budynków zarówno murowanych, jak i drewnianych, blisko poddasza, gzymsów lub framug okiennych (skąd nazwa). Czasami jej lęgowe budowle spotyka się poza siedliskami ludzkimi - pod mostami, budowlami technicznymi, na silosach w pobliżu zbiorników wodnych, a w górach na ścianach domów wypoczynkowych. Zbudowane z gliny i błota zlepionego śliną, czasem z domieszką części roślin, w formie ćwiartki kuli z wejściem z boku. Konstrukcja ma kształt ćwiartka kuli z małym, owalnym wejściem z boku (inaczej niż u dymówki), a jej stworzenie zajmuje ptakom około tygodnia. Budowa kończy się wyścieleniem miękkimi piórami, włosiem i trawą, która nigdy nie wysuwa się poza otwór wejściowy.
Zaleca się budowę specjalnych skrzynek lęgowych, ułatwiających zasiedlanie nowych miejsc i pozwalających wyprowadzić lęgi z miejsc niepożądanych (np. wejścia na dworzec kolejowy). W takich miejscach można też zamocować osłony dla przechodzących (najlepiej 50 cm pod gniazdem) i aby uchronić budynek od zabrudzenia.
W porównaniu z dymówką oknówki częściej gniazdują w koloniach. Bardzo często kilka gniazd przy krawędzi okna przytwierdzonych jest jedno obok drugiego. Widywano nawet kolonie złożone z 350 takich jaskółczych konstrukcji. Oboje partnerzy wyróżniają się "murarską" zdolnością, a w ich gniazdach, staranniej wykonanych niż u dymówki, nie ma materiału roślinnego. Kolejne lęgi są zwykle prowadzone w tym samym gnieździe. Gdy ulegnie ono uszkodzeniu partnerzy naprawiają je i wykorzystują przez wiele lat. Często mogą je zasiedlać wróble domowe i widać to wtedy po wystających z otworu gniazda piór i źdźbeł słomy.
[edytuj] Jaja
Jeden lub dwa (czasem nawet 3) lęgi w roku od maja do początku lipca. Samica znosi białe jaja w liczbie 3 do 5.
[edytuj] Wysiadywanie
Jaja wysiadywane są przez okres 12 do 14 dni przez obydwoje rodziców. Potem karmią swe potomstwo owadami. Młode po wykluciu pokryte są białym puchem. W pełni opierzone pisklęta, rzekome gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18 do 23 dniach. Umieją już wtedy latać. Przez kilka kolejnych dni jeszcze wracają do gniazda w którym się wykluły. Później żerują blisko kolonii. Zaglądają często do norek, które zajmowane są jeszcze przez inne pisklęta. Tam mogą odpocząć, a czasem nawet otrzymują darmową porcję pokarmu.
Po okresie lęgowym oknówki nocują w stadach na drzewach, a nie w trzcinowiskach jak dymówki.
- Zdarzają się mieszańce dymówki z oknówką. W trakcie ostatnich dwustu lat opisano kilkadziesiąt takich osobników w Europie. Każdy z nich jednak wyglądał nieco inaczej - jedne miały więcej cech oknówki, inne dymówki, a jeszcze inne miały wygląd dokładnie pośredni. Pomimo to nigdy nie zaobserwowano mieszanych par, które razem by budowały gniazdo i wychowywały młode. Takie mieszańce musiały więc być wynikiem przypadkowego spółkowania samca z samicą obu tych gatunków w pobliżu gniazda samicy, która przygotowywała się do wydania potomstwa w jednogatunkowej, normalnej parze.
[edytuj] Pożywienie
Drobne owady chwytane w locie. Rzadziej zbiera je w locie z powierzchni wody lub z ziemi. Preferuje taką samą dietę jak dymówka.
Często polują w grupach nad otwartymi obszarami. Nad zbiornikami wodnymi oknówki wspólnie żerują z jaskółkami dymówkami.
[edytuj] Ochrona
Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[5].
[edytuj] Bibliografia
- Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. Warszawa: MULTICO, 2007, s. 189. ISBN 978-83-7073-474-9.
- Karel Štastný: Ptaki śpiewające. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1993. ISBN 83-70663-80-X.
- Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Przypisy
- ↑ Delichon urbicum w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
- ↑ Delichon urbicum. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
- ↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 542. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km2, a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km2.
- ↑ Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
[edytuj] Zobacz też
