Jeńcy sowieccy w niewoli polskiej (1919-1921)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jeńcy rosyjscy po Bitwie warszawskiej.
Kolumna jeńców radzieckich w drodze do obozu w Rembertowie (zbiory Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, fot. J. Zimowski)
Jeniec radziecki z pilnującym go małoletnim żołnierzem polskim (zbiory MHF, fot. J. Zimowski)
Obóz internowania w Tucholi

Jeńcy sowieccy w niewoli polskiej (1919–1921) – termin określający jeńców wojennych wziętych do niewoli w Polsce w wyniku wojny polsko-bolszewickiej lat 19191920.

Jeńcy sowieccy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
"Wziąłem sobie za zadanie przekonać się naocznie, w jakich warunkach żyją jeńcy rosyjscy i, z tego, co widziałem, mogę powiedzieć, że traktowanie jeńców jest najzupełniej zadowalające. Nie dostrzegłem żadnego śladu znęcania się nad bezbronnymi. Jeńcy uważani są przez Polaków raczej za nieszczęśliwe ofiary, niż za znienawidzonych wrogów. Widziałem, że są zdrowo i dobrze karmieni, a większość z nich robi wrażenie uszczęśliwionych z tego, że oto żyją sobie bezpiecznie i daleko od frontu" - Edgar Vincent D'Abernon, 1920[1]

W pierwszej fazie wojny (w 1919 r.), kiedy walki nie były intensywne, w Polsce znajdowało się ok. 7 tys. jeńców sowieckich, żołnierzy Armii Czerwonej. Przebywali oni w obozach w Strzałkowie, Dąbiu, Pikulicach i Wadowicach. Polska nie zbudowała jednak wówczas żadnych nowych obozów. Obozy te zostały przejęte po zaborcach, którzy zbudowali je podczas I wojny światowej. Zostały one "...stworzone przez Niemców lub Austriaków podczas I wojny światowej w celu przetrzymywania jeńców rosyjskich. W większości były to obozy ziemiankowe, zbudowane przez samych jeńców rosyjskich od jesieni 1914 r."[2] Oprócz jeńców wojennych do obozów tych trafiali także, na czas kwarantanny sanitarnej, uchodźcy z Rosji.

Wyprawa kijowska nie miała znaczącego wpływu na zwiększenie liczby jeńców sowieckich, bo chociaż w jej wyniku wzięto ok. 18 tys. jeńców, to większość z nich została wkrótce potem odbita przez 1 Armię Konną Budionnego.

Po zwycięskiej dla Wojska Polskiego bitwie warszawskiej i rozbiciu nacierających na Warszawę sił Armii Czerwonej do niewoli polskiej trafiła wyjątkowo duża grupa 60 tys. jeńców sowieckich. Kolejna zwycięska dla Wojska Polskiego bitwa niemeńska i trwająca aż do zawieszenia broni 18 października 1920 r. ofensywa wojsk polskich spowodowały dalszy wzrost liczby jeńców. Ocenia się, że jesienią 1920 r. w Polsce znajdowało się 80–85 tys. jeńców, ulokowanych w wyżej wymienionych miejscach oraz w obozie w Tucholi.

Rozstrzeliwanie jeńców bolszewickich[edytuj | edytuj kod]

22 sierpnia 1920 roku dowódca 5. Armii Polskiej gen. Władysław Sikorski wydał odezwę do żołnierzy rosyjskich 3. Korpusu Kawalerii, ostrzegając ich, że każdy przyłapany na rabunku czy walce z bezbronną ludnością będzie na miejscu rozstrzelany. 24 sierpnia pod Mławą rozstrzelano 200 czerwonoarmistów 3. Korpusu Kawalerii, którym udowodniono wymordowanie kompanii z 49. Pułku Piechoty, wziętej do niewoli przez Rosjan dwa dni wcześniej[3].

Wymiana jeńców[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Traktat ryski (1921).

Wraz z ustaniem walk obie strony podjęły pertraktacje w sprawie jeńców wojennych. Umowę w tej kwestii Pol­ska i bolszewicka Rosja zawarły w Berlinie 6 wrze­śnia 1920 r., podpisaną przez przedstawicieli polskiego i rosyjskiego Czerwonego Krzyża. Ze strony rosyjskiej podpisy złożył Stefan Brodowski-Brat­man, a w imieniu Polski umowę sygnował E. Zalewski. Umo­wa ta przedłużała realizację porozumienia zawar­tego przez Juliana Marchlewskiego w Mikarzewicach 2 i 9 listopada 1919 r., o zwolnieniu przez stronę bolszewicką zakładników polskich oraz o wymia­nie jeńców cywilnych. Porozumienie berlińskie miało stanowić podstawę do rozpoczę­cia także wymiany jeńców wojennych między obiema stronami konfliktu. Już dnia 2 listopa­da 1920 r. delegacja Rosyjskiego Czerwonego Krzyża pod przewodnictwem Stefani Sempołowskiej otrzymała wojskowe pozwole­nie na wstęp do obozów jenieckich[4].

Kwestię wymiany jeńców poruszał także Artykuł IX[5][6] porozumienia zawieszającego działania wojenne tzw. traktatu ryskiego, podpisanego 12 października 1920 r. w Rydze. Utrzymywał on w mocy wcześniejszy Układ o repatriacji – "1.Układ o repatriacji, zawarty między Polską a Rosją i Ukrainą w wykonaniu artykułu VII Umowy o przedwstępnych warunkach pokoju z dnia 12 października 1920 r., podpisany w Rydze dnia 24 lutego 1921 r., pozostaje w mocy". W wyniku tych umów międzynarodowych strony zostały zobowiązane do utworzenia wspólnych tzw. Komisji Miesza­nych, mających na celu opiekę i niesienie pomo­cy jeńcom wojennym. Na tej podstawie powstały Komisje ds. Wymia­ny Jeńców, Uchodźców, Zakładników i Wygnań­ców zajmujących się sprawami zarówno ludności cywilnej, która zbiegła bądź została przesiedlona w wyniku działań wojennych jak i jeńców wojennych, którzy znaleźli się w wyniku walk w niewoli. Dnia 30 grudnia strona rosyjska i polska wspólnie nowelizowała treść tzw. Układu o Repatriacji, który ustalał harmonogram wymiany. Określono w nim liczbę wy­mienianych osób na nie więcej niż 4 tys. tygodniowo. W pierwszej kolejności mieli to być cywile, internowani oraz zakładnicy. W każdym tygodniu strony zobowiązały się także do zwolnienia 1500 jeńców wojennych. Ustalanie limitów wymiany spowodowane były logistycznymi ograniczeniami moż­liwości obsługi takiej wielkiej liczby repatriantów po obu stronach.

Do maja 1921 r. wysłano z Polski ponad 24 tys. jeńców sowieckich, jednak sabotująca postanowienia traktatu strona rosyjska wydała jedynie 12,5 tys. jeńców polskich. Dopiero całkowite zawieszenie przez Polskę zwalniania rosyjskich jeńców spowodowało, że Rosja przestała utrudniać ewakuację polskich żołnierzy[7]. Większość sowieckich jeńców trafiła z powrotem do Rosji Sowieckiej jesienią 1921 r. W ramach wymiany do RFSRR wyjechało ponad 65 tys. jeńców, a do Polski wróciło ponad 26 tys. Wymiana jeńców odbywała się na punktach granicz­nych w Stołpcach i Kojdanowie, przy linii kolejo­wej MińskBaranowicze oraz na stacji Zdołbunów na linii RówneSzepietówka. Doprowadzenie do wymiany jeńców było w dużym stopniu zasługą rosyjskiej działaczki na rzecz praw człowieka oraz przewodniczącej organizacji "Pompolit" (ros. Помощь политическим заключенным, Помполит) – Jekatieriny Pieszkowej (żony Maksyma Gorkiego), nagrodzonej później za to przez Polski Czerwony Krzyż[8].

Duża liczba jeńców sowieckich została zwerbowana do rosyjskich formacji białogwardyjskich generała Borysa Peremykina, do oddziałów białoruskich generała Stanisława Bułak-Bałachowicza i armii ukraińskiej atamana Symona Petlury[9].

Według Nikity Pietrowa, wiceszefa rosyjskiego Stowarzyszenia Memoriał, bardzo wielu jeńców sowieckich z 1920 r., którzy wrócili z Polski do ZSRR, zostało rozstrzelanych i zamordowanych w latach 30. na rozkaz Stalina, który kazał włączyć ich do tzw. operacji polskiej NKWD[10].

Śmiertelność wśród jeńców sowieckich[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na przepełnienie obozów oraz trudną sytuację Polski w tym okresie śmiertelność wśród jeńców w polskich obozach wynosiła 17–20%. Główną przyczyną były wybuchające regularnie epidemie chorób zakaźnych (tyfusu, czerwonki, cholery, grypy). Ogniska chorób pojawiły się w obozach wraz z pierwszymi żołnierzami Armii Czerwonej w 1919 r.

Pierwsza większa epidemia wybuchła już w 1919 r. w obozie w Brześciu Litewskim, w jej trakcie zmarło ponad 1000 osób. Po opanowaniu epidemii obóz został rozwiązany, a jeńcy rozlokowani w innych obozach.

Największa śmiertelność miała miejsce na przełomie 1920/21, kiedy trudne warunki – zwłaszcza nagłe przepełnienie obozów po Bitwie Warszawskiej – spowodowało ponowny wybuch epidemii.

Strona polska ocenia, że w ciągu trzech lat w polskiej niewoli zmarło 16–18 tys. jeńców sowieckich – 8 tys. w Strzałkowie, 2 tys. w Tucholi i 6–8 tys. w innych obozach.

Kontrowersje i propaganda polityczna[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polskie obozy koncentracyjne.
 Osobny artykuł: Anty-Katyń.

Kwestia śmierci jeńców sowieckich w Polsce pojawiła się na forum publicznym po 1990 r., kiedy Michaił Gorbaczow przyznał się do odpowiedzialności ZSRR za zbrodnię katyńską. Część mediów rosyjskich powróciła do wydarzeń z 1920 r., starając się w ten sposób usprawiedliwić zbrodnię katyńską. Rozpowszechniane w Rosji opinie wymieniające kilkakrotnie bądź kilkunastokrotnie większą liczbę ofiar śmiertelnych wśród tej grupy ofiar wojny (40, 60 bądź ponad 100 tys.) uznane zostały za nieprawdziwe przez wspólną polsko-rosyjską publikację opracowaną przez historyków w 2004 r.[11] Publikacja ta opracowana została przez Dyrekcję Archiwów Państwowych i Federalną Agencję ds. Archiwów Rosji zarówno w języku polskim, jak i języku rosyjskim pt. "Krasnoarmiejcy w polskom plenu w 1919–1922 g. Sbornik dokumentow i materiałow" (Moskwa 2004)[11]. Obejmuje ona zestaw 338 dokumentów źródłowych z archiwów polskich i rosyjskich, opracowany naukowo przez archiwistów oraz historyków. Ze strony polskiej udział brali m.in. prof. Waldemar Rezmer i prof. Zbigniew Karpus z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, po stronie rosyjskiej m.in. prof. Giennadij Matwiejew z Uniwersytetu Moskiewskiego im. Łomonosowa. Według ocen historyków polskich, liczba jeńców sowieckich przetrzymywanych w polskich obozach pod koniec 1920 r. wahała się od 80 tys. do 85 tys., zaś liczba zmarłych w całym okresie działania obozów wynosiła 16–17 tys., prof. G. Matwiejew szacuje liczbę zmarłych jeńców na 18–20 tys.[11].

Zachowane dokumenty oraz świadectwa nie potwierdzają również stawianej przez część Rosjan tezy, że jeńcy byli poddawani celowej eksterminacji przez polskie władze obozowe (masowe rozstrzeliwania). Główną przyczyną śmierci jeńców były epidemie chorób zakaźnych, spowodowane złymi warunkami sanitarnymi w obozach, co z kolei było spowodowane ich przepełnieniem. Zaznaczyć przy tym należy, że w zniszczonym wojnami kraju choroby zbierały obfite żniwo nie tylko w obozach jenieckich, lecz także wśród walczących żołnierzy i ludności cywilnej[11].

W 2011 r. odnaleziono dokumenty potwierdzające starania polskich władz w walce z epidemiami cholery, tyfusu i czerwonki w obozie w Strzałkowie[12]. Został tam skierowany epidemiolog prof. Feliks Przesmycki, który w sześć tygodni poradził sobie z epidemią cholery szalejącą w obozie. Epidemiolog prof. Andrzej Zieliński uważa, że odnalezione pamiętniki Przesmyckiego obalają tezę o celowym zaniechaniu:

Quote-alpha.png
Warunki w obozie były skrajnie trudne, ale władze RP wykorzystały wszelkie dostępne środki, by zwalczyć epidemię[13].

Odnotować należy, że w tym samym czasie śmiertelność jeńców polskich w niewoli sowieckiej była większa od śmiertelności jeńców sowieckich. W obozach sowieckich i litewskich zginęło ok. 20 tys. jeńców polskich spośród ogólnej ich liczby wynoszącej ok. 51 tys.[14].

Według Alekseja Pamiatnycha 3 listopada 1990 r. Michaił Gorbaczow rozkazał Akademii Nauk ZSRR, Prokuraturze ZSRR, Ministerstwu Obrony ZSRR i KGB do 1 kwietnia 1991 r. zebrać materiały dotyczące szkód strony radzieckiej. Inicjatywa ta bywa nazywana anty-Katyniem[15]. Ten fakt potwierdza historyk Inessa Jażborowska[16]. Wtedy pojawiły się zarzuty dotyczące śmierci sowieckich jeńców w polskich obozach.

Część rosyjskich historyków używa w Rosji sformułowania Polskie obozy koncentracyjne w odniesieniu do obozów jenieckich dla rosyjskich jeńców wojennych. Przykładowo w rosyjskiej Wikipedii można znaleźć hasło zatytułowane "Obóz koncentracyjny w Tucholi", ros. Тухол (концентрационный лагерь)[17].

Filmy[edytuj | edytuj kod]

  • W 1995 roku Uni Production (Warszawa) zrealizował dla Programu 2 TVP film dokumentalny pt. Jeńcy w reż. Wojciecha Maciejewskiego[18].
  • W 2005 roku powstał film dokumentalny film Zapomniani jeńcy w reż. Zbigniewa Wawera[19].
  • Sprawę jeńców bolszewickich w niewoli polskiej i wykorzystywania tego tematu w Rosji w celach propagandowych poruszył film dokumentalny Co mogą martwi jeńcy w reż. Anny Ferens, nakręcony w 2010 roku[20].
  • Państwowy Fundusz Filmowy Federacji Rosyjskiej (ros. Gosfilmofond) ogłosił konkurs na scenariusz do rosyjskiego filmu dokumentalnego "Śmierć czerwonoarmistów w polskiej niewoli" (ros. Gibiel krasnoarmiejcew w polskom plenu 1919 – 1922)[21].

Przypisy

  1. Edgar Vincent D'Abernon "Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata – pod Warszawą 1920 r." , PWN Warszawa 1990, ISBN 83-01-10255-1
  2. "Straszny los sowieckich jeńców", wywiad z prof. Zbigniewem Karpusem, historykiem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, "Gazeta Wyborcza", 2010-04-17
  3. Tadeusz A. Kisielewski, Katyń, zbrodnia i kłamstwo, Poznań 2008, s. 238.
  4. Paweł Janicki "Między prawdą a "Pravdą" portal Myśl.pl, numer 14, lato 2009
  5. Pełny tekst traktatu ryskiego
  6. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z Dz. U. z 1921 r. Nr 49, poz. 300
  7. Traktat ryski - sukces czy porażka? (2)
  8. Jarosław Leontjew, 2005. Dorogaja Jekatierina Pawłowna, Russkaja Giermanija, nr 24
  9. W. Rezmer Anty-Katyń
  10. Tablica: zamęczeni w polskich obozach
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 "Polsko-rosyjskie ustalenia dotyczące losów czerwonoarmistów w niewoli polskiej (1919-1922)", Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych
  12. Rzeczpospolita, "II RP ratowała rosyjskich jeńców", 27.07.2011
  13. II RP ratowała rosyjskich jeńców. Wbrew propagandzie. [dostęp 1 grudnia 2009].
  14. Karpus Zbigniew, Alexandrowicz Stanisław, 1995. Zwycięzcy za drutami. Jeńcy polscy w niewoli (1919-1922). Dokumenty i materiały. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń, 1995, ISBN 83-231-0627-4
  15. Zgoda z Putinem na jego warunkach? rp.pl, 2011-01-19-01
  16. Катынский синдром: масштабы и последствия - Хартия'97, charter97.org, 2009-08-09
  17. Тухол (концентрационный лагерь), ru.wikipedia.org
  18. Jeńcy filmpolski.pl [dostęp 2012-05-24]
  19. Zapomniani jeńcy filmpolski.pl [dostęp 2012-05-24]
  20. Co mogą martwi jeńcy. kresy.pl. [dostęp 2011-05-29].
  21. Piotr Skwieciński: W Rosji nakręcą anty-Katyń? rp.pl, 25 lipca 2011 [dostęp 2012-05-24]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]